فوتو: “تسۋكەربەرگتٸڭ كٶرشٸلەرٸ” پودكاستىنان سكرينشوت
ەلدەگٸ عىلىمنىڭ دامۋى بٶلٸنگەن قارجىعا بايلانىستى دەپ ەسەپتەيدٸ اقش-تا تۇراتىن عالىم مانات مەۋلەنباي. قىتاي مەن شۆەيتسارييادا عىلىممەن اينالىسقان م. مەۋلەنباي “تسۋكەربەرگتٸڭ كٶرشٸلەرٸ” youtobe كانالىنا بەرگەن سۇحباتىندا قازاقستان ەكونوميكاسىن دامىتۋعا قاتىستى دا ٶز پٸكٸرٸن ايتىپتى. Ult.kz تٸلشٸسٸ عالىمنىڭ سۇحباتىنان ٷزٸندٸ بەرەدٸ.
مانات مەۋلەنباي قىتايدىڭ شىڭجاڭ ٶلكەسٸندە تۋىپ, 25 جاسىندا قىتاي عىلىم اكادەميياسىندا جۇمىس ٸستەگەن, ەلەمنٸڭ ەڭ مىقتى يادرولىق فيزيكتەرٸنٸڭ باسى قوسىلعان شۆەيتساريياداعى تسەرن ورتالىعىندا كۆانت فيزيكاسىنان PhD قورعاعان, سودان كەيٸن اقش-قا كەلٸپ, عىلىمي مەديتسينا سالاسىندا وتىز جىل جۇمىس ٸستەپ, ەرٸپتەستەرٸمەن بٸرگە ٶكپەنٸڭ قاتەرلٸ ٸسٸگٸن بٸرنەشە ميلليمەتر تٷيٸن كەزٸندە كٶرە الاتىن قۇرىلعى ويلاپ تاپقان قازاق.
عالىم قىتاي, شۆەيتسارييا, اقش سيياقتى دامىعان ەلدەردٸڭ عىلىم-بٸلٸمٸندەگٸ جەتٸستٸگٸ قارجىنىڭ كٶپ قۇيىلۋىنان, عىلىمعا كٶپ كٶڭٸل بٶلٸنۋٸنەن دەيدٸ.
“كەي بٸرەۋلەر قىتايلار زەرەك, اعىلشىندار مەن ەۋرەيلەردٸڭ ميلارى مىقتى جۇمىس ٸستەيدٸ, ال قازاقتار ماي كٶپ جەپ, ميلارى جاقسى ٸستەمەي قالعان دەپ ايتىپ جاتادى. ونىڭ بەرٸ بەكەر ايتىلعان سٶز. بيولوگييادا دا ايتادى, ادامنىڭ ميى نەگٸزٸنەن ۇقساس. بۇل جەردە قانشا قارجى سالاسىڭ, قانشا كٶڭٸل بٶلەسٸڭ, سونشا نەتيجە شىعادى. ال ەندٸ قازاقستان قالاي دەسەك, قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق كٷشٸنە بايلانىستى. عىلىمدى, تەحنولوگييانى نەگە دامىتپادى دەپ سىناي بەرۋگە بە بولمايدى. شاماڭ سونداي. “كٶرپەڭە قاراي ‒ كٶسٸل” دەيدٸ. بٸراق بٸر ايتا كەتەتٸن نەرسە, عىلىم, تەحنولوگييا قانشا دەرەجەدە داميدى, ەلدٸڭ جاعدايى, كٷشٸ دە بٸرگە بايلانىستى”, ‒ دەيدٸ مانات مەۋلەنباي.
عالىم ەسٸرەسە تەحنولوگيياسىنا كٷش سالىپ, دامىتىپ جٸبەرگەن ەلدەر دەپ قىتاي مەن اقش-تان بٶلەك, جاپونييا, وڭتٷستٸك كورەيا, تايۆان, سينگاپۋر, يزرايل ەلدەرٸن اتادى.
“ال قازاقستانمەن سالىستىرىپ قارايتىن بولساق, جاڭادان بٶلٸنٸپ شىققان (سوۆەت ٷكٸمەتٸنەن, رەد.) لاتۆييا, پولشا, چەحييا ٶتە دامىپ كەتتٸ. جىل سايىن چيكاگودا دياگنوز اسپاپتارى بويىنشا ٷلكەن جيىندار بولادى. مەن ول جيىنعا بارىپ جٷرگەنٸمە 30 جىلداي بولدى. بۇرىن وندا نەگٸزٸنەن جاپون, باتىس ەلدەرٸنٸڭ ماشينالارى مەنمۇندالاپ تۇراتىن. ال قازٸر, بەرتٸنگٸ جىلداردى قاراساڭ قىتاي كومپانيياسى الدىعا شىققان. ال كٸشكەنتاي ەلدەر شاعىن جەرمەڭكەلەرٸن ٶتكٸزەدٸ. پولشادان كەلدٸك, ليتۆادان كەلدٸك دەپ جاتادى. ياعني ولار دا دامىپ جاتىر. عىلىم مەن تەحنولوگييانى دامىتۋدى مەملەكەت جوسپارلاۋى كەرەك, جەكە ادامنىڭ قولىنان كەلمەيدٸ”, ‒ دەيدٸ ول.
عالىم قازاقستاننىڭ ٶز ەرەكشەلٸگٸنە قاراي دامۋ باعىتىن العانى جٶن دەپ سانايدى.
“قازاقستاننىڭ ەرەكشەلٸگٸ نە دەسەڭٸز, جەر بايلىعى. جەر استى قازبا بايلىعى, مۇناي, ۋران جەنە باسقاسىنان بٶلەك, جەر بەتٸندەگٸ مٷمكٸندٸكتەرٸ بار. قازاقستاننىڭ بيدايى ‒ دٷنيەجٷزٸ بويىنشا ەڭ اتاقتى. نەگە دەسەڭٸز, جەرٸ تىڭ. مۇنداي جەرٸ تىڭ ەل ‒ از. مىسالى قىتايدا جەردٸڭ قۇنارى نەشە مىڭ جىلدا كەتٸپ قالعان. بٸر توننا بيدايدى ساتۋ مەن بٸر توننا پرەندٸك ساتساڭىز ەكەۋٸنٸڭ كٸرٸس پايداسى قانداي?” ‒ دەپ وتىر مەۋلەنباي.
ونىڭ پٸكٸرٸنشە بارلىق تەحنولوگييانى يگەرەمٸن دەگەن ەلدٸڭ, كٷشٸ قالمايدى, سوندىقتان ەلٸمٸز ٶز ارتىقشىلىعىنا مەن بەرٸپ, ٶندٸرۋ مەن ٶڭدەۋدٸ دامىتقان جٶن.
“ەگەر سەن اياق كيٸم نەمەسە كٶيلەك تٸگەمٸن دەسەڭ, قىتاي, ۆەتنام مەن بانگلادەشپەن بەسەكەلەسۋگە تۋرا كەلەدٸ, ال ەلەكترونيكا, كومپيۋتەر جاساۋدا دا شاماڭ كەلمەيدٸ. مەن باياعىدا الماتىدا innovation hub دەگەنگە بارىپ, بٸر كٸسٸلەر pcb board جاساپ جاتىرمىز دەدٸ. مەن pcb-گە ۋاقىت پەن اقشا جۇمساپ نە قىلاسىڭ? سەنٸڭ بيدايىڭ, جەر استىنان شىعىپ جاتقان سيرەك مەتالدارىڭ بار. قازبا بايلىعىڭدى تەحنولوگييامەن جاراتساڭ, ونى ەشكٸم سەنەن ۇرلاپ كەتە المايدى. ال سەن تەرٸڭ مەن قارجىڭدى تٶگٸپ بٸردەڭە شىعارساڭ, ەرتەڭٸندە قىتاي نە ۆەتنام سەنەن ون ەسە ارزان قىلىپ بازارعا ەكەلٸپ ساتادى. ” ‒ دەيدٸ عالىم.
