«Uiat» – qazaq qoǵamyndaǵy eń kúrdeli uǵymdardyń biri. Ýaqyt ótken saiyn onyń maǵynasy da, qoǵamdaǵy róli de ózgerip keledi. Eger buryn uiat adamnyń ar-namysy men rý aldyndaǵy jaýapkershiligin bildirse, búginde bul túsinik áleýmettik jeliler, qoǵamdyq pikir jáne jańa ómir saltynyń áserimen múlde basqa sipatqa ie boldy, dep habarlaidy ult.kz.
Tengrinews.kz dereginshe, búginde adamdar burynǵydai ajyrasqanynan nemese turmysqa kesh shyqqanynan emes, UBT-dan tómen ball alǵanynan, óz úiiniń joqtyǵynan nemese áleýmettik jelidegi sátsizdiginen kóbirek qysylady. Bul ózgeris qoǵamnyń qundylyqtarynyń da jańaryp jatqanyn kórsetedi.
Dástúrli qazaq qoǵamynda uiat – qarapaiym sezim emes, qoǵamdy tártipte ustap turǵan negizgi zańdardyń biri boldy. Jazylǵan zańdar men quqyq qorǵaý organdary joq kezeńde adamdardyń minez-qulqyn dál osy uiat rettep otyrdy.
Tarihshylardyń aitýynsha, uiat uǵymy ar-namys, abyroi, jeti ata aldyndaǵy jaýapkershilik siiaqty qundylyqtarmen tyǵyz bailanysty boldy. Adam bergen ýádesinde turmasa, kórshisine kómektespese nemese bireýdi aldasa, búkil el aldynda bedelinen aiyrylatyn.
Sondyqtan qazaq arasynda «Ólimnen uiat kúshti» degen maqal keń taraǵan. Sebebi bedelinen aiyrylǵan adammen eshkim aralaspaityn, saýda jasamaityn, sózin tyńdamaityn. Zertteýshilerdiń pikirinshe, dál osy júie dala zańdarynyń tiimdi jumys isteýine yqpal etken.
Keńes dáýirindegi uiat: Er men áielge qoiylǵan talap ózgerdi
Keńes kezeńinde uiat túsinigi burynǵydai bárine birdei qoldanylmai, áielderge kóbirek baǵyttala bastady.
Er adamdarǵa qoiylatyn talap álsiredi. Buryn er azamat otbasynyń asyraýshysy ári qorǵaýshysy sanalatyn. Al keńestik júiede bul mindetterdiń bir bóligin memleket óz moinyna aldy. Nátijesinde er adamnyń rý aldyndaǵy bedeli burynǵydai mańyzdy bolýdan qaldy.
Kerisinshe, áielderge qatysty qoǵamdyq baqylaý kúsheidi. Áiel bilim alyp, jumysqa shyqqanymen, odan burynǵydai inabatty bolý, úlkendi syilaý, otbasynyń berekesin saqtaý talap etile berdi. Sonymen qatar qoǵamda qos standart qalyptasty. Er adamnyń keibir áreketteri keshirilse, dál sondai is úshin áielder qatań synǵa ushyrady.
Internet dáýiri jáne «tsifrlyq uiat»
2000 jyldardyń sońynan bastap áleýmettik jelilerdiń damýy uiat uǵymyna jańa sipat berdi. Eger buryn adamnyń áreketin tek aýyl-aimaǵy talqylasa, qazir bir foto nemese video birneshe saǵat ishinde búkil elge tarai alady. Osy kezeńde qoǵamda «uiatmender» dep atalǵan adamdar paida boldy. Olar áleýmettik jelilerde ózgelerdiń ómirin baqylap, kiimi, syrtqy kelbeti nemese jeke ómiri úshin kópshiliktiń aldynda aiyptaýǵa kóshti.
Mundai synnyń basty nysanasyna kóbine áielder ainaldy. Qazaqstanda osy qubylystyń simvolyna ainalǵan adamdardyń biri – Talǵat Sholtaev. Ol Astanadaǵy qyz músininiń ústine oramal jaýyp, ony «ádepsiz» dep baǵalaǵannan keiin kópshilikke tanyldy. Bul oqiǵa qoǵamda qyzý pikirtalas týǵyzdy. Internet dáýirinde taǵy bir erekshelik qalyptasty: buryn ýaqyt óte umytylatyn áreketter endi máńgilik tsifrlyq iz retinde saqtalyp qalatyn boldy.
Sońǵy jyldary qoǵamdaǵy kózqarastar aitarlyqtai ózgere bastady. Búginde buryn qatty synalatyn kóptegen jaǵdailarǵa qoǵam sabyrmen qaraidy.
Mysaly:
ajyrasý;
turmys qurmai bala tárbieleý;
jalǵyzbasty ana bolý;
óz ómirin óz qalaýynsha tańdaý.
Ásirese iri qalalarda mundai adamdar burynǵydai aiyptalmaidy, kerisinshe qoldaý tabatyn jaǵdailar kóbeigen. Alaida shaǵyn qalalar men aýyldarda dástúrli uiat túsinigi áli de saqtalǵan.
Viktimbleiming azaiyp keledi
Qoǵamdaǵy ózgeristiń bir belgisi – jábirlenýshini kinálaý kózqarasynyń álsireýi.
Jaqynda kóshede ketip bara jatqan qyzdy belgisiz moped júrgizýshisi mazalaǵan. Ol politsiiaǵa shaǵymdanǵanda alǵashqy qoiylǵan suraq:
– «Ústińizde qysqa kiim boldy ma?» – bolǵan.
Bul oqiǵa áleýmettik jelide úlken rezonans týdyryp, kópshilik politsiianyń áreketin synǵa aldy. Sarapshylardyń pikirinshe, birneshe jyl buryn mundai suraq qalypty sanalsa, búginde qoǵam jábirlenýshini emes, quqyq buzýshyny jaýapqa tartý kerek degen pikirge kóbirek qosylady. Buryn qazaq qoǵamynda shaǵyn toi ótkizý uiat sanalatyn.Qazir jaǵdai ózgerip keledi. Áleýmettik jelilerde nesie alyp, dańǵaza toi jasaýdy synaityndar kóbeidi.
Kópshilik endi qarapaiym toi ótkizýdi emes, qarjylyq saýatsyzdyqty uiat dep eseptei bastady.
Qazaqstandyqtar qazir neden uialady?
Áleýmettik jelilerde júrgizilgen saýalnama barysynda qazaqstandyqtar qazirgi qoǵamdaǵy «jańa uiattyń» birneshe mysalyn atady.
Olardyń qatarynda:
UBT-dan tómen ball jinaý;
IELTS emtihanynan joǵary nátije kórsete almaý;
grantqa túspeý;
shetelde bilim almaý;
er adamnyń áleýmettik jelini belsendi júrgizýi;
úilený toiyn nesiege jasaý;
qazaq emes adamǵa turmysqa shyǵý;
40 jasqa kelgende jeke baspananyń bolmaýy.
Al egde býyn ókilderi úshin basqa máseleler mańyzdy bolyp qala beredi. Keibir ájeler shóbere súimegenin uiat kórse, endi biri óz qatarlastarynyń bári ómirden ótip ketkenine qaramastan, ózi áli tiri júrgenin ázil-shyny aralas «uiat-ai» dep baǵalaidy.
Psiholog pikiri
Psiholog Ainur Qumarǵali uiat uǵymynyń qazirgi qoǵamda birkelki emestigin aitady.
Onyń sózinshe, Almaty nemese Astana siiaqty iri qalalardaǵy qoǵamdyq kózqaras pen shalǵai aýyldardaǵy túsinik áli de aitarlyqtai erekshelenedi.
Iri qalalarda adamdar jeke tańdaý erkindigin kóbirek qurmetteidi. Al shaǵyn eldi mekenderde qoǵamdyq pikir adamnyń ómirine, bedeline jáne kúndelikti qarym-qatynasyna burynǵydai kúshti áser etedi.
Soǵan qaramastan, jańa qoǵamdyq qundylyqtar birtindep barlyq óńirlerge taralyp jatyr.
Uiat uǵymy ǵasyrlar boiy ózgerip keledi. Eger buryn ol adamnyń ar-namysyn, adaldyǵyn jáne qoǵam aldyndaǵy jaýapkershiligin bildirse, búgingi kúni bul túsinik jańa mazmunǵa ie boldy.
Qazaqstandyqtar qazir burynǵydai jeke ómiri úshin emes, bilim deńgeii, qarjylyq jaǵdaiy, kásibi jetistigi nemese áleýmettik jelidegi bedeli úshin kóbirek alańdaidy.
Degenmen, dástúrli jáne zamanaýi kózqarastardyń qatar ómir súrýi uiat uǵymynyń áli de qoǵamdaǵy mańyzdy áleýmettik qundylyq bolyp qala beretinin kórsetedi.
