«ۇيات» – قازاق قوعامىنداعى ەڭ كٷردەلٸ ۇعىمداردىڭ بٸرٸ. ۋاقىت ٶتكەن سايىن ونىڭ ماعىناسى دا, قوعامداعى رٶلٸ دە ٶزگەرٸپ كەلەدٸ. ەگەر بۇرىن ۇيات ادامنىڭ ار-نامىسى مەن رۋ الدىنداعى جاۋاپكەرشٸلٸگٸن بٸلدٸرسە, بٷگٸندە بۇل تٷسٸنٸك ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەر, قوعامدىق پٸكٸر جەنە جاڭا ٶمٸر سالتىنىڭ ەسەرٸمەن مٷلدە باسقا سيپاتقا يە بولدى, دەپ حابارلايدى ult.kz.
Tengrinews.kz دەرەگٸنشە, بٷگٸندە ادامدار بۇرىنعىداي اجىراسقانىنان نەمەسە تۇرمىسقا كەش شىققانىنان ەمەس, ۇبت-دان تٶمەن بالل العانىنان, ٶز ٷيٸنٸڭ جوقتىعىنان نەمەسە ەلەۋمەتتٸك جەلٸدەگٸ سەتسٸزدٸگٸنەن كٶبٸرەك قىسىلادى. بۇل ٶزگەرٸس قوعامنىڭ قۇندىلىقتارىنىڭ دا جاڭارىپ جاتقانىن كٶرسەتەدٸ.
دەستٷرلٸ قازاق قوعامىندا ۇيات – قاراپايىم سەزٸم ەمەس, قوعامدى تەرتٸپتە ۇستاپ تۇرعان نەگٸزگٸ زاڭداردىڭ بٸرٸ بولدى. جازىلعان زاڭدار مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى جوق كەزەڭدە ادامداردىڭ مٸنەز-قۇلقىن دەل وسى ۇيات رەتتەپ وتىردى.
تاريحشىلاردىڭ ايتۋىنشا, ۇيات ۇعىمى ار-نامىس, ابىروي, جەتٸ اتا الدىنداعى جاۋاپكەرشٸلٸك سيياقتى قۇندىلىقتارمەن تىعىز بايلانىستى بولدى. ادام بەرگەن ۋەدەسٸندە تۇرماسا, كٶرشٸسٸنە كٶمەكتەسپەسە نەمەسە بٸرەۋدٸ الداسا, بٷكٸل ەل الدىندا بەدەلٸنەن ايىرىلاتىن.
سوندىقتان قازاق اراسىندا «ٶلٸمنەن ۇيات كٷشتٸ» دەگەن ماقال كەڭ تاراعان. سەبەبٸ بەدەلٸنەن ايىرىلعان اداممەن ەشكٸم ارالاسپايتىن, ساۋدا جاسامايتىن, سٶزٸن تىڭدامايتىن. زەرتتەۋشٸلەردٸڭ پٸكٸرٸنشە, دەل وسى جٷيە دالا زاڭدارىنىڭ تيٸمدٸ جۇمىس ٸستەۋٸنە ىقپال ەتكەن.
كەڭەس دەۋٸرٸندەگٸ ۇيات: ەر مەن ەيەلگە قويىلعان تالاپ ٶزگەردٸ
كەڭەس كەزەڭٸندە ۇيات تٷسٸنٸگٸ بۇرىنعىداي بەرٸنە بٸردەي قولدانىلماي, ەيەلدەرگە كٶبٸرەك باعىتتالا باستادى.
ەر ادامدارعا قويىلاتىن تالاپ ەلسٸرەدٸ. بۇرىن ەر ازامات وتباسىنىڭ اسىراۋشىسى ەرٸ قورعاۋشىسى سانالاتىن. ال كەڭەستٸك جٷيەدە بۇل مٸندەتتەردٸڭ بٸر بٶلٸگٸن مەملەكەت ٶز موينىنا الدى. نەتيجەسٸندە ەر ادامنىڭ رۋ الدىنداعى بەدەلٸ بۇرىنعىداي ماڭىزدى بولۋدان قالدى.
كەرٸسٸنشە, ەيەلدەرگە قاتىستى قوعامدىق باقىلاۋ كٷشەيدٸ. ەيەل بٸلٸم الىپ, جۇمىسقا شىققانىمەن, ودان بۇرىنعىداي يناباتتى بولۋ, ٷلكەندٸ سىيلاۋ, وتباسىنىڭ بەرەكەسٸن ساقتاۋ تالاپ ەتٸلە بەردٸ. سونىمەن قاتار قوعامدا قوس ستاندارت قالىپتاستى. ەر ادامنىڭ كەيبٸر ەرەكەتتەرٸ كەشٸرٸلسە, دەل سونداي ٸس ٷشٸن ەيەلدەر قاتاڭ سىنعا ۇشىرادى.
ينتەرنەت دەۋٸرٸ جەنە «تسيفرلىق ۇيات»
2000 جىلداردىڭ سوڭىنان باستاپ ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردٸڭ دامۋى ۇيات ۇعىمىنا جاڭا سيپات بەردٸ. ەگەر بۇرىن ادامنىڭ ەرەكەتٸن تەك اۋىل-ايماعى تالقىلاسا, قازٸر بٸر فوتو نەمەسە ۆيدەو بٸرنەشە ساعات ٸشٸندە بٷكٸل ەلگە تاراي الادى. وسى كەزەڭدە قوعامدا «ۇياتمەندەر» دەپ اتالعان ادامدار پايدا بولدى. ولار ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە ٶزگەلەردٸڭ ٶمٸرٸن باقىلاپ, كيٸمٸ, سىرتقى كەلبەتٸ نەمەسە جەكە ٶمٸرٸ ٷشٸن كٶپشٸلٸكتٸڭ الدىندا ايىپتاۋعا كٶشتٸ.
مۇنداي سىننىڭ باستى نىساناسىنا كٶبٸنە ەيەلدەر اينالدى. قازاقستاندا وسى قۇبىلىستىڭ سيمۆولىنا اينالعان ادامداردىڭ بٸرٸ – تالعات شولتاەۆ. ول استاناداعى قىز مٷسٸنٸنٸڭ ٷستٸنە ورامال جاۋىپ, ونى «ەدەپسٸز» دەپ باعالاعاننان كەيٸن كٶپشٸلٸككە تانىلدى. بۇل وقيعا قوعامدا قىزۋ پٸكٸرتالاس تۋعىزدى. ينتەرنەت دەۋٸرٸندە تاعى بٸر ەرەكشەلٸك قالىپتاستى: بۇرىن ۋاقىت ٶتە ۇمىتىلاتىن ەرەكەتتەر ەندٸ مەڭگٸلٸك تسيفرلىق ٸز رەتٸندە ساقتالىپ قالاتىن بولدى.
سوڭعى جىلدارى قوعامداعى كٶزقاراستار ايتارلىقتاي ٶزگەرە باستادى. بٷگٸندە بۇرىن قاتتى سىنالاتىن كٶپتەگەن جاعدايلارعا قوعام سابىرمەن قارايدى.
مىسالى:
اجىراسۋ;
تۇرمىس قۇرماي بالا تەربيەلەۋ;
جالعىزباستى انا بولۋ;
ٶز ٶمٸرٸن ٶز قالاۋىنشا تاڭداۋ.
ەسٸرەسە ٸرٸ قالالاردا مۇنداي ادامدار بۇرىنعىداي ايىپتالمايدى, كەرٸسٸنشە قولداۋ تاباتىن جاعدايلار كٶبەيگەن. الايدا شاعىن قالالار مەن اۋىلداردا دەستٷرلٸ ۇيات تٷسٸنٸگٸ ەلٸ دە ساقتالعان.
ۆيكتيمبلەيمينگ ازايىپ كەلەدٸ
قوعامداعى ٶزگەرٸستٸڭ بٸر بەلگٸسٸ – جەبٸرلەنۋشٸنٸ كٸنەلاۋ كٶزقاراسىنىڭ ەلسٸرەۋٸ.
جاقىندا كٶشەدە كەتٸپ بارا جاتقان قىزدى بەلگٸسٸز موپەد جٷرگٸزۋشٸسٸ مازالاعان. ول پوليتسيياعا شاعىمدانعاندا العاشقى قويىلعان سۇراق:
– «ٷستٸڭٸزدە قىسقا كيٸم بولدى ما?» – بولعان.
بۇل وقيعا ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە ٷلكەن رەزونانس تۋدىرىپ, كٶپشٸلٸك پوليتسييانىڭ ەرەكەتٸن سىنعا الدى. ساراپشىلاردىڭ پٸكٸرٸنشە, بٸرنەشە جىل بۇرىن مۇنداي سۇراق قالىپتى سانالسا, بٷگٸندە قوعام جەبٸرلەنۋشٸنٸ ەمەس, قۇقىق بۇزۋشىنى جاۋاپقا تارتۋ كەرەك دەگەن پٸكٸرگە كٶبٸرەك قوسىلادى. بۇرىن قازاق قوعامىندا شاعىن توي ٶتكٸزۋ ۇيات سانالاتىن.قازٸر جاعداي ٶزگەرٸپ كەلەدٸ. ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە نەسيە الىپ, داڭعازا توي جاساۋدى سىنايتىندار كٶبەيدٸ.
كٶپشٸلٸك ەندٸ قاراپايىم توي ٶتكٸزۋدٸ ەمەس, قارجىلىق ساۋاتسىزدىقتى ۇيات دەپ ەسەپتەي باستادى.
قازاقستاندىقتار قازٸر نەدەن ۇيالادى?
ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە جٷرگٸزٸلگەن ساۋالناما بارىسىندا قازاقستاندىقتار قازٸرگٸ قوعامداعى «جاڭا ۇياتتىڭ» بٸرنەشە مىسالىن اتادى.
ولاردىڭ قاتارىندا:
ۇبت-دان تٶمەن بالل جيناۋ;
IELTS ەمتيحانىنان جوعارى نەتيجە كٶرسەتە الماۋ;
گرانتقا تٷسپەۋ;
شەتەلدە بٸلٸم الماۋ;
ەر ادامنىڭ ەلەۋمەتتٸك جەلٸنٸ بەلسەندٸ جٷرگٸزۋٸ;
ٷيلەنۋ تويىن نەسيەگە جاساۋ;
قازاق ەمەس ادامعا تۇرمىسقا شىعۋ;
40 جاسقا كەلگەندە جەكە باسپانانىڭ بولماۋى.
ال ەگدە بۋىن ٶكٸلدەرٸ ٷشٸن باسقا مەسەلەلەر ماڭىزدى بولىپ قالا بەرەدٸ. كەيبٸر ەجەلەر شٶبەرە سٷيمەگەنٸن ۇيات كٶرسە, ەندٸ بٸرٸ ٶز قاتارلاستارىنىڭ بەرٸ ٶمٸردەن ٶتٸپ كەتكەنٸنە قاراماستان, ٶزٸ ەلٸ تٸرٸ جٷرگەنٸن ەزٸل-شىنى ارالاس «ۇيات-اي» دەپ باعالايدى.
پسيحولوگ پٸكٸرٸ
پسيحولوگ اينۇر قۇمارعالي ۇيات ۇعىمىنىڭ قازٸرگٸ قوعامدا بٸركەلكٸ ەمەستٸگٸن ايتادى.
ونىڭ سٶزٸنشە, الماتى نەمەسە استانا سيياقتى ٸرٸ قالالارداعى قوعامدىق كٶزقاراس پەن شالعاي اۋىلدارداعى تٷسٸنٸك ەلٸ دە ايتارلىقتاي ەرەكشەلەنەدٸ.
ٸرٸ قالالاردا ادامدار جەكە تاڭداۋ ەركٸندٸگٸن كٶبٸرەك قۇرمەتتەيدٸ. ال شاعىن ەلدٸ مەكەندەردە قوعامدىق پٸكٸر ادامنىڭ ٶمٸرٸنە, بەدەلٸنە جەنە كٷندەلٸكتٸ قارىم-قاتىناسىنا بۇرىنعىداي كٷشتٸ ەسەر ەتەدٸ.
سوعان قاراماستان, جاڭا قوعامدىق قۇندىلىقتار بٸرتٸندەپ بارلىق ٶڭٸرلەرگە تارالىپ جاتىر.
ۇيات ۇعىمى عاسىرلار بويى ٶزگەرٸپ كەلەدٸ. ەگەر بۇرىن ول ادامنىڭ ار-نامىسىن, ادالدىعىن جەنە قوعام الدىنداعى جاۋاپكەرشٸلٸگٸن بٸلدٸرسە, بٷگٸنگٸ كٷنٸ بۇل تٷسٸنٸك جاڭا مازمۇنعا يە بولدى.
قازاقستاندىقتار قازٸر بۇرىنعىداي جەكە ٶمٸرٸ ٷشٸن ەمەس, بٸلٸم دەڭگەيٸ, قارجىلىق جاعدايى, كەسٸبي جەتٸستٸگٸ نەمەسە ەلەۋمەتتٸك جەلٸدەگٸ بەدەلٸ ٷشٸن كٶبٸرەك الاڭدايدى.
دەگەنمەن, دەستٷرلٸ جەنە زاماناۋي كٶزقاراستاردىڭ قاتار ٶمٸر سٷرۋٸ ۇيات ۇعىمىنىڭ ەلٸ دە قوعامداعى ماڭىزدى ەلەۋمەتتٸك قۇندىلىق بولىپ قالا بەرەتٸنٸن كٶرسەتەدٸ.
