Sýretti túsirgen Qaisar ShERIM.
Tólebi aýdany, Zertas aýylynyń turǵyny Mahambetáli Bekqojaevtyń bal sharýashylyǵymen ainalysyp kele jatqanyna 42 jyl bolypty. Osy ýaqyt ishinde ol bal arasyn ósirýdiń qyry men syryn ábden meńgergen. 1982 jyly omartashylar daiarlaityn úsh ailyq kýrsty bitirgen ol respýblikalyq «Bal-Ara» omartashylar odaǵyna múshe bolyp qabyldanǵan. Jalpy, odaqtyń alǵa qoiǵan basty maqsaty – elimizde bal óndirip jatqan omartashylardyń qyzmetterin qadaǵalap, olarǵa múmkindiginshe kómek kórsetip otyrý. Sondai-aq, omartashylyq salasynda jańa tehnologiialardy engizý maqsatynda otandyq jáne shetelderdegi ǵylymi-zertteý mekemelerimen ózara tájiribe almastyrýdy uiymdastyrý, aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń ósimin tozańdandyrý tárizdi is-sharalardy merziminde júzege asyrýǵa qolǵabys jasaý.
– Ókinishtisi sol, sońǵy jyldary aýyl adamdary jońyshqa kólemin tym azaityp jiberdi. Jońyshqa jappai gúldegende bal aralary tynymsyz jumys isteýshi edi. Qazir bul ósimdik tym az. Onyń ústine sol az jońyshqany ora salyp jinap áketedi. Buryn dala shópteri de jaiqalyp turýshy edi. Ara qonatyn, shyrynyn soratyn gúlder de jetkilikti bolatyn. Búginde qurǵaqshylyqtan ba, jaiylymnyń azaiyp ketkendiginen be, burynǵydai ósimdikter de joq. Bal arasy sanynyń jyldan jylǵa azaiýy gúldi ósimdiktiń tozańdanýyna keri áserin tigizýde. Onyń ústine, gúl izdep alysqa ushyp shyqqan aralardyń keri qaityp, omartasyna jete almai ólip qalatyn sátteri de oryn alady. Ósimdikter dúniesiniń azaiyp bara jatýy álem ǵalymdaryn da alańdatyp otyr. Máselen, bal arasy sanynyń azaiýy saldarynan AQSh jyl saiyn 10-14 milliard dollar kóleminde taza tabysynan aiyrylady eken. Ataqty fizik Albert Einshteinniń «eger bal arasy qurityn bolsa, onda tórt-bes jyldan keiin adamzat balasy da joiylady» deitini bar ǵoi. Sondyqtan elimiz buǵan erekshe nazar aýdarýy tiis. Bul úshin ekologiiany saýyqtyrýymyz kerek, – deidi búginde jasy seksenge taqaǵan omartashy.
Mahambetáli kókemizdiń ara sharýashylyǵyna kelýinde de bir syr bar. Ol 7-synypta oqyp júrgende dostary oinap benzin toly shelekti buǵan qarata laqtyryp jiberedi. Lap ete qalǵan ottan ol áýpirimdep zorǵa aman qalady. Sol kezde anasy onyń kúigen jerin balmen sylap, shaiyna da bal qosyp berip otyrǵan eken. Sodan keiin onyń araǵa degen, balǵa degen yqylasy artady. Ara sharýashylyǵy jóninde bilimin jetildire túsedi. Jas kezinde omartasyn Syrdariia, Shardara jaǵalaýyna deiin aparatyn ol búginde aýyldan uzap shyǵa almaidy. Buǵan jerdiń barlyǵy tozyp, shańy shyǵyp jatýy men jekeshelendirilip ketýi de sebep kórinedi.
– Bizdiń kezimizde omartashylar daiarlaityn joǵary oqý oryndary bolǵan joq. Qazir Qazaq ulttyq agrarlyq ýniversitetinde, sondai-aq Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy Saratovka men Katonqaraǵai kolledjderinde omartashylar daiarlaityn arnaiy bólimder bar. Degenmen, qazaq jastary bul kásipti qolai kórmeidi. Áli esimde, sol 1984 jyl bolýy kerek, jolda kele jatqanymda kóligimdi jol saqshylary toqtatty. Olar meniń omartashy ekenimdi kórip «iapyrai, qazaq ta ara ósiredi eken ǵoi» dep tań qalysty. Shyndyǵynda, qazaq tek qoi ósirýi kerek siiaqty kórinedi ózgelerge. Biraq, baǵa bilse, ara da paida kózi. Biz aradan eńbekqorlyqty, shydamdylyqty úirenemiz. Reseidiń Riazan oblysy Rybnyi qalasynda júzjyldyq tarihy bar «Omartashylar akademiiasy» bar. Osy akademiianyń tájiribesin biz de keńirek úirenýimiz kerek, – dep sabaqtastyrdy sózin qart omartashy Mahambet-áli Bekqojaev.
Qazir onyń jumysyn inisi Ahmetáli Bekqojaev pen balasy jalǵastyryp keledi eken. Ekeýiniń de arnaiy bilimi joq. Mahambetáliniń janynda júrip ózdiginen úirengen. Búginde otbasylyq ara ósirýshilerdiń 120 uiasy bar. «Uia» dep bir toptaǵy aralardy aitady. Olar jyl saiyn Bekqojaevtarǵa birneshe tonna bal beredi. Degenmen, Mahambetáli aǵa baldy arnaiy satyp alatyn adamdar bolmaǵandyqtan ózderi satatynyn da jasyrmai aityp qaldy.
Mahambetáliniń ákesi Temiráli Bekqojaev ótken ǵasyrdyń otyzynshy jyldary «Jańakúsh» ujymsharyn uiymdastyryp, 15 jyl basqarǵan eken. Oǵan eńbekqorlyq ákesinen aýysqan kórinedi. Mektep bitirgen soń temirjolshylar daiarlaityn oqý ornyn bitirgenimen, densaýlyǵyna bailanysty bul kásipti jalǵastyra almaǵan Mahambetáli ara sharýashylyǵyna kelgenine esh ókinbeidi. Óitkeni, ol baldyń emdik qasietin jaqsy biledi.
– Jas bolsa seksenge taqady. Osy kásibimdi balama tabystap ketsem be deimin. Jeti nemerem bar. Barlyǵy da bizben birge aralarmen aralasyp júredi. Olar aralardan qalai qorǵanýdy biledi. Ara iiske asa sezimtal. Sarymsaq pen piiazdy unatpaidy, – dep jalǵady qart omartashy áńgimesin.
Qart omartashymen qimai qoshtastyq. Bizdiń oiymyzǵa «Zertas zerdelisi» degen sóz tústi. Rasynda da, Zertastaǵy Mahambetáli qart zeiindi de zerdeli, zerek áli...
Sabyrbek Oljabai,
«Ońtústik Qazaqstan».
Tólebi aýdany.
