سۋرەتتٸ تٷسٸرگەن قايسار شەرٸم.
تٶلەبي اۋدانى, زەرتاس اۋىلىنىڭ تۇرعىنى ماحامبەتەلٸ بەكقوجاەۆتىڭ بال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسىپ كەلە جاتقانىنا 42 جىل بولىپتى. وسى ۋاقىت ٸشٸندە ول بال اراسىن ٶسٸرۋدٸڭ قىرى مەن سىرىن ەبدەن مەڭگەرگەن. 1982 جىلى ومارتاشىلار دايارلايتىن ٷش ايلىق كۋرستى بٸتٸرگەن ول رەسپۋبليكالىق «بال-ارا» ومارتاشىلار وداعىنا مٷشە بولىپ قابىلدانعان. جالپى, وداقتىڭ العا قويعان باستى ماقساتى – ەلٸمٸزدە بال ٶندٸرٸپ جاتقان ومارتاشىلاردىڭ قىزمەتتەرٸن قاداعالاپ, ولارعا مٷمكٸندٸگٸنشە كٶمەك كٶرسەتٸپ وتىرۋ. سونداي-اق, ومارتاشىلىق سالاسىندا جاڭا تەحنولوگييالاردى ەنگٸزۋ ماقساتىندا وتاندىق جەنە شەتەلدەردەگٸ عىلىمي-زەرتتەۋ مەكەمەلەرٸمەن ٶزارا تەجٸريبە الماستىرۋدى ۇيىمداستىرۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ ٶسٸمٸن توزاڭداندىرۋ تەرٸزدٸ ٸس-شارالاردى مەرزٸمٸندە جٷزەگە اسىرۋعا قولعابىس جاساۋ.
– ٶكٸنٸشتٸسٸ سول, سوڭعى جىلدارى اۋىل ادامدارى جوڭىشقا كٶلەمٸن تىم ازايتىپ جٸبەردٸ. جوڭىشقا جاپپاي گٷلدەگەندە بال ارالارى تىنىمسىز جۇمىس ٸستەۋشٸ ەدٸ. قازٸر بۇل ٶسٸمدٸك تىم از. ونىڭ ٷستٸنە سول از جوڭىشقانى ورا سالىپ جيناپ ەكەتەدٸ. بۇرىن دالا شٶپتەرٸ دە جايقالىپ تۇرۋشى ەدٸ. ارا قوناتىن, شىرىنىن سوراتىن گٷلدەر دە جەتكٸلٸكتٸ بولاتىن. بٷگٸندە قۇرعاقشىلىقتان با, جايىلىمنىڭ ازايىپ كەتكەندٸگٸنەن بە, بۇرىنعىداي ٶسٸمدٸكتەر دە جوق. بال اراسى سانىنىڭ جىلدان جىلعا ازايۋى گٷلدٸ ٶسٸمدٸكتٸڭ توزاڭدانۋىنا كەرٸ ەسەرٸن تيگٸزۋدە. ونىڭ ٷستٸنە, گٷل ٸزدەپ الىسقا ۇشىپ شىققان ارالاردىڭ كەرٸ قايتىپ, ومارتاسىنا جەتە الماي ٶلٸپ قالاتىن سەتتەرٸ دە ورىن الادى. ٶسٸمدٸكتەر دٷنيەسٸنٸڭ ازايىپ بارا جاتۋى ەلەم عالىمدارىن دا الاڭداتىپ وتىر. مەسەلەن, بال اراسى سانىنىڭ ازايۋى سالدارىنان اقش جىل سايىن 10-14 ميلليارد دوللار كٶلەمٸندە تازا تابىسىنان ايىرىلادى ەكەن. اتاقتى فيزيك البەرت ەينشتەيننٸڭ «ەگەر بال اراسى قۇريتىن بولسا, وندا تٶرت-بەس جىلدان كەيٸن ادامزات بالاسى دا جويىلادى» دەيتٸنٸ بار عوي. سوندىقتان ەلٸمٸز بۇعان ەرەكشە نازار اۋدارۋى تيٸس. بۇل ٷشٸن ەكولوگييانى ساۋىقتىرۋىمىز كەرەك, – دەيدٸ بٷگٸندە جاسى سەكسەنگە تاقاعان ومارتاشى.
ماحامبەتەلٸ كٶكەمٸزدٸڭ ارا شارۋاشىلىعىنا كەلۋٸندە دە بٸر سىر بار. ول 7-سىنىپتا وقىپ جٷرگەندە دوستارى ويناپ بەنزين تولى شەلەكتٸ بۇعان قاراتا لاقتىرىپ جٸبەرەدٸ. لاپ ەتە قالعان وتتان ول ەۋپٸرٸمدەپ زورعا امان قالادى. سول كەزدە اناسى ونىڭ كٷيگەن جەرٸن بالمەن سىلاپ, شايىنا دا بال قوسىپ بەرٸپ وتىرعان ەكەن. سودان كەيٸن ونىڭ اراعا دەگەن, بالعا دەگەن ىقىلاسى ارتادى. ارا شارۋاشىلىعى جٶنٸندە بٸلٸمٸن جەتٸلدٸرە تٷسەدٸ. جاس كەزٸندە ومارتاسىن سىردارييا, شاردارا جاعالاۋىنا دەيٸن اپاراتىن ول بٷگٸندە اۋىلدان ۇزاپ شىعا المايدى. بۇعان جەردٸڭ بارلىعى توزىپ, شاڭى شىعىپ جاتۋى مەن جەكەشەلەندٸرٸلٸپ كەتۋٸ دە سەبەپ كٶرٸنەدٸ.
– بٸزدٸڭ كەزٸمٸزدە ومارتاشىلار دايارلايتىن جوعارى وقۋ ورىندارى بولعان جوق. قازٸر قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتٸندە, سونداي-اق شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى ساراتوۆكا مەن كاتونقاراعاي كوللەدجدەرٸندە ومارتاشىلار دايارلايتىن ارنايى بٶلٸمدەر بار. دەگەنمەن, قازاق جاستارى بۇل كەسٸپتٸ قولاي كٶرمەيدٸ. ەلٸ ەسٸمدە, سول 1984 جىل بولۋى كەرەك, جولدا كەلە جاتقانىمدا كٶلٸگٸمدٸ جول ساقشىلارى توقتاتتى. ولار مەنٸڭ ومارتاشى ەكەنٸمدٸ كٶرٸپ «ياپىراي, قازاق تا ارا ٶسٸرەدٸ ەكەن عوي» دەپ تاڭ قالىستى. شىندىعىندا, قازاق تەك قوي ٶسٸرۋٸ كەرەك سيياقتى كٶرٸنەدٸ ٶزگەلەرگە. بٸراق, باعا بٸلسە, ارا دا پايدا كٶزٸ. بٸز ارادان ەڭبەكقورلىقتى, شىدامدىلىقتى ٷيرەنەمٸز. رەسەيدٸڭ ريازان وبلىسى رىبنىي قالاسىندا جٷزجىلدىق تاريحى بار «ومارتاشىلار اكادەميياسى» بار. وسى اكادەمييانىڭ تەجٸريبەسٸن بٸز دە كەڭٸرەك ٷيرەنۋٸمٸز كەرەك, – دەپ ساباقتاستىردى سٶزٸن قارت ومارتاشى ماحامبەت-ەلٸ بەكقوجاەۆ.
قازٸر ونىڭ جۇمىسىن ٸنٸسٸ احمەتەلٸ بەكقوجاەۆ پەن بالاسى جالعاستىرىپ كەلەدٸ ەكەن. ەكەۋٸنٸڭ دە ارنايى بٸلٸمٸ جوق. ماحامبەتەلٸنٸڭ جانىندا جٷرٸپ ٶزدٸگٸنەن ٷيرەنگەن. بٷگٸندە وتباسىلىق ارا ٶسٸرۋشٸلەردٸڭ 120 ۇياسى بار. «ۇيا» دەپ بٸر توپتاعى ارالاردى ايتادى. ولار جىل سايىن بەكقوجاەۆتارعا بٸرنەشە توننا بال بەرەدٸ. دەگەنمەن, ماحامبەتەلٸ اعا بالدى ارنايى ساتىپ الاتىن ادامدار بولماعاندىقتان ٶزدەرٸ ساتاتىنىن دا جاسىرماي ايتىپ قالدى.
ماحامبەتەلٸنٸڭ ەكەسٸ تەمٸرەلٸ بەكقوجاەۆ ٶتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارى «جاڭاكٷش» ۇجىمشارىن ۇيىمداستىرىپ, 15 جىل باسقارعان ەكەن. وعان ەڭبەكقورلىق ەكەسٸنەن اۋىسقان كٶرٸنەدٸ. مەكتەپ بٸتٸرگەن سوڭ تەمٸرجولشىلار دايارلايتىن وقۋ ورنىن بٸتٸرگەنٸمەن, دەنساۋلىعىنا بايلانىستى بۇل كەسٸپتٸ جالعاستىرا الماعان ماحامبەتەلٸ ارا شارۋاشىلىعىنا كەلگەنٸنە ەش ٶكٸنبەيدٸ. ٶيتكەنٸ, ول بالدىڭ ەمدٸك قاسيەتٸن جاقسى بٸلەدٸ.
– جاس بولسا سەكسەنگە تاقادى. وسى كەسٸبٸمدٸ بالاما تابىستاپ كەتسەم بە دەيمٸن. جەتٸ نەمەرەم بار. بارلىعى دا بٸزبەن بٸرگە ارالارمەن ارالاسىپ جٷرەدٸ. ولار ارالاردان قالاي قورعانۋدى بٸلەدٸ. ارا يٸسكە اسا سەزٸمتال. سارىمساق پەن پييازدى ۇناتپايدى, – دەپ جالعادى قارت ومارتاشى ەڭگٸمەسٸن.
قارت ومارتاشىمەن قيماي قوشتاستىق. بٸزدٸڭ ويىمىزعا «زەرتاس زەردەلٸسٸ» دەگەن سٶز تٷستٸ. راسىندا دا, زەرتاستاعى ماحامبەتەلٸ قارت زەيٸندٸ دە زەردەلٸ, زەرەك ەلٸ...
سابىربەك ولجاباي,
«وڭتٷستٸك قازاقستان».
تٶلەبي اۋدانى.
