Sonymen, jańa oqý jyly da bastaldy. Keibir jurt ár oqý jyly bastalarda birinshi klasqa barǵan sátimiz eske túsedi dep jatady ǵoi. Óz boiymnan ondai sezim baiqala qoimaǵan soń ba, jylda jańa oqý jylynda birinshi klasqa barǵan sátin eske alatyn jandarǵa qatty qyzyǵamyn. Tátti shaqtaryn júrekteri qaraimaǵan adamdar ǵana eljirei eske ala alatyn shyǵar. Al, bizdiń júrek…
Alty jasymyzdan týǵan úiden úzilip shyǵyp kettik. Áke-sheshemiz aidalada jalǵyz úi otyryp, keńshardyń malyn baqty. Búkil bala-shaǵasy mektepti internatta jatyp oqydy. Ata-anany tek kanikýl kúnderinde ǵana kóredi. Muǵalimder kanikýlda barlyq oqýshyny sovhozdyń «GAZ-51» mashinasymen úidi-úilerine ózderi aparyp tastap, kanikýl bitken soń mashinamen ózderi jinap áketedi. Men altyǵa kelgende aǵam marqum onynshyǵa ótken. Ol kezdiń balalary erte eseie me, bilmeimin, áiteýir eresektershe oilaityn. Estiiar kórinetin. Aǵam sol sózderin internatqa jinaityn mashina kelgende shesheme «myna balany kiindirińiz, ózimmen alyp keteiin. Ózim barda internatqa úirenip qalsyn. Internatqa kelesi jyly barsa, men joqpyn, qatty qinalady. Kiindirińiz» dedi. Sheshem sút kenjesin qasynan bir metr uzatqysy joq. «Qoi, áli kishkentai ǵoi» dedi daýsy dirildep. «Apa, eshqandai da kishkentai emes, «kishkentai-kishkentai» dei berseńiz kelesi jyly da kishkentai bolyp júre beredi. Odan da men barda úirenip qalsyn» dep aǵam da turyp aldy. Sońǵy sózdi aitýy tiis ákem mal aidap ketken, úide joq. Oqýshylardy jinap kelgen Káribai Moldabekov aǵai da aǵama «ái, Qanai, iniń tym kishkentai ǵoi, báribir direktor qabyldamaidy, áýre bop qaita ákelesiń ǵoi» dep jatyr. Aǵam alǵan betinen qaitpai turyp aldy. «Qabyldamasa úige ózim jaiaý ákep tastaimyn, aldymen osy mashinadan qaldyrmai alyp keteiikshi, aǵai!» dedi. Qudanyń qudireti, aǵam shesheme de, muǵalimge de sózin ótkizip, meni aqyry ózimen alyp ketti.
Bul 1968 jylǵy tamyzdyń sońǵy kúnderi edi.
Otyz shaqty bala internatqa kelip tústik. Meni birden mektep direktoryna alyp kirdi. Direktor Kishimat Dosanovtyń túsi óte sýyq eken, úiden shyqpaǵan bala emespin be, júregim shym etkendei boldy. Direktordyń birinshi suraǵy «qandai áripterdi bilesiń?» boldy. «Barlyq áripti de bilemin, oqi da beremin!» dep taq ete qaldym. Sol jyldary kilki, treska deitin qalbyrdaǵy balyqtar bolatyn. Solardyń bosaǵan qalbyrlaryna gúl egip qoiǵan eken, direktordyń kózi sol qalbyrlarǵa túsip ketti de «endeshe, mynalardy oqi qoishy» dedi. «K,i,l,k, miagkii znak, i, bolady kilki» dep taq ete qaldym. Direktor aǵai jymidy da bireýdi shaqyryp alyp, «maǵan Pálensheni shaqyr» dedi. Pálenshesi jas apai eken. Direktor oǵan «myna balany seniń klasyńa jiberemin, óziń jóndep qararsyń» dedi.
Osylaisha men ózimniń alǵashqy ustazym Bibiraba Bazarovaǵa jolyqtym. Ol kezde men alty jasar bolsam, Bibiraba apaiym jiyrma ekide eken.
Obaly neshik, Bibiraba apaiym óte meiirimdi jan bolyp shyqty. «Taqtadaǵy jazý kórinbei qalmasyn» dep birinshi partaǵa otyrǵyzdy. Deneshynyqtyrý páninde boi-boimen qatarǵa turǵyzady. Klastaǵy boiy eń kishkentaiy men bolǵan soń saptyń eń sońyna turýym kerek. «Eń sońyna turmaimyn, birinshi turamyn» dep qiǵylyqty salamyn. Apai áiteýir esebin taýyp meni birinshi turǵyzady. Osylaisha ekinshi klasqa deiin ákeldi. Ekinshi klasta ózimniń de esim kirip qaldy, neniń durys, neniń durys emes ekenin áldebir túisikterim arqyly ózim de sezetin boldym.
Búginde áke de, sheshe de iti joq aýylǵa kóship ketken. Alty jasymda qoiarda qoimai «úirene bersin» dep ózimen birge internatqa alyp ketken aǵam da joq. Ózi ekinshi klasqa ótken jazǵy kanikýlynda maǵan 42 áripti tanytqan, onǵa deiin sanaýdy úiretken ápkem de qaitqan… Mektep direktory bolsa da… Esesine alǵashqy ustazym Bibiraba apaiym Qudaidyń bergen ul-qyzdarynan kórgen nemereleriniń shat kúlkisiniń ortasynda shalqyp otyr. Ekisi kem seksende. Júzge kelsin, apaiym!
Bibiraba apai bizden keiin qansha shákirt tárbieledi deseńizshi! Bizdiń áiel de úshinshi klasty Bibiraba apaidyń qolynda oqyǵan.
Keshe erli-zaiypty ekeýmiz apaiymyzdy jańa oqý jylymen quttyqtap keleiik dep aýylǵa tartyp kettik. Til-kóz tasqa, apaiymyz sol shiraq qalpy. Qoldaǵy bala men kelinge «daiyndalyńdar, shákirtterim kele jatyr» dep qaita-qaita tapsyrma beripti. Ózi úige bir kirip, bir shyǵypty. Týra anam siiaqty baýyryna basty, ákem siiaqty mańdaiymnan iiskedi. Bir-aq sátte bala boldym da qaldym. «Seniń amandyǵyńdy gazetińnen bilip otyramyn» dedi.
Bala-shaǵamyzdy surady. Áke-sheshem, baýyrlarym týraly áńgime aitty. Qoshtasarda «men barda kelip tursańdarshy» dedi. Júrek taǵy da shym ete qaldy… Týra baiaǵy birinshi klasqa kelgen kezimdegidei…
Shynynda da alǵashqy ustazymyzdy tym bolmaǵanda jańa oqý jylynyń basynda jáne sońynda bir quttyqtap qoiýdy umytpaiyq ta. Sonshalyqty qiyn sharýa emes, negizi.
Abai Balajan,
«Ońtústik Qazaqstan»
