Eńbek adamy: Adal eńbek – arly adamnyń isi

Foto: Keiipkerdiń arhivinen

Baýyrjan Ońǵarbaevtyń esimi Túrkistan oblysyndaǵy Jetisai óńirine jaqsy tanys. Qarapaiym eńbek adamy. Kásibi bar. Joq-jitikke qamqorlyǵyn aiamaityn jan. Osydan birneshe jyl buryn táýelsizdik kúni qarsańynda  óz qarjysyna Jetisaiǵa bastar kúre joldyń boiyna Alpamys batyrdyń eskertkishin ornatty. Ótken-ketken adam bir qarap, aialdap ótedi. Esik pen tórdei Baishubardai tulparǵa mingen, bes qarýyn asynǵan alyp batyr qazir uly dalanyń rýhyn kóterip tur. Baýyrjan  aimaqtaǵy kóptegen is-sharalarǵa demeýshi. Al onyń tańǵy tirligi tazalyqtan bastalady. Kóliginiń sońyna aýyr tirkemesin tirkep alyp, kóshe boiymen asyqpai ótip, qoqys qaldyrmai jinap shyǵady. Úirenshikti ádet. Solai qalyptasqan. Bir qaraǵanda, tańǵalarlyq bolǵanymen,  bul áreket onyń ainalaǵa, qorshaǵan ortaǵa degen qurmeti.

Sonymen...
1.«Adal azamat» uǵymyn qalai túsinesiz?
2. «Ár azamat jumysyn adal jáne ádiletti atqarsa, qoǵamda jemqorlyq oryn almaidy» degen pikirmen kelisesiz be?
3. Siz qaramaǵyńyzdaǵy jumysshylaryńyzǵa qanshalyqty qurmetpen qaraisyz?
4. Siz óz qyzmetkerlerińiz úshin ne istei aldyńyz?

–Adaldyq uǵymynyń maǵynasy keń. Adal jumys isteý adamnyń ózine tikelei bailanysty. Adaldyq shyndyq uǵymymen astasyp jatyr. Adam bolǵasyn minez de ártúrli. Ras, adam minezdi bolýy kerek. Negizi kórkem minez ǵana adamnyń parasattylyǵyn aiqyndaidy. Ózimshildik – adamdy buzatyn piǵyl. «Meniki ǵana durys» dep, óktem piǵyldyq minez kórsetken basshynyń áreketi jaqsylyqqa aparmaidy. Qoǵammen sanasý kerek. Sanasqan basshy ǵana sanaly, sheshimi durys áreketke barady. Kóptiń pikirin, qoǵamnyń talqysy men kózqarasyn da eskerip otyrý kerek. Sonda ǵana adaldyq, ádildik, ádilettilik saltanat qurady. 
Otbasy – shaǵyn memleket deimiz. Mekeme, ujym da sondai. Munda ártúrli minez, kereǵar pikir de kezdesip jatady. Biraq talap ortaq: birlik bar jerde tirlik bar. Ortaq jumys pen túsinistik qana nátijege qol jetkizedi. 
 «Eń áýeli óz-ózińe adal bol.Ózińdi ózgerte almasań, eshqashan qoǵamǵa áser ete almaisyń. Uly bitimgerdiń bári bilikti, adal, sypaiy adamdar bolǵan», degen eken Nelson Mandela. Durys sóz. 
Biraq ómir bolǵasyn adam balasy­nyń boiynan adaldyqqa tán emes áreketter de baiqalyp jatady. Ony joqqa shyǵara almaimyz. Biraq jumysyn kásibi turǵydan istegen adal azamattyń júzi jarqyn, kóńili shat bolady. Ol dáleldeýdi qajet etpeitin aksioma. Adal ómir súrgen ózińe de jaqsy. Muny árkim túsine bilge tiis.


2. Jalpy meniń jumysym, iaǵni bar kásibim bir kósheniń boiynda ornalasqan. Sondyqtan eń aldymen kósheniń tazalyǵyna kóp kóńil bólemin. Tań atqannan kóligime tirkememdi tirkep alyp, qoqys nemese qaǵaz qaldyqtary jatsa, erinbei bastan-aiaq ózim jinap shyǵamyn. Mundaǵy aitpaǵym ne? Tazalyq aldymen adamnyń ózinen bastalýǵa tiis. Qyzmetker de, jumysshy da basshyǵa qarap ósedi. Mekemeniń jetekshisi adal azamat bolsa, qaramaǵyndaǵylar da soǵan qarap boi túzeidi. Ár azamat jumysyn adal jáne ádiletti atqarsa, qoǵamda jemqorlyq oryn almaidy. Qazaq «dánikkennen qunyqqan jaman» dep beker aitpaǵan. Bir ret jemqorlyqqa jol bergen adam «ishsem, jesem, alsam» dep qunyǵa túsedi. Sóitip, ainalasyndaǵy adamdardy buzady. Jemqorlyq degen – jegi qurt. Adam para almasa nemese bermese sonda ǵana qoǵamda ádilettilik ornaidy. Taza júrgen adamnyń sońynan sóz ermeidi. Óitkeni onyń jan dúniesi taza. Al jemqorlyq jailaǵan qoǵam damymaidy, ilgeri baspaidy.
Memlekettik qyzmette de solai. Máseleni telefon nemese tamyr-tanys arqyly sheshýdiń aiaǵy jaq­sylyqqa aparmaidy. Ispan jazýshysy Servantestiń «Qyzmet, laýazym adamgershilikti jii ózgertedi» degen sózi bar. 
Al Alash qairatkeri Álihan Bókei­han «Ultyna, jurtyna qyzmet etý – bilimnen emes, minezden» deidi. Máńgilik eshnárse joq. Qyzmet – qoldyń kiri. Laýazym da ýaqytsha. Halyqpen qarapaiym, mádenietti sóileskennen sheneýnik esh utylmaidy. Qaita abyroiy artady. Sondyqtan qai jerde, qai qyzmette júrse de, adamnyń adal bolǵany jaqsy. 
Kásibi bar adamǵa qazir memleket qamqorlyq jasap jatyr. Ony joqqa shyǵara almaimyz. Biraq ákimshiliktegi keibir sholaqbelsendiler biznestiń órkendeýine kedergi jasaidy. Ondailar bar. Aqsha alǵysy keledi. Para alýmen, para berýmen túiin sheshilmeidi. Biz negizi parasyz qoǵam quryp, ádiletti memleket ornatýymyz qajet. Ákimder kúnbe-kún aimaqty aralap, halyqtyń muń-muqtajyn bilip, ony jedel sheshýge tyrysýy qajet. Shyndyqty aitqannan qoǵam keri ketpeidi, kerisinshe, alǵa damidy. Bul – «Ádiletti Qazaqstan» qurýdyń alǵyshartynyń biri. Demek, qoǵamda adal azamattyń kóp bolǵany tiimdi. Sonda ǵana utamyz, el damidy, ádilettilik ornaidy. Zań ústemdik qurady. Aqiqaty, ádilettilik degenimiz sol – zańnyń ústem bolýy. Qarapaiym tilmen aitqanda, el zańǵa baǵynýy kerek. Han da, qara da... 


3. Jalpy basshynyń qaramaǵyndaǵy qyzmetkerlerine qurmetpen qaraǵany abzal. Qazirgi naryq kreativti oilaýdy, myqty, sheber menedjer bolýdy qajet etedi. Sonda ǵana ortaq túsinistik ornaidy. Negizi jumysqa adaldyq bolǵan jerde eshkimge qiianat jasalynbaidy. Ózim de qaramaǵymdaǵy qyzmetkerlerge jáne seriktes mekemelerge qurmetpen qaraimyn. Al adaldyq bolǵan jerde ózara senim qalyptasady. 
Bir ǵana mysal, ótkende sharýashy­lyqtaǵy elektrikke mototsikl alyp berdim. Jaryq sónip qalsa, jaiaý nemese velosipedpen aralaidy. Ýaqyty ketedi. Endi alǵysyn aityp, rizashylyǵyn bildirip jatyr. Shamam kelgenshe jumysshylarymnyń jaǵdaiyn jasaýǵa tyrysamyn. Tipti meniń qaramaǵymda istep úirenip, tájiribe jinap, ary qarai óz kásibin bastap ketkender de kóp. Olarǵa árqashan sáttilik tileimin. Qazaq balasynyń dáýletti turǵany jaqsy. Biraq olardyń tirliginiń kórkeiýine eshkim kedergi jasamaýǵa tiis.


4. Nesin jasyramyz, qazir ju­myssyz júrgender barshylyq. Aldyma kelgenderge aqyl-keńesimdi aityp otyramyn. Qolǵabysymdy beremin. Qaramaǵymda jumys isteitin 7-8 otbasy bar. Bárine jatyn oryn salyp bergenmin. Tek jaryq, kommýnaldyq qyzmettiń ǵana aqysyn tóleidi. Qashan úi nemese jer alyp ózderi baspana salǵansha osy jerde turady. Bári tegin. Jataq orny men jumysy janynda. Budan artyq adam balasyna qandai qamqorlyq kerek?! 
Adal azamat qalai qalyptasady?! Aldymen – otbasydan. Bári de jas­taiynan berilgen tárbiege bailanys-ty. Klassik jazýshy Muhtar Áýezov «tárbie kózi – talbesikten» dep beker aitpaǵan. Ataqty oishyl Ábý Nasyr ál-Farabi: «Adamǵa eń birinshi bilim emes, tárbie kerek. Tárbiesiz berilgen bilim – adamzattyń qas jaýy, ol keleshekte onyń ómirine qaýip ákeledi» degen. Ras, balany orta da tárbieleidi. Desek te, ár adam adaldyqty ózinen bastaýǵa tiis. Eldi osyǵan baýlý qajet. Adaldyq, ádilettilik, rýhani turǵydan baiý munyń bári ulttyq ideologiianyń jemisine ainalǵany durys. Sonda ǵana biz qoǵamda adal azamat ideiasyn qalyptastyra alamyz. Negizinde memleket basshysynyń adal azamat pen «Ádiletti Qazaqstan» qurý ideiasynyń túp negizi bir. Biz osyny tereń túsinýimiz kerek.