فوتو: كەيٸپكەردٸڭ ارحيۆٸنەن
باۋىرجان وڭعارباەۆتىڭ ەسٸمٸ تٷركٸستان وبلىسىنداعى جەتٸساي ٶڭٸرٸنە جاقسى تانىس. قاراپايىم ەڭبەك ادامى. كەسٸبٸ بار. جوق-جٸتٸككە قامقورلىعىن ايامايتىن جان. وسىدان بٸرنەشە جىل بۇرىن تەۋەلسٸزدٸك كٷنٸ قارساڭىندا ٶز قارجىسىنا جەتٸسايعا باستار كٷرە جولدىڭ بويىنا الپامىس باتىردىڭ ەسكەرتكٸشٸن ورناتتى. ٶتكەن-كەتكەن ادام بٸر قاراپ, ايالداپ ٶتەدٸ. ەسٸك پەن تٶردەي بايشۇبارداي تۇلپارعا مٸنگەن, بەس قارۋىن اسىنعان الىپ باتىر قازٸر ۇلى دالانىڭ رۋحىن كٶتەرٸپ تۇر. باۋىرجان ايماقتاعى كٶپتەگەن ٸس-شارالارعا دەمەۋشٸ. ال ونىڭ تاڭعى تٸرلٸگٸ تازالىقتان باستالادى. كٶلٸگٸنٸڭ سوڭىنا اۋىر تٸركەمەسٸن تٸركەپ الىپ, كٶشە بويىمەن اسىقپاي ٶتٸپ, قوقىس قالدىرماي جيناپ شىعادى. ٷيرەنشٸكتٸ ەدەت. سولاي قالىپتاسقان. بٸر قاراعاندا, تاڭعالارلىق بولعانىمەن, بۇل ەرەكەت ونىڭ اينالاعا, قورشاعان ورتاعا دەگەن قۇرمەتٸ.
سونىمەن... 1.«ادال ازامات» ۇعىمىن قالاي تٷسٸنەسٸز? 2. «ەر ازامات جۇمىسىن ادال جەنە ەدٸلەتتٸ اتقارسا, قوعامدا جەمقورلىق ورىن المايدى» دەگەن پٸكٸرمەن كەلٸسەسٸز بە? 3. سٸز قاراماعىڭىزداعى جۇمىسشىلارىڭىزعا قانشالىقتى قۇرمەتپەن قارايسىز? 4. سٸز ٶز قىزمەتكەرلەرٸڭٸز ٷشٸن نە ٸستەي الدىڭىز?
–ادالدىق ۇعىمىنىڭ ماعىناسى كەڭ. ادال جۇمىس ٸستەۋ ادامنىڭ ٶزٸنە تٸكەلەي بايلانىستى. ادالدىق شىندىق ۇعىمىمەن استاسىپ جاتىر. ادام بولعاسىن مٸنەز دە ەرتٷرلٸ. راس, ادام مٸنەزدٸ بولۋى كەرەك. نەگٸزٸ كٶركەم مٸنەز عانا ادامنىڭ پاراساتتىلىعىن ايقىندايدى. ٶزٸمشٸلدٸك – ادامدى بۇزاتىن پيعىل. «مەنٸكٸ عانا دۇرىس» دەپ, ٶكتەم پيعىلدىق مٸنەز كٶرسەتكەن باسشىنىڭ ەرەكەتٸ جاقسىلىققا اپارمايدى. قوعاممەن ساناسۋ كەرەك. ساناسقان باسشى عانا سانالى, شەشٸمٸ دۇرىس ەرەكەتكە بارادى. كٶپتٸڭ پٸكٸرٸن, قوعامنىڭ تالقىسى مەن كٶزقاراسىن دا ەسكەرٸپ وتىرۋ كەرەك. سوندا عانا ادالدىق, ەدٸلدٸك, ەدٸلەتتٸلٸك سالتانات قۇرادى. وتباسى – شاعىن مەملەكەت دەيمٸز. مەكەمە, ۇجىم دا سونداي. مۇندا ەرتٷرلٸ مٸنەز, كەرەعار پٸكٸر دە كەزدەسٸپ جاتادى. بٸراق تالاپ ورتاق: بٸرلٸك بار جەردە تٸرلٸك بار. ورتاق جۇمىس پەن تٷسٸنٸستٸك قانا نەتيجەگە قول جەتكٸزەدٸ. «ەڭ ەۋەلٸ ٶز-ٶزٸڭە ادال بول.ٶزٸڭدٸ ٶزگەرتە الماساڭ, ەشقاشان قوعامعا ەسەر ەتە المايسىڭ. ۇلى بٸتٸمگەردٸڭ بەرٸ بٸلٸكتٸ, ادال, سىپايى ادامدار بولعان», دەگەن ەكەن نەلسون ماندەلا. دۇرىس سٶز. بٸراق ٶمٸر بولعاسىن ادام بالاسىنىڭ بويىنان ادالدىققا تەن ەمەس ەرەكەتتەر دە بايقالىپ جاتادى. ونى جوققا شىعارا المايمىز. بٸراق جۇمىسىن كەسٸبي تۇرعىدان ٸستەگەن ادال ازاماتتىڭ جٷزٸ جارقىن, كٶڭٸلٸ شات بولادى. ول دەلەلدەۋدٸ قاجەت ەتپەيتٸن اكسيوما. ادال ٶمٸر سٷرگەن ٶزٸڭە دە جاقسى. مۇنى ەركٸم تٷسٸنە بٸلگە تيٸس.
2. جالپى مەنٸڭ جۇمىسىم, ياعني بار كەسٸبٸم بٸر كٶشەنٸڭ بويىندا ورنالاسقان. سوندىقتان ەڭ الدىمەن كٶشەنٸڭ تازالىعىنا كٶپ كٶڭٸل بٶلەمٸن. تاڭ اتقاننان كٶلٸگٸمە تٸركەمەمدٸ تٸركەپ الىپ, قوقىس نەمەسە قاعاز قالدىقتارى جاتسا, ەرٸنبەي باستان-اياق ٶزٸم جيناپ شىعامىن. مۇنداعى ايتپاعىم نە? تازالىق الدىمەن ادامنىڭ ٶزٸنەن باستالۋعا تيٸس. قىزمەتكەر دە, جۇمىسشى دا باسشىعا قاراپ ٶسەدٸ. مەكەمەنٸڭ جەتەكشٸسٸ ادال ازامات بولسا, قاراماعىنداعىلار دا سوعان قاراپ بوي تٷزەيدٸ. ەر ازامات جۇمىسىن ادال جەنە ەدٸلەتتٸ اتقارسا, قوعامدا جەمقورلىق ورىن المايدى. قازاق «دەنٸككەننەن قۇنىققان جامان» دەپ بەكەر ايتپاعان. بٸر رەت جەمقورلىققا جول بەرگەن ادام «ٸشسەم, جەسەم, السام» دەپ قۇنىعا تٷسەدٸ. سٶيتٸپ, اينالاسىنداعى ادامداردى بۇزادى. جەمقورلىق دەگەن – جەگٸ قۇرت. ادام پارا الماسا نەمەسە بەرمەسە سوندا عانا قوعامدا ەدٸلەتتٸلٸك ورنايدى. تازا جٷرگەن ادامنىڭ سوڭىنان سٶز ەرمەيدٸ. ٶيتكەنٸ ونىڭ جان دٷنيەسٸ تازا. ال جەمقورلىق جايلاعان قوعام دامىمايدى, ٸلگەرٸ باسپايدى.
مەملەكەتتٸك قىزمەتتە دە سولاي. مەسەلەنٸ تەلەفون نەمەسە تامىر-تانىس ارقىلى شەشۋدٸڭ اياعى جاقسىلىققا اپارمايدى. يسپان جازۋشىسى سەرۆانتەستٸڭ «قىزمەت, لاۋازىم ادامگەرشٸلٸكتٸ جيٸ ٶزگەرتەدٸ» دەگەن سٶزٸ بار.
ال الاش قايراتكەرٸ ەليحان بٶكەيحان «ۇلتىنا, جۇرتىنا قىزمەت ەتۋ – بٸلٸمنەن ەمەس, مٸنەزدەن» دەيدٸ. مەڭگٸلٸك ەشنەرسە جوق. قىزمەت – قولدىڭ كٸرٸ. لاۋازىم دا ۋاقىتشا. حالىقپەن قاراپايىم, مەدەنيەتتٸ سٶيلەسكەننەن شەنەۋنٸك ەش ۇتىلمايدى. قايتا ابىرويى ارتادى. سوندىقتان قاي جەردە, قاي قىزمەتتە جٷرسە دە, ادامنىڭ ادال بولعانى جاقسى.
كەسٸبٸ بار ادامعا قازٸر مەملەكەت قامقورلىق جاساپ جاتىر. ونى جوققا شىعارا المايمىز. بٸراق ەكٸمشٸلٸكتەگٸ كەيبٸر شولاقبەلسەندٸلەر بيزنەستٸڭ ٶركەندەۋٸنە كەدەرگٸ جاسايدى. وندايلار بار. اقشا العىسى كەلەدٸ. پارا الۋمەن, پارا بەرۋمەن تٷيٸن شەشٸلمەيدٸ. بٸز نەگٸزٸ پاراسىز قوعام قۇرىپ, ەدٸلەتتٸ مەملەكەت ورناتۋىمىز قاجەت. ەكٸمدەر كٷنبە-كٷن ايماقتى ارالاپ, حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن بٸلٸپ, ونى جەدەل شەشۋگە تىرىسۋى قاجەت. شىندىقتى ايتقاننان قوعام كەرٸ كەتپەيدٸ, كەرٸسٸنشە, العا داميدى. بۇل – «ەدٸلەتتٸ قازاقستان» قۇرۋدىڭ العىشارتىنىڭ بٸرٸ. دەمەك, قوعامدا ادال ازاماتتىڭ كٶپ بولعانى تيٸمدٸ. سوندا عانا ۇتامىز, ەل داميدى, ەدٸلەتتٸلٸك ورنايدى. زاڭ ٷستەمدٸك قۇرادى. اقيقاتى, ەدٸلەتتٸلٸك دەگەنٸمٸز سول – زاڭنىڭ ٷستەم بولۋى. قاراپايىم تٸلمەن ايتقاندا, ەل زاڭعا باعىنۋى كەرەك. حان دا, قارا دا...
3. جالپى باسشىنىڭ قاراماعىنداعى قىزمەتكەرلەرٸنە قۇرمەتپەن قاراعانى ابزال. قازٸرگٸ نارىق كرەاتيۆتٸ ويلاۋدى, مىقتى, شەبەر مەنەدجەر بولۋدى قاجەت ەتەدٸ. سوندا عانا ورتاق تٷسٸنٸستٸك ورنايدى. نەگٸزٸ جۇمىسقا ادالدىق بولعان جەردە ەشكٸمگە قييانات جاسالىنبايدى. ٶزٸم دە قاراماعىمداعى قىزمەتكەرلەرگە جەنە سەرٸكتەس مەكەمەلەرگە قۇرمەتپەن قارايمىن. ال ادالدىق بولعان جەردە ٶزارا سەنٸم قالىپتاسادى.
بٸر عانا مىسال, ٶتكەندە شارۋاشىلىقتاعى ەلەكتريككە موتوتسيكل الىپ بەردٸم. جارىق سٶنٸپ قالسا, جاياۋ نەمەسە ۆەلوسيپەدپەن ارالايدى. ۋاقىتى كەتەدٸ. ەندٸ العىسىن ايتىپ, ريزاشىلىعىن بٸلدٸرٸپ جاتىر. شامام كەلگەنشە جۇمىسشىلارىمنىڭ جاعدايىن جاساۋعا تىرىسامىن. تٸپتٸ مەنٸڭ قاراماعىمدا ٸستەپ ٷيرەنٸپ, تەجٸريبە جيناپ, ارى قاراي ٶز كەسٸبٸن باستاپ كەتكەندەر دە كٶپ. ولارعا ەرقاشان سەتتٸلٸك تٸلەيمٸن. قازاق بالاسىنىڭ دەۋلەتتٸ تۇرعانى جاقسى. بٸراق ولاردىڭ تٸرلٸگٸنٸڭ كٶركەيۋٸنە ەشكٸم كەدەرگٸ جاساماۋعا تيٸس.
4. نەسٸن جاسىرامىز, قازٸر جۇمىسسىز جٷرگەندەر بارشىلىق. الدىما كەلگەندەرگە اقىل-كەڭەسٸمدٸ ايتىپ وتىرامىن. قولعابىسىمدى بەرەمٸن. قاراماعىمدا جۇمىس ٸستەيتٸن 7-8 وتباسى بار. بەرٸنە جاتىن ورىن سالىپ بەرگەنمٸن. تەك جارىق, كوممۋنالدىق قىزمەتتٸڭ عانا اقىسىن تٶلەيدٸ. قاشان ٷي نەمەسە جەر الىپ ٶزدەرٸ باسپانا سالعانشا وسى جەردە تۇرادى. بەرٸ تەگٸن. جاتاق ورنى مەن جۇمىسى جانىندا. بۇدان ارتىق ادام بالاسىنا قانداي قامقورلىق كەرەك?!
ادال ازامات قالاي قالىپتاسادى?! الدىمەن – وتباسىدان. بەرٸ دە جاستايىنان بەرٸلگەن تەربيەگە بايلانىس-تى. كلاسسيك جازۋشى مۇحتار ەۋەزوۆ «تەربيە كٶزٸ – تالبەسٸكتەن» دەپ بەكەر ايتپاعان. اتاقتى ويشىل ەبۋ ناسىر ەل-فارابي: «ادامعا ەڭ بٸرٸنشٸ بٸلٸم ەمەس, تەربيە كەرەك. تەربيەسٸز بەرٸلگەن بٸلٸم – ادامزاتتىڭ قاس جاۋى, ول كەلەشەكتە ونىڭ ٶمٸرٸنە قاۋٸپ ەكەلەدٸ» دەگەن. راس, بالانى ورتا دا تەربيەلەيدٸ. دەسەك تە, ەر ادام ادالدىقتى ٶزٸنەن باستاۋعا تيٸس. ەلدٸ وسىعان باۋلۋ قاجەت. ادالدىق, ەدٸلەتتٸلٸك, رۋحاني تۇرعىدان بايۋ مۇنىڭ بەرٸ ۇلتتىق يدەولوگييانىڭ جەمٸسٸنە اينالعانى دۇرىس. سوندا عانا بٸز قوعامدا ادال ازامات يدەياسىن قالىپتاستىرا الامىز. نەگٸزٸندە مەملەكەت باسشىسىنىڭ ادال ازامات پەن «ەدٸلەتتٸ قازاقستان» قۇرۋ يدەياسىنىڭ تٷپ نەگٸزٸ بٸر. بٸز وسىنى تەرەڭ تٷسٸنۋٸمٸز كەرەك.
