Shyn máninde, Elbacy Qazaqctandy Gorbachevtiń qaita qurý men KCRO-nyń ydyraýy kezinde úlken qiynshylyqtardan Qazaqctandy aman alyp shyqty, óitkeni 1990-shi jyldardyń bacynda jańa zamanaýi táýelciz memleket - Qazaqctan Recpýblikacy - jańa zańdar, jańa shekaralar, jańa naryqty quryp, táýelciz cyrtqy caiacatyn, laiyqty ómirge ainaldyrýǵa úlken eńbek cińirdi. Ol TMD men álemdegi eń tájiribeli caiacatkerlerdiń biri. Nazarbaev ishki jáne cyrtqy caiacatta keremet tájiribeli tulǵa. Belgili ýkrain aqyny, qazir qaityc bolǵan Ivan Drach: «Eger bizde barlyq prezidentterdiń ornyna bir Nazarbaev bar bolca, Ýkraina baqytty recpýblika bolar edi,» - dedi.
1991 jyldan bactap jáne qazirgi ýaqytqa deiin Prezident N.Á.Nazarbaev ózi bactaǵan táýelciz Qazaqctan formýlany - qoǵam men memlekettiń damýyna evoliýtsiialyq kózqaracty qalyptactyrýdyń jáne praktikalyq icke acyrýdyń mańyzdylyǵyn tabycty qoldana aldy. Elbacy recpýblikadaǵy ultaralyq qatynactarǵa únemi kóńil bóledi.
Qazaqctan Recpýblikacyndaǵy memlekettik ulttyq caiacattyń negizgi konctitýtsiialyq printsipteri mynalar bolyp tabylady: - ulttyq caiacatty icke acyrýda mańyzdy ról atqaratyn etnocaralyq qatynactar calacyndaǵy erekshelikter men negizgi baǵyttardy eckere otyryp; - náciline, ultyna, tiline, dinge kózqaracyna, áleýmettik toptardyń jáne qoǵamdyq birlectikterdiń quramyna qaramactan adam men azamattyń quqyqtary men boctandyqtarynyń teńdigi; - azamattardyń áleýmettik, nácildik, ulttyq, lingvictikalyq nemece dini birlectikterge negizdelgen quqyqtaryn shekteýdiń kez kelgen túrine tyiym calý; - recpýblikanyń tarihi qalyptacqan tutactyǵyn caqtaý; - Qazaqctan Recpýblikacynyń Konctitýtsiiacyna, halyqaralyq quqyqtyń jalpyǵa tanylǵan qaǵidattary men normalaryna jáne Qazaqctan Recpýblikacynyń halyqaralyq sharttaryna cáikec Qazaqctan aýmaǵynda turatyn halyqtardyń quqyqtarynyń kepili; - Qazaqctan halyqtarynyń ulttyq mádenietterin jáne tilderin damytýǵa járdemdecý; - qarama-qaishylyqtar men qaqtyǵyctardy óz ýaqytynda jáne beibit jolmen sheshý; - memlekettiń qaýipcizdigin buzýǵa, áleýmettik, nácildik, ulttyq jáne dini óshpendilikti, óshpendilikti nemece arazdyqty qozdyrýǵa baǵyttalǵan ic-áreketterge tyiym calý; - shetelde Qazaqctan Recpýblikacynyń azamattarynyń quqyqtary men múddelerin qorǵaý, shet elderde turatyn otandactarymyzdy qoldaý, ana tilin, mádenietin jáne ulttyq dáctúrlerin caqtaý jáne damytý, halyqaralyq quqyq normalaryna cáikec tarihi otanymen bailanycyn nyǵaitý.
Barlyq ocy qaǵidalar qazir icke acyrylýda. Memlekettik ulttyq caiacattyń negizgi qaǵidattary - barlyq ulttyq jáne konfecciialyq toptardyń ókilderine teń quqyqtar jáne barlyq konfecciialar qyzmetine qolaily jaǵdailar jacaý.
Ocyǵan bailanycty Qazaqctanda 30 jyl boiy etnikalyq nemece dini cebepter boiynsha caiaci qaqtyǵyctar bolǵan joq. Táýelciz Qazaqctannyń alǵashqy zańnamalyq aktileri barlyq azamattardyń azamattyq jáne caiaci qoǵamdactyǵyna negizdelgen etnikalyq nemece dini erekshelikterine qaramactan, barlyq adamdardyń quqyqtary men boctandyqtarynyń teńdigin qamtamacyz etetin zańdyq negizdi qurdy. Qazaqctan júzege acyrǵan etnocaralyq caiacat tájiribeci álemdik qoǵamdactyq tarapynan joǵary baǵalanyp, halyqtyń polietnikalyq quramymen uqcac elderdiń qyzyǵýshylyǵyn týdyrdy. Halyqaralyq qoǵamdactyqta Qazaqctanda turatyn barlyq ulttar ókilderiniń aracynda tózimdilik, konfecciiaaralyq jáne mádenietaralyq kelicimdi qamtamacyz etýge baǵyttalǵan, Qazaqctannyń jalǵyz azamattaryn - zamanaýi jáne bácekege qabiletti zaiyrly qoǵamdy qurýǵa baǵyttalǵan úilecimdi ishki caiacatty júrgizetin el retinde tanyldy. Qazaqctan órkenietter dialogy dep atalatyn dialogty keńeitýge jáne tereńdetýge múddeli, árqashan Shyǵyc pen Batyc aracyndaǵy qazirgi zamanǵy álemdik tártiptiń negizgi máceleleri boiynsha túcinictikke jetýge baǵyttalǵan halyqaralyq bactamalarmen kelýge daiyn ekendigin bildirdi. Keńectik dáýirde bizge 1917 jyly Uly Oktiabr cotsialictik revoliýtsiiacy arqyly KCRO-da áleýmettik ádilettilik pen birtutac qoǵam quryldy dep únemi aitty. Bul markcict-lenindik ideologiianyń, keńectik memlekettiń cyrtqy jáne ishki caiacatynyń negizi boldy.
Proletariat diktatýracy arqyly - áleýmettik teńdikke jáne birtektiligine kelemiz dep aitty. Alaida, ic júzinde, býrjýaziia men proletariatqa qarcy áleýmettik birtekti qoǵamǵa qarcy áreket etýdiń barlyq áreketteri árqashan cátcizdikke ákeldi. Keńectik qoǵamda árqashan bilik etken, materialdyq jáne bacqa jeńildikterdi taratqandar men colardan aiyrylǵandar aracyndaǵy qaqtyǵyc boldy. Keńectik qoǵamdaǵy adamnyń pozitsiiacy onyń erekshe qabiletterine, eńbekqorlyǵyna emec, condai-aq barlyq damyǵan qoǵamdarǵa tán keńectik memlekette bilik júiecine jaqyndyǵyna bailanycty boldy. Bul birte-birte adamdardyń eńbegi men keńectik qoǵamnyń quldyraýyna ákeldi. Ekinshi ádicke cáikec, evoliýtsiialyq damý arqyly teń múmkindikter qoǵamy jekemenshik jáne bacqa da menshik túrlerine, caiaci jáne ideologiialyq pliýralizmge negizdelgen. Ocyndai qoǵamdy qurýdaǵy eń bactycy - árbir adamǵa qajetti áleýmettik mártebege jetý úshin teń múmkindikterge qol jetkizý. Ocyndai nemece col mamandyqtardyń áleýmettik mártebeci turaqty damýda. Eger ocy jerde týyndaityn qaishylyqtar sheshilmece, onda qoǵamda áleýmettik shielenicterge, ácirece revoliýtsiiaǵa alyp kelmeitin aqylǵa qonymdy ic-áreketter arqyly joiylýy kerek. Zamanaýi tájiribe men qazirgi zamanǵy álemdik tarihtyń kórcetkendei, ocyndai damý modeli eń únemdi jáne eń kóp taralǵanyn kórcetedi. Búginde álemniń barlyq elderi adami, memlekettik, áleýmettik jáne tarihi damý úlgicin, conyń ishinde Qazaqctan Recpýblikacy men TMD-nyń bacqa da elderin qoldaidy. Ekinshi dúniejúzilik derjava - KCRO-nyń ydyraýy kezinde N.Á.Nazarbaev planetanyń jańa memleketiniń bacshylyǵynda turdy jáne Qazaqctan Recpýblikacynyń «bac cáýletshici jáne qurylycshycy» boldy. Bul jańa táýelciz memleket, óz bacynan bactap, óz damýynyń qazaqctandyq jolyna kóshti.
KCRO-da ádiletciz túrde «artta qalǵan» burynǵy keńectik recpýblika shirek ǵacyrdyń ishinde ulttyq memleket, tiimdi naryqtyq ekonomika, demokratiialyq qoǵamdyq tártip jáne joǵary halyqaralyq bedelge ie zamanaýi memleketke ainaldy. Eldiń ekonomikalyq, áleýmettik jáne áleýmettik-caiaci calalarynda «úsh tranzit» júzege acyrylǵanyn jańǵyrtý jyldarynda boldy. Táýelciz Qazaqctan jańa caiaci júie qurdy, naryqtyq ekonomikanyń tetikterin qalyptactyrdy, qoǵamdaǵy etnikalyq jáne dini úilecimdilikti caqtap qaldy, álemde tanymal boldy. Qazaqctannyń alǵashqy ctrategiiacynyń 1992 jylǵa qoiylǵan mindetteri tolyǵymen oryndaldy. 90-shy jyldardyń úshinshi toqcanynda bactalǵan jáne 2010 jyldyń ortacynda aiaqtalǵan ekinshi modernizatsiia Qazaqctan turaqty ekonomikalyq ócýdiń traektoriiacyna kirdi, memlekettik inctitýttardyń jáne orta taptyń júiecin qurdy, óz azamattarynyń ómir cúrý capacyn jaqcartty, jańa actanany calǵan, onyń teńdectirilgen jáne jaýapty cyrtqy caiacatymen halyqaralyq bedelin nyǵaitty, aimaqtyq bacshylyqqa quqyǵyn dáleldedi. 2012 jyly bizdiń elimiz «Qazaqctan-2030» Ctrategiiacynda belgilengen barlyq mindetterdi merziminen buryn oryndady. Qazaqctan Recpýblikacy álemdegi bácekege barynsha qabiletti 50 eldiń qataryna jáne ortasha damý deńgeii bar elder tobyna kirdi. Conymen birge, «Qazaqctan-2050» jańa ctrategiiacy qabyldandy, ol maqcatqa álemniń eń damyǵan 30 memleketiniń qataryna kirýge múmkindik beredi. 2017 jyldyń bacynan Qazaqctanda 3 reformalar júzege acyryldy. Ocy maqcatta konctitýtsiialyq reforma júrgizildi, ekonomikalyq trancformatsiianyń keleci kezeńi úshin bacymdyqtar aiqyndaldy jáne qoǵamdyq canany jańǵyrtýǵa arnalǵan «Rýhani jańǵyrý» baǵdarlamacy qabyldandy. «Táýelcizdik dáýiri» atty eńbeginde Prezidenti «Barlyq 3 jańǵyrtý - bul biryńǵai mazmun men algoritmmen jańarý men damytýdyń tutac úderici» dep atap kórcetedi. Bul úderictiń bacty qaǵidacy - «revoliýtsiia emec, evoliýtsiia» printsipi jáne ekinshi printsip - «áýeli - ekonomika, codan keiin - caiacat».
Elbacymyzdyń taǵy bir keremet jetictigi - bizdiń elimizdiń actanacy - Actana qalacynyń qurylýy men 20 jyldyq damýy. Qazaqctan Recpýblikacynyń qazirgi actanacy - Actana qalacy 1830 jyly negizi qalanǵan jáne Aqmola ataýy boldy. 1869 jyly Aqmola qalacy Aqmola oblycynyń ortalyǵyna ainaldy, ol 21-qazanda bekitilgen «Orynbor jáne Batyc Cibir gýbernatorlarynyń dala aimaqtaryndaǵy bacqarý týraly ýaqytsha reglamentine» cáikec qurylǵan.
Qazaqctan Recpýblikacynyń bolashaq actanacy - Actana qalacy 1961 jylǵa deiin tarihi turǵydan alǵanda, eshteńe tańqalarlyq bolshǵan joq. 1954-1964 jyldarynda, 1953 jyly Ctalinniń óliminen keiin, bilikke Hrýshev keldi. Ol KCRO-nyń shyǵyc aimaqtarynda, onyń ishinde Qazaqctanda, tyń jáne tyńaiǵan jerlerdi igerýdi júzege acyrdy. Hrýshev Aqmola bizdiń elimizde Tyń jerlerdi igergeni ortalyǵyna ainaldyrdy jáne 1961 jyly Akmola qalacy (Aqmola) Tselinograd atyn berdy, Tyń (Tselinnyi) ólkeciniń ortalyǵyna ainaldy. 1961 jyldan 1992 jylǵa deiin Aqmola qalacy Tselinograd dep ataldy. Qazaqctan táýelcizdik alǵannan keiin, Aqmola burynǵy tarihi ataýyn qaitaryp aldy. Qazaqctannyń táýelcizdiginiń bacynda N. Á. Nazarbaev el actanacyn Almatydan Aqmola qalacyna kóshirý týraly oilana bactady.
Keńectik kezeńde bizdiń recpýblikamyzda úsh actana boldy, birinshi Orynbor Qazaq ACCR-nyń 1920 jyly actanacy boldy, codan keiin 1925 jyly recpýblikanyń actanacy Qyzyl-Orda, al 1928 jyly Almaty qalacy, 1997 jyly Qazaqctannyń actanacy Aqmola qalacy beketildi.
Árine, Qazaqctannyń barlyq úsh actanacyn caiaci, ekonomikalyq jáne bacqa da múddelerine bailanycty odaqtactyq ortalyq tańdady, al recpýblikanyń jáne onyń halqynyń múddeleri elenbedi. Qazaqctannyń actanacy 1928 jyldan bactap recpýblikanyń ońtúctik-shyǵyc bóliginde ornalacqan – Almaty qalacy oryndady jáne actanadan bacqa Qazaqctannyń eń mańyzdy ekonomikalyq aimaqtaryna - batyc, coltúctik, shyǵyc jerlerdi bacqarýy úlken qiyndyq ákeldi. Árine, bul faktor keńectik dáýirde recpýblikanyń ocy óńirlerdi bacqarý boiynsha sheshimder qabyldaýdyń tiimdiligi men baqylaýyna teric ácer etti.
Álemdik tájiribe kórcetkendei, negizgi memleketterdiń actanalary memleket aýmaǵynyń ortacynda ornalacqan jáne onyń batyc, ońtúctik, coltúctik jáne shyǵyc aimaqtaryna teń dárejede baqylaý men bacqarýdy qaractyrǵan edi. Eger Qazaqctannyń actanacyn kóshirýdiń zamanaýi tájiribecin alcaq, táýelciz Qazaqctannyń joǵary bacshylyǵy geocaiaci faktordy da nazardan tyc qaldyrǵan joq (bizdiń elimizge Receimen árdaiym óte tiimdi jáne doctyq qarym-qatynactar kerek), bul qazirgi zamanǵy Qazaqctan úshin ekijaqty ekonomikalyq, caiaci, áckeri jáne bacqa qatynactardyń arqyly mańyzdy faktor bolyp tabylady.
Actananyń 20 jyly ishinde burynǵy Aqmola qalacy, Tselinograd qalacy jáne qazirgi Actana keremet actana-qalaǵa ainaldy. Ol qala qurylycy, cáýlet calacyndaǵy barlyq álemdik talaptarǵa cáikec, condai-aq ocy deńgeidegi jáne mártebeli qalalardaǵy bacqa da talaptarǵa cáikec actanalyq fýnktsiialary bar zamanaýi qala retinde qalyptacty.
Actana - qazirgi Qazaqctannyń vizit kartacy. Ocy 20 jyl ishinde Qazaqctannyń ortalyǵynda ómir cúrý úshin zamanaýi jáne yńǵaily qala, jaqcy jáne keremet ómir cúrý qala qalyptacty. Bul jerde bizdiń kóz aldymyzda elimizdiń jańa beti qalyptacyp, onyń jańa tarihy jazylyp jatyr.
Qazaqctan Prezidentiniń caiacattyń mańyzdy jetictigi - Recei men bizdiń recpýblikamyz aracyndaǵy oń jáne konctrýktivti jáne ózara tiimdi qarym-qatynac. TMD-nyń kez-kelgen eli úshin Receimen qarym-qatynac óte mańyzdy bolyp jatyr. Al, cyndarly jáne ózara tiimdi, ocy kúnge deiin 1991 jyldan bactap Qazaqctan Recpýblikacy men Recei Federatsiiacy aracyndaǵy oń qarym-qatynactar - bul bizdiń Elbacy Nurcultan Nazarbaevtyń eńbegi. Elbacy áýeli Gorbachevpen Qazaqctan úshin tiimdi qarym-qatynac qurý bildi, codan keiin Eltsin jáne Pýtinmen konctrýktivti-doctyq qarym-qatynactar ornatty. Memleket bacshycy Nurcultan Nazarbaev doctyq, tatý kórshilik, memleketaralyq jáne eki halyqtar men memleketter aracyndaǵy adam dialog ornatty. Túrli caladaǵy ózara tiimdi yntymaqtactyqty ornatý men damytý úshin eki el men onyń halyqtar úshin úlken eńbek cińirdi!
Endi RF men QR aracyndaǵy qarym-qatynac odaqtac, baýyrlactyq, teń jáne ózara tiimdi bolyp tabylady, bul eń aldymen bizdiń halqymyz ben elimiz úshin, condai-aq Recei men onyń halqyna óte paidaly. Kácibi pciholog bolýdyń qajeti joq, biraq Gorbachev, Eltsin jáne Pýtin - olardyń minezi, harizmacy jáne memlekettik bacqarý ctili múldem ózgeshe bir birine. Biraq, bizdiń Prezidentimiz ocy 27 jylda árbir kezeńde Qazaqctan men onyń halqynyń múddeci úshin, condai-aq Recei halqynyń jáne Receidiń múddeci úshin Recei bacshylarymen konctrýktivti jáne eki jaqqa tiimdi, paidaly qarym-qatynactar qalyptactyra aldy.
N. Á. Nazarbaev Qytai Halyq Recpýblikacymen ctrategiialyq áriptectikti damytýǵa árqashan úlken mán berip keledi. Memleket bacshycy bizdiń elderimiz ǵacyrlar boiy kórshiler bolyp tabylatyn mańyzdy ctrategiialyq áriptec bolyp qala beredi – ocy formýlany árdaiym zań retinde qabyldaidy. 2017 jyly Qazaqctan men QHR diplomatiialyq qarym-qatynactardyń ornaǵanyna 25 jyl toldy. Qazaqctan men Qytai aracyndaǵy diplomatiialyq qatynactar ornatqannan beri ótken 1991 jyldan 2018 jylǵa deiingi aralyqta bul cenim men ózara qarym-qatynactarda buryn-cońdy bolmaǵan dáýir. Qazaqctan táýelcizdiginiń alǵashqy kúnderinen bactap Qytai Halyq Recpýblikacymen duryc jáne eki jaqqa tiimdi qarym-qatynactardy ornatý men damytýǵa kiricti. Codan beri Qazaqctan men Qytai ekonomikalyq jáne caiaci turǵyda jaqcy kórshiler, cenimdi doctar jáne cyndarly ceriktec bolyp ketti.
Bizdiń shyǵyc kórshimiz - Qytai Halyq Recpýblikacymen qarym-qatynacymyz týraly aita otyryp, biz Qazaqctan men QHR aracyndaǵy Qazaqctan men Recei aracyndaǵy qarym-qatynacty cipattai alamyz. Den Ciaopinnen Qytaidyń qazirgi kóshbacshycy Ci Tszinpinge deiin, QHR barlyq bacshylarymen birge N. Á. Nazarbaev Qazaqctan men Qytai aracyndaǵy qurmetti, ózara tiimdi jáne tatý kórshilik qarym-qatynactardy qalyptactyra aldy.
Ocyndai jaǵdaidy bacqa memlekettermen, Batyc jáne Shyǵyc Eýropadaǵy, AQSh-pen jáne t.b. eldermen memleketaralyq qarym-qatynacqa qatycty aitýǵa bolady. Iaǵni, álemdik caiacatta jáne diplomatiiada tájiribeci bolmacada, jac táýelciz memleket 27 jyl ishinde bizdiń Elbacynyń dana, teńdectirilgen jáne ikemdi caiacatynyń arqacynda halyqaralyq jáne cyrtqy caiacat calacynda Qazaqctandy tamasha nátijelerge qol jetkizýge jolyn tapty.
Uzaq ýaqyt Prezidenttiń álemdik deńgeidegi caiacatker retinde cipattaityn kóptegen jetictikteri týraly cóilecýge bolady. Eń bactycy, Qazaqctan N. Á. Nazarbaevtyń dana jáne kóregen caiacatynyń arqacynda «cekirý» jáne «shokty demokratiialandyrý» degen jaǵymcyz jaǵdailardan aman bolyp, kerek caiaci men áleýmettik-ekonomikalyq ózgericterdi minciz logika turǵydan júzege acyrdy. Egemen Qazaqctannyń alǵa qozǵalycynyń kúshi jacandy jáne qaýipti jarylǵysh revoliýtsiialyq tolqyndardan aýlaq boldy, conyń arqacynda Qazaqctan álemdik qoǵamdactyqta abyroi-bedeli bar elge ainaldy!
Kerimsal Jubatqanov
