Qazaqstan etnomádeni, dini, tildik jáne ulttyq aspektilerde ártúrliligi bar kópultty memleket. Bizdiń elimiz kóptegen mádeni dástúrlerdi mura etken demokratiialyq, zaiyrly, ýnitarlyq, konstitýtsiialyq respýblika retinde resmi túrde jariialanǵan. Qazaqstannyń Eýraziianyń qaq ortasynda biregei ornalasýy, onyń bai tabiǵi resýrstary men turaqty ekonomikasy elimizdiń órkendeýine yqpal etip, eleýli tikelei sheteldik investitsiialardy tartty. Al taý-ken metallýrgiia sektory JIÓ-niń edáýir bóligin quraityn munai-gaz salasynan keiingi ekinshi iri salaǵa ainala aldy.
Bizdiń memleketimizdi álemdik jáne halyqaralyq saiasatqa belsendi aralasyp kele jatqan Prezident basqaryp otyr. Iaǵni, Qasym-Jomart Toqaevtyń saiasaty óz kezeginde onyń Qazaqstan Prezidenti retindegi rólimen bailanysty. Toqaev joǵaryda atalǵan aspektilerdiń barlyǵyn atqarýshy jáne bul saiasi protsesterge belsendi qatysýshy. Elimizde bolǵan kóptegen tótenshe jaǵdailar men Qańtar oqiǵasy, kórshi memleketterde bolyp jatqan janjaldar men halyqaralyq saiasattaǵy turaqsyzdyq Prezidenttiń ustanyp otyrǵan saiasi baǵdary men sharalarynyń, ony sheshýdegi tiimdiligi men erekshelikteri bar ekendigin kórsetti. Osy oraida Qasym-Jomart Toqaevtyń QR Prezidenti qyzmetin atqarý barysynda elimizdiń áleýmettik jáne ekonomikalyq reformalaryna bailanysty júrgizgen sharalaryna sholý jasamaqpyz.
1. Toqaevtyń áleýmettik saladaǵy bastamalary
Qasym-Jomart Toqaevtyń Prezidenttik ókilettiligin atqarýdyń birishi jyldary memlekettegi áleýmettik mańyzy bar máselelerdi sheshýden bastaldy. Osy kezeńdi elimizde sol ýaqytta bolǵan saiasattyń aýysýy kezindegi dúrbeleńder, pandemiia, pandemiiadan keiingi kezeńder, Qańtar oqiǵasynyń bolýy da odan ári áleýmettik máselelerge den qoiý kerektigin kórsetti. Degenmen, bul oqiǵalar Qazaqstanda áleýmettik saiasatty jaqsartýǵa jáne onyń tiimdi jumys isteýine tepki bolǵandyǵy anyq.
Pandemiia kezindegi áleýmettik bastamalary
2020 jyly Qazaqstanda COVID-19 pandemiiasynyń saldarymen kúresý jáne halyqty qoldaýdy qamtamasyz etý úshin sheshýshi sharalar qabyldandy:
Áleýmettik qoldaýdyń shuǵyl sharalary engizildi, onyń ishinde halyqqa tólemder men kiristerdiń bolmaýyna bailanysty tólemder júiesi berildi. Pandemiiaǵa bailanysty shekteýlerden jumys istemeitin barlyq qazaqstandyqtarǵa Memlekettik áleýmettik saqtandyrý qorynyń qarajaty esebinen jalpy somasy 476 milliard teńgege jýyq 42500 teńgeden tólendi. Osy ýaqytta dári-dárimekke, azyq-túlik pen qajetti taýarlardyń baǵasyn ustap turýǵa qatysty sharalar jasaldy. Prezidenttiń bastamasy negizinde bankter men shaǵyn nesie uiymdary tólemdi keshiktirgeni úshin aiyppuldar eseptemedi, al tutynýshylyq nesieler boiynsha 90 kún keshiktirilgen tólemder jaǵdaiynda paiyzdar toqtatyldy.
Sol kezde halyqty jumyspen qamtýdy qoldaý jáne jańa jumys oryndaryn qurý jónindegi baǵdarlamalar ázirlenip, iske asyryldy. Daǵdarysqa qarsy shara retinde jumyspen qamtýdyń jol kartasy, nátijeli jumyspen qamtýdy jáne jappai kásipkerlikti damytýdyń «Eńbek» memlekettik baǵdarlamasy jáne t.b. sharalar ázirlenip, sonyń arqasynda 1,2 million adam jumys ornyn saqtaýǵa jáne turýǵa, sonymen qosa jumyssyzdyqtyń ósýi daǵdarys jaǵdailaryn aldyn alýǵa múmkindik týdy.
Biýdjet salasynyń qyzmetkerleri úshin zeinetaqy, járdemaqy jáne jalaqy mólsheri ulǵaityldy.
Kópbalaly jáne az qamtylǵan otbasylarǵa arnalǵan ai saiynǵy memlekettik járdemaqylar, az qamtylǵan otbasylardaǵy balalarǵa arnalǵan kepildendirilgen áleýmettik paket jáne mindetti áleýmettik saqtandyrý júiesinen áleýmettik tólemderdi ulǵaitý siiaqty áleýmettik qoldaý júiesine innovatsiialar engizildi.
Áleýmettik qyzmetter portalyn iske qosýdy qosa alǵanda, ardagerlerge Eleýli tólemder júrgizildi jáne múgedek adamdarǵa áleýmettik qoldaý júiesi jaqsartyldy.
Bul sharalar pandemiianyń ekonomikalyq áserin jeńildetýge ǵana emes, sonymen qatar shekteýler jaǵdaiynda halyqty áleýmettik qoldaý men jumyspen qamtýdyń jańa tásilderine negiz boldy.
- 2021 jyl. Pandemiiadan keiingi kezeńdegi áleýmettik bastamalar
Pandemiia elimizdegi kóptegen máselelerge qatysty keshendi sharalardy atqarylýy kerektigin kórsetti. Sonyń biri ol tsifrlyq tehnologiialardy damytý máselesi, ǵalamtor men basqa da áleýmettik mańyzy bar suraqtardy qaita qarastyrýdy talap etti. Osy jyly Qazaqstanda atqarylǵan áleýmettik sharalar kesheni:
- - Áleýmettik sala qyzmetkerleri úshin zeinetaqylar men járdemaqylardyń, sondai-aq jalaqynyń mólsherin arttyrý.
- - Jumyssyzdyq deńgeiin qysqartýmen halyqty jumyspen qamtýdy qamtamasyz etý jónindegi tiimdi memlekettik baǵdarlama.
- - I toptaǵy múgedekterge kútim jasaý boiynsha biryńǵai járdemaqyny jáne múgedek balalary bar otbasylar úshin jaǵdaidy jaqsartýdy qosa alǵanda, áleýmettik qamsyzdandyrý salasynda innovatsiialar engizildi.
- - Meditsinalyq-áleýmettik mekemelerdegi eleýli jaqsartýlar jáne áleýmettik ońaltý qyzmetterin keńeitý.
- - Qyzmetterdiń 92% tsifrlandyrýdy jáne kásiptik daiarlaý boiynsha onlain-kýrstardy iske qosýdy qosa alǵanda, áleýmettik-eńbek salasynda memlekettik qyzmetterdi alý rásimderin tsifrlandyrý.
- - Bul sharalar áleýmettik saladaǵy turaqtylyqty qamtamasyz etip qana qoimai, azamattar úshin qyzmetterdi qoljetimdi ári tiimdi etti.
Aǵymdaǵy jyly júzege asyrylǵan mańyzdy jobalardyń biri ol elimizdiń 19 aimaǵynda TenQogam ortalyǵynyń ashylýy boldy. Erekshe qajettilikteri bar adamdar turaqty turatyn nemese qyzmet alatyn meditsinalyq-áleýmettik mekemelerdiń qyzmetin jetildirýge múmkindik beretin birqatar buiryqtarǵa ózgerister engizildi.
Pandemiiadan keiingi kezeńde adamdardyń jumystarynan aiyrylýy men olardyń kásiptik qabiletteriniń jaramsyz bolýyna qatysty, qazaqstandyqtardyń biliktilikterin arttyrý men damytýǵa arnalǵan arnaiy onlain-kýrstar jasalyndy.
2022 jyldaǵy Qańtar oqiǵasynan keiin áleýmettik kodeksterdi qaita qarastyrý
Meniń oiymsha, 2022 jyl Qazaqstanda áleýmettik saiasattyń belsendi, tiimdi jumys istegen kezeńi boldy. Sebebi, sol kezde memleket azamattary aldynda atqaratyn qyzmetterin keshendi túrde atqaryp, elimizde kásipkerliktiń damýyna serpin jasaǵan kezeń boldy. Iaǵni sol kezde qandai jobalar iske asyryldy:
- - 4,3 millionan astam qazaqstandyq úshin zeinetaqylar, járdemaqylar men ótemaqylar ýaqtyly tólendi.
- - Memleket kepildik bergen qoldaý erekshe qajettilikteri bar balalary bar otbasylardy qosa alǵanda, 1,3 millionnan astam otbasyna kórsetildi.
- - Balalary bar otbasylardy qoldaýǵa respýblikalyq biýdjetten jáne áleýmettik saqtandyrý qorynan barlyǵy 926,6 mlrd teńgeden astam qarajat bólindi.
- - Aitarlyqtai somalar múgedektik boiynsha járdemaqy jáne áleýmettik tólemder túrinde tólendi.
- - Ár túrli saladaǵy jumysshylardyń jalaqysynyń ósýi jalǵasyp, olardyń ál-aýqatynyń jaqsarýyna yqpal etti.
- - Iskerlik bastamalardy damytý úshin granttar kólemin ulǵaita otyryp, jastardy jumyspen qamtýǵa qoldaý kúsheitildi.
- - 2022 jyly 921 myńnan astam adam turaqty jumys oryndaryna ornalastyryldy.
Budan basqa, úkimet múgedektigi bar adamdar úshin jaǵdaidy jaqsartý jóninde qadamdar jasap, azamattardyń áleýmettik kepildikterin qamtamasyz etýge baǵyttalǵan áleýmettik kodekstiń jobasyn ázirledi.
2023 jyl – Qazaqstandaǵy jańa áleýmettik reformalardyń oryn alýy
Bul jyly elimizde áleýmettik saiasatta tólemder mólsherleri men mólsherlemeleriniń ulǵaiýynan áleýmettik qamsyzdandyrý jáne eńbek salasyndaǵy reformalardyń sapasyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan bolatyn. Úkimet 2027 jylǵa deiin osy saladaǵy ózgeristerge baǵyttalǵan bes jyldyq strategiialyq ózgerister josparyn qabyldady. Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý Ministri Tamara Dúisenova alqa otyrysynda 2023 jylǵa arnalǵan maqsattardy naqtylady.
2023 jyly júzege asyrylǵan áleýmettik bastamalar men sharalar:
- - Áleýmettik reformalardyń 2023-2027 jyldarǵa arnalǵan jańa strategiiasy qabyldandy.
- - Áleýmettik qyzmet kórsetýdi jaqsartý úshin otbasynyń tsifrlyq kartasy engizildi.
- - Otbasynyń tsifrlyq kartasyna negizdelgen ataýly áleýmettik qoldaý kúsheitildi.
- - 2023 jylǵy 1 qańtardan bastap bala kútimi boiynsha tólem merzimi ulǵaityldy.
- - 2024 jyldan bastap balalardyń arnaiy jinaqtaý shottaryna jyl saiynǵy tabystyń 50% aýdarý kózdelgen.
- - Kóp balaly analardyń járdemaqylaryn saralaý josparlanýda.
- - 2025 jyldan bastap ataýly áleýmettik kómek alý úshin kedeilik shegi ortasha tabys negizinde aiqyndalatyn bolady.
- - Múgedektigi bar adamdar úshin arnaýly áleýmettik qyzmetterdiń qoljetimdiligin qamtamasyz etý jóninde sharalar qabyldandy.
- - 12 ońaltý ortalyǵyn salý jáne áleýmettik qyzmetter portalyn jańartý josparlanýda.
Prezidenttiń 2024 jyly júzege asyrýdy josparlaǵan áleýmettik bastamalary
2024 jyly júzege asyrylatyn áleýmettik bastamalary týraly Prezident óziniń Qazaqstandyqtardy jańa jylmen quttyqtaýy kezinde aiqyn aitqan bolatyn. Onyń aitýynsha, 2024 jyl bizdiń ultymyzdyń damýynyń shyrqaýy oryn alatyn kez bolady.
Iaǵni, mynadai áleýmettik bastamalardy negizdep otyrǵandyǵyn ańǵarýymyzǵa bolady:
1. Halyq sanynyń artýyna bailanysty bastamalar. Toqaev Qazaqstan halqynyń 20 million adamǵa jetkenin atap ótti, bul el úshin mańyzdy shekara men oń dinamikany bildiredi. Ol bul faktini memlekettiń kúshi men órkendeýimen bailanystyrady, sonymen qatar baqytty otbasylardy eldiń ál-aýqatynyń negizi dep sanaidy.
2. Bilim berý jáne densaýlyq saqtaý salasyndaǵy reformalary. Prezident azamattardyń ómir súrý sapasyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan osy salalardaǵy iri jobalardyń iske qosylýyn atap ótti.
3. Ekonomikalyq damý jáne investitsiialar tartýǵa qatysty. Toqaev milliardtaǵan dollar sheteldik investitsiialar tartý, jańa kásiporyndar ashý jáne jańa jumys oryndaryn ashý týraly aitady. Ol sondai-aq ulttyq ekonomikanyń negizgi qozǵaýshy kúshi bolyp sanalatyn shaǵyn jáne orta biznesti qoldaýdy atap ótedi.
4. Sybailas jemqorlyqqa barsy kúres jáne zańsyz satyp alynǵan aktivterdi qaitarý boiynsha. Prezident zańsyz satyp alynǵan ekonomikalyq aktivterdi qaitarý jáne osy qarajatty halyqtyń igiligine, sonyń ishinde mektep qurylysyna paidalaný jónindegi jumys týraly habarlaidy.
5. Bilim berý men ozyq tehnologiialardy damytý. Toqaev jasandy intellektti igerýdi qosa alǵanda, ozyq bilim men jańa tehnologiialarǵa umtylýdyń mańyzdylyǵyn atap kórsetedi.
6. Patriottyq tárbie men qundylyqtar. Prezident bir-birine qamqorlyq jasaýǵa, úlkenderdi qurmetteýge jáne balalardy qurmet pen jaýapkershilik rýhynda tárbieleýge shaqyrady. Ol ozyq urpaqtyń maqtanyshyn jáne jastardyń jasampaz kúshine degen senimin bildiredi.
7. Eldegi beibitshilik pen turaqtylyqty saqtaý. Toqaev eldegi kelisimniń, beibitshilik pen turaqtylyqtyń, sondai-aq memlekettilikti saqtaý jáne Otannyń órkendeýi maqsatynda birlik pen qajyrly eńbektiń mańyzdylyǵyn atap kórsetedi.
Qasym-Jomart Toqaevtyń bastamalary Qazaqstannyń áleýmettik saiasatynyń ózgerýine áser etti. Sonymen qatar áleýmettik saiasatqa qatysty bastamalary halyqtyń áleýmettik jáne áleýmettik-ekonomikalyq jaǵdaiynyń jaqsarýyna alyp kelýde.
2. Qasym-Jomart Toqaevtyń saiasi reformalary
Qasym-Jomart Toqaevtyń saiasi qadamdaryna sholý jasaý óte qiyn jumystardyń biri siiaqty, sebebi sizdiń aldyńyzda is-qiymyl barysyn barynsha tiimdilikpen birneshe jyl alǵa josparlaǵan joǵary tehnologiialyq júie jumys istep turǵandai sezim paida bolady. El halqyna árbir prezidenttik Joldaýda tez júzege asyrylatyn jáne keiingi reformalar úshin negiz bolatyn naqty innovatsiialar bar. Bul dáiekti tásil bilikti de, qoǵamdy da jumyldyrady, Prezident týraly jinaqylyq pen printsipshildiktiń simvoly retinde áser qaldyrady. Árine, Prezidenttiń syrtqy kelbetin baǵalaý sýbektivti, óitkeni eldiń artynda mashina emes, adam tur. Alaida Qasym-Jomart Kemelulynyń «eńserý» jáne «jaryq pen kóleńke» atty estelikterinen onyń tapqyr ári janashyr saiasatker bolǵanyn kórýge bolady. Prezidenttiń júzege asyrǵan saiasi reformalaryna sholý:
2019 jyly atqarylǵan saiasi reformalar
2019 jyly prezident Toqaev «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasyn jariialady, onda negizgi baǵyt - memleket azamattardyń múddesine qyzmet etýi tiis.
Parlamenttik oppozitsiianyń qalyptasýyna yqpal etetin qoǵamdyq-saiasi mitingilerdi ótkizý úshin habarlama qaǵidaty engizildi.
Partiialyq sailaý tizimderindegi áielder men jastar úshin olardyń eldi basqarýdaǵy ókildigin qamtamasyz etý maqsatynda mindetti 30 paiyzdyq kvota bekitildi.
2020 jyly atqarylǵan saiasi reformalar
2020 jyly koronavirýs epidemiiasy kezinde Qasym-Jomart Toqaev ózin sheshýshi kóshbasshy retinde kórsetti. Aýrýdyń taralýyn boldyrmaý úshin ol tez arada tótenshe jaǵdai engizip, Eýraziia elderinde alǵashqylardyń biri boldy. Sonymen birge, ol halyqqa aitarlyqtai qoldaý kórsete bastady: zeinetaqylar 10% indeksteldi, jastarǵa kóterme qoldaýy berildi, al shaǵyn jáne orta biznes salyqty tolyǵymen alyp tastady.
2021 jyly atqarylǵan saiasi reformalar
2021 jyly bir mandatty okrýgter boiynsha sailaýdy ishinara ótkizýdi qamtityn saiasi reformalar engizildi, bul kandidattardyń ózin-ózi usynýyna múmkindik beredi.
Barlyq deńgeidegi ákimderge saiasi partiialarda qyzmet atqarýǵa tyiym salyndy, bul biliktiń partiialyq múddelerden táýelsizdigine yqpal etedi.
Sybailas jemqorlyqqa qarsy kúreste kómektesetin memlekettik organdardyń azamattarmen jáne biznespen ózara is-qimyly úshin tsifrlyq formatty basymdyqqa ainaldyrǵan «Ádepki tsifrlandyrý» jobasyna bastamashylyq jasaldy.
Sondai-aq sybailas jemqorlyq áreketteri úshin sottalǵan azamattardy shartty túrde merziminen buryn bosatýǵa tyiym salyndy.
2022 jyly atqarylǵan saiasi reformalar
2022 jyl Qazaqstandaǵy saiasi reformalardyń jańǵyrý sátine jetti. Sol kezde atqarylǵan sharalarǵa sholý retinde: Qazaqstanda Konstitýtsiiany ózgertý jónindegi referendým arqyly saiasi jańǵyrtý júrgizildi. Negizgi ózgeristerge bir ret jeti jyldyq prezidenttik merzim engizý, ártúrli bilik institýttary arasynda ókilettikterdi qaita bólý, «Sýperprezidenttik» Respýblika mártebesinen bas tartý, Prezidentke partiialarǵa múshe bolýǵa jáne týystarynyń memlekettik laýazymdarǵa ornalasýyna tyiym salý kirdi. Sondai-aq, jerdiń, sýdyń jáne jer qoinaýynyń Qazaqstan halqyna tiesili ekendigi týraly bap bekitildi, al Konstitýtsiialyq Sot 1995 jyly taratylǵannan keiin qalpyna keltirildi.
2023 jyly atqarylǵan saiasi reformalar
2023 jyly Qazaqstanda aýyldyq eldi mekender men aýdandyq mańyzy bar qalalardyń ákimderin, sodan keiin aýdandar men oblystyq mańyzy bar qalalardyń basshylaryn sailaý engizildi. Memlekettik jáne kvazimemlekettik qurylymdardy qoǵamdyq baqylaý týraly zań da qabyldandy. Budan basqa, daýystardyń shekti mánin eńserý kezinde memlekettik organdardyń qaraýy úshin mindetti onlain-petitsiialar institýty engizildi.
Al 2024 jyly Qasym-Jomart Kemelulynyń saiasi reformalarynyń baǵyty qandai bolatyndyǵy onyń Egemen Qazaqstan-ǵa bergen suhbatynan kórýge bolady. Iaǵni, Egemen Qazaqstan gazetine bergen suhbatynda Prezident Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstandaǵy mańyzdy saiasi reformalardy talqylady. Konstitýtsiialyq ózgerister sybailas jemqorlyqty joiýǵa jáne eldiń bolashaq damýy úshin berik quqyqtyq irgetas qurýǵa baǵyttalǵan. Kóppartiialyq sailaý engizildi, parlamenttik baqylaý nyǵaityldy, sybailas jemqorlyqqa qarsy kúres jáne zańsyz kapitaldy qaitarý týraly zańdar qabyldandy. Prezident sondai-aq demokratiialyq qaita qurý úshin azamattardyń quqyqtyq saýattylyǵy men belsendiliginiń mańyzdylyǵyn atap ótip, burynǵy júiege oralýdyń múmkin emestigin aitty.
Qorytyndylai kele, Qasym-Jomart Toqaevtyń bastamalary men reformalarynyń ulttyń jalpy ál-aýqatyn jaqsartý jolynda oń nátije bergendigin kóremiz. Onyń strategiialyq basshylyǵy el ishinde de, odan tys jerlerde de beibitshilikti, turaqtylyqty jáne ózara túsinistikti nyǵaitýǵa yqpal etti. Áleýmettik bastamalary sheshimi tabylmai kele jatqan áleýmettik mańyzy bar máselelerdi qamtyp, halyqtyń áleýetin jaqsartýǵa yqpaldasty. Memlekettik saiasat sheńberinde jasalǵan jumystar halyq pen memleketti basqarýshylar arasynda bailanysty ornatyp, Prezidenttiń jyl saiynǵy halqyna joldaýy, Ulttyq Quryltaidy jandandyrý, basqa da saiasi bastamalary memleketimizdi jańa damýdyń bastaýyna alyp keldi.
