Prezident Qasym-Jomart Toqaev qarjy salasyna jaýap beretin eki birdei ministrdi aýystyrdy. Munyń sebebi nede jáne jańadan taǵaiyndalǵan Qarjy ministri Mádi Tákiev pen Ulttyq Ekonomika ministri Nurlan Baibazarovtan ne kútýge bolady? Osy máseleler tóńireginde ULT.KZ tilshisi ekonomist Baýyrjan Ysqaqovpen suhbattasqan edi.
- Prezidenttiń qarjy salasyndaǵy eki ministrdi birdei aýystyrýynyń sebebi nede? Ne úshin prezident mundai sheshimge bardy?
- Osy joly Úkimettiń quramy ózgerdi jáne aýysqan tórt ministrdiń ekeýi tikelei ekonomikalyq blokqa jaýap beretinder. Munyń ózi Úkimettiń otstavkaǵa ketýiniń basty máselesi - ekonomikalyq reformalardyń tiimsiz júzege asqandyǵy dep baǵalaýǵa bolady. Sebebi, prezident óziniń sailaýaldy baǵdarlamasynda, odan keiingi jyl saiynǵy joldaýlarynyń basym bóliginde bizge kúrdeli ekonomikalyq reformanyń qajettigi týraly anyq aityp berdi. Biraq osy eki jyldyq merzimde biz Úkimetten ekonomikaǵa qandai da bir ózgerister ákeletin reformany kóre almadyq. Mysalǵa prezident óziniń bir tapsyrmasynda: «bai adamdarǵa jáne aýqatty kompaniialarǵa salynatyn salyq stavkasy kóbirek bolýy kerek, qarapaiym azamattarǵa azyraq bolǵany jón. Sol arqyly áleýmettik-ekonomikalyq jaǵdaidy, ortasha jalaqyny anyqtaýǵa bolady» degen siiaqty naqty tapsyrmalar bergen, alaida ol da oryndalǵan joq. Sosyn, «Ulttyq qordyń» qarajaty arqyly biýdjet tapshylyǵyn 20 paiyzǵa deiin joiý týraly tapsyrma berdi, biraq ol da iske asqan joq.
Bizde áli de biýdjettiń shyǵys bóligin jabýdyń «tiimdi joly» dep, «Ulttyq qorǵa» qol salyp otyrǵanymyz, zeinetaqy qorynan «Báiterek» Ulttyq kompaniiasyna qarajattynyń bólinýi jáne basqa da qarjy kózderin tiimsiz paidalanýy siiaqty máseleler óz sheshimin tapqan joq.
Odan keiin, syrtqa ketken zańsyz aktivterdiń elge qaitarylýy orta jolda qalyp qoidy. Oǵan da batyl sheshimder bolmady. Sosyn óndiristi damytýǵa, óńirlerdegi kásipkerlikti damytý arqyly jumyspen qamtamasyz etý máselesinde ilgerileý joq. Úkimettiń eń úlken kemshiligi dep aitýǵa bolady; 2022 jylǵy infliatsiianyń buryn sońdy bolmaǵan dárejege ósip ketýi, 25 paiyzǵa deiingi azyq-túlik infliiatsiiasy, jalpy Respýblikada infliatsiianyń 20 paiyzǵa jetýiniń ózi Úkimette ekonomikalyq blokqa jaýap beretin ministrlikteriniń olqylyqtaryn kórsetedi. Mine, osyndai jaǵdailar qarjy-ekonomika salasyndaǵy úlken belsendiliktiń bolýyn talap etip otyr.
- Burynǵy «qarjyger» ministrler qandai is tyndyrdy dep oilaisyz?
- Olardyń barlyq atqarǵan jumystary aǵymdaǵy biýdjetti qabyldaýda ony munaimen tikelei bailanystyra otyryp, munaidyń barrelge shaqqandaǵy baǵasy men biýdjettiń oryndalýy men oryndalmaýy degen siiaqty kúndelikti jumystardy ǵana tyndyrýmen ainalysty.
Salyq reformalary men salyq kodeksiniń áli de qabyldanbaǵany, jalpy biýdjet kodeksiniń áli de qabyldanbaǵanynyń ózi osy sala mamandarynyń jumysy nátijesiz ekenin kórsetip otyr.
Odan keiin, burynǵy qarjdy ministrliginiń qosymsha qun salyǵy kólemin arttyrý týraly usynysynyń ózin mysalǵa keltirsek bolady. Esterińizde bolsa, ony keiin prezident qoldamady. Iaǵni «salyqtyq stavkalardy kóbeitý arqyly biýdjettiń tapshylyǵyn joiamyz» degen másele de bolmaýy kerek. Bul ekonomikany damytý emes, kerisinshe tejeý bolatyndyǵyn kórsetti. Stavkany kóterý arqyly ekonomikaǵa qoldaý bildire almaimyz. Kerisinshe, salyq kodeksinde nemese jalpy fiskaldyq organdardyń negizgi saiasaty ol - shaǵyn jáne orta bizneske tiimdi jaǵdai jasaý. Adamdar kásipkerlikpen ainalysýǵa qulshynys bildirýi kerek. Sol arqyly tabys tabamyz, ónerkásipti damytamyz jáne jumys ornyn ashamyz. Al qazirgi salyq saiasaty qandai? Qazir kásip ashatyn bolsa, salyqtarmen, aiyppuldarmen jáne taǵy basqa alymdarmen neǵurlym kásipti jaýyp tastaý. Iaǵni kásipkerlikpen ainalysý áli de qorqynysh týǵyzatyn dúnie. Mine osy dúnielerdiń barlyǵy da reformanyń durys júrgizilmegenin kórsetedi.
Sosyn mobildi aýdarymdardy baqylaý degen qoǵamda úlken ajiotaj týdyrdy. Mobildi aýdarymdardy baqylaý – durys. Biraq osy ýaqytqa deiin aqparattyq jumystardy, túsindirý jumystary durys júrgizilmedi. Iaǵni sony jasap jatqan adamdar halyqqa shyǵyp, ár túrli baǵdarlamalarǵa shyǵyp, ózderi túsindirmegendikten, basynda adamdar shoshyp qalǵany ras. Sol úshin de bolashaqta osyndai máseleler bolmas úshin, qandai da bir reforma jasalýy úshin, halyqqa paidasyn túsindirip, dáleldeýi kerek. Sonda ǵana osyndai dúrbeleńderdiń aldyn alamyz.
- Burynǵy qarjy ministri Erulan Jamaýbaev tym kóp synǵa ushyraǵannan ketti dep oilamaisyz ba? Jalpy Jamaýbaevtyń tusynda qarjy salasy qalai damydy?
- Jamaýbaevtyń tusynda qarjy salasy qalypty damydy. Biraq ta prezident, halyq oilaǵandai dárejede bolǵan joq. Óitkeni syrttan keletin arzan taýarlardyń kóp bolýynyń ózi infliatsiiany týyndatyp otyr. Jalpy qarjy salasy, kiris bóligi salyqtarmen ǵana emes, basqa da «Ulttyq qordyń» qarajattarymen jabylǵandyqtan qarjylyq júieniń áli de úlken reformalardy qajet etetinin kórsetip otyr.
- Jańa qarjy ministri bolyp májilis depýtaty Mádi Tákiev taǵaiyndalyp otyr. Mádi Tákievten ne kútýge bolady?
- Birinshiden, Tákiev aldyńǵy ministrdiń qatelikterin qaitalamaýy kerek. Ekinshiden, Tákiev tikelei osy salanyń mamany bolǵandyqtan, qabyldanaiyn dep jatqan biýdjet kodeksi men salyq kodeksine basa nazar aýdarýy qajet. Jáne ony tek qana ózderi ǵana emes, táýelsiz sarapshylardy, qoǵam belsendilerin, kásipkerlerdi tartyp, olardyń muń-muqtajyn, usynystaryn eskerip, barlyǵyn salyq kodeksi men biýdjet kodeksine engizýge jaǵdai jasaýy tiis.
- Qyzmetinen ketken Ulttyq Ekonomika ministri Álibek Qýantyrov óz mindetin qalai atqardy?
- Álibek Qýantyrovtyń eń basty kemshiligi halyqty bir júiege, bir baǵytqa jinaqtai alatyndai ideologiialyq-ekonomikalyq modeldi usyna almaýynda. Iaǵni, aǵymdaǵy jumystardy bitirýmen ǵana shekteldi. Al bizge qazirgi ýaqytta ekonomikadaǵy máselelerden alyp shyǵatyndai óte jyldam, ári batyl sheshimder men reformalar kerek. Osy reformalardy usyna almaǵandyqtan Qýantyrovtyń jumysy nátijeli boldy dep aita almaimyz.
- Al Nurlan Baibazarov eks-ministrden qaraǵanda nátijeli jumys istei me? Jalpy jańa ministr qandai jumystar atqarýy tiis, qai salaǵa basa nazar aýdarýy kerek?
- Nurlan Baibazarovtyń aldyńǵy ministrlerden artyqshylyǵy - tek qana Ulttyq ekonomika ministrligi ǵana emes, premer-ministrdiń orynbasary siiaqty laýazymdarda bolǵany. Iaǵni tájiribeli maman. Qandai da bir reformalar kezinde óziniń oiyn naqty jetkize alatyndai, talap ete alatyndai bolýy kerek.
Odan keiin bul ministr ideologiialyq baǵytta myqty model usynǵany jón. Sebebi ony ministrden halyq kútip otyr deýge bolady.
Sosyn halyqqa túsindirý jumystary óte kóp júrgizilýi kerek. Eldi kóleńkeli ekonomikadan shyǵýǵa kómektesýge jáne halyqtyń kásipkerlikpen qoryqpai ainalysýyna úndeitin jumystar jasalynýy qajet. Iaǵni halyqty ekonomikany damytýǵa yqpal etetin protsessterge belsendi qatysýyna múmkindik berý. Bul aldymen birinshi basshylardyń qolynan kelýi kerek.
Iaǵni, qai salaǵa nazar aýdarýy tiis? Menińshe, ekonomikany ártaraptandyrýǵa qarai baǵyttalýymyz kerek. Bizde paida ákeletin tórt-bes sektor bar. Munai sektoryna táýeldilikten arylyp, aýylsharýashylyq, jeńil ónerkásip, óńdeýshi ónerkásip jáne munai-himiia salasyna qarai, týrizm salasyna qarai ekonomikany baǵyttaýymyz kerek. Iaǵni qazir qurylyp jatqan shaǵyn jáne orta biznes iri kompaniialarǵa qajetti aralyq ónimderdi bere alatyndai jaǵdaiǵa jetýimiz kerek.
Sonymen qatar óńirlerde kásipkerlikti damytýǵa yqpal etetin bolsa, árbir óńirdiń ákimderine talap qoiý fýnktsiiasy bolatyn bolsa jáne sol óńirlerdegi óziniń spetsifikalyq erekshelikterin eskere otyryp, ár óńirdiń ónerkásibi damityn bolsa, onda bul ministrdiń nátijesi kórinedi dep oilaimyn.
