پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ قارجى سالاسىنا جاۋاپ بەرەتٸن ەكٸ بٸردەي مينيستردٸ اۋىستىردى. مۇنىڭ سەبەبٸ نەدە جەنە جاڭادان تاعايىندالعان قارجى مينيسترٸ مەدي تەكيەۆ پەن ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترٸ نۇرلان بايبازاروۆتان نە كٷتۋگە بولادى? وسى مەسەلەلەر تٶڭٸرەگٸندە ULT.KZ تٸلشٸسٸ ەكونوميست باۋىرجان ىسقاقوۆپەن سۇحباتتاسقان ەدٸ.
- پرەزيدەنتتٸڭ قارجى سالاسىنداعى ەكٸ مينيستردٸ بٸردەي اۋىستىرۋىنىڭ سەبەبٸ نەدە? نە ٷشٸن پرەزيدەنت مۇنداي شەشٸمگە باردى?
- وسى جولى ٷكٸمەتتٸڭ قۇرامى ٶزگەردٸ جەنە اۋىسقان تٶرت مينيستردٸڭ ەكەۋٸ تٸكەلەي ەكونوميكالىق بلوكقا جاۋاپ بەرەتٸندەر. مۇنىڭ ٶزٸ ٷكٸمەتتٸڭ وتستاۆكاعا كەتۋٸنٸڭ باستى مەسەلەسٸ - ەكونوميكالىق رەفورمالاردىڭ تيٸمسٸز جٷزەگە اسقاندىعى دەپ باعالاۋعا بولادى. سەبەبٸ, پرەزيدەنت ٶزٸنٸڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسىندا, ودان كەيٸنگٸ جىل سايىنعى جولداۋلارىنىڭ باسىم بٶلٸگٸندە بٸزگە كٷردەلٸ ەكونوميكالىق رەفورمانىڭ قاجەتتٸگٸ تۋرالى انىق ايتىپ بەردٸ. بٸراق وسى ەكٸ جىلدىق مەرزٸمدە بٸز ٷكٸمەتتەن ەكونوميكاعا قانداي دا بٸر ٶزگەرٸستەر ەكەلەتٸن رەفورمانى كٶرە المادىق. مىسالعا پرەزيدەنت ٶزٸنٸڭ بٸر تاپسىرماسىندا: «باي ادامدارعا جەنە اۋقاتتى كومپانييالارعا سالىناتىن سالىق ستاۆكاسى كٶبٸرەك بولۋى كەرەك, قاراپايىم ازاماتتارعا ازىراق بولعانى جٶن. سول ارقىلى ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق جاعدايدى, ورتاشا جالاقىنى انىقتاۋعا بولادى» دەگەن سيياقتى ناقتى تاپسىرمالار بەرگەن, الايدا ول دا ورىندالعان جوق. سوسىن, «ۇلتتىق قوردىڭ» قاراجاتى ارقىلى بيۋدجەت تاپشىلىعىن 20 پايىزعا دەيٸن جويۋ تۋرالى تاپسىرما بەردٸ, بٸراق ول دا ٸسكە اسقان جوق.
بٸزدە ەلٸ دە بيۋدجەتتٸڭ شىعىس بٶلٸگٸن جابۋدىڭ «تيٸمدٸ جولى» دەپ, «ۇلتتىق قورعا» قول سالىپ وتىرعانىمىز, زەينەتاقى قورىنان «بەيتەرەك» ۇلتتىق كومپانيياسىنا قاراجاتتىنىڭ بٶلٸنۋٸ جەنە باسقا دا قارجى كٶزدەرٸن تيٸمسٸز پايدالانۋى سيياقتى مەسەلەلەر ٶز شەشٸمٸن تاپقان جوق.
ودان كەيٸن, سىرتقا كەتكەن زاڭسىز اكتيۆتەردٸڭ ەلگە قايتارىلۋى ورتا جولدا قالىپ قويدى. وعان دا باتىل شەشٸمدەر بولمادى. سوسىن ٶندٸرٸستٸ دامىتۋعا, ٶڭٸرلەردەگٸ كەسٸپكەرلٸكتٸ دامىتۋ ارقىلى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋ مەسەلەسٸندە ٸلگەرٸلەۋ جوق. ٷكٸمەتتٸڭ ەڭ ٷلكەن كەمشٸلٸگٸ دەپ ايتۋعا بولادى; 2022 جىلعى ينفلياتسييانىڭ بۇرىن سوڭدى بولماعان دەرەجەگە ٶسٸپ كەتۋٸ, 25 پايىزعا دەيٸنگٸ ازىق-تٷلٸك ينفليياتسيياسى, جالپى رەسپۋبليكادا ينفلياتسييانىڭ 20 پايىزعا جەتۋٸنٸڭ ٶزٸ ٷكٸمەتتە ەكونوميكالىق بلوكقا جاۋاپ بەرەتٸن مينيسترلٸكتەرٸنٸڭ ولقىلىقتارىن كٶرسەتەدٸ. مٸنە, وسىنداي جاعدايلار قارجى-ەكونوميكا سالاسىنداعى ٷلكەن بەلسەندٸلٸكتٸڭ بولۋىن تالاپ ەتٸپ وتىر.
- بۇرىنعى «قارجىگەر» مينيسترلەر قانداي ٸس تىندىردى دەپ ويلايسىز?
- ولاردىڭ بارلىق اتقارعان جۇمىستارى اعىمداعى بيۋدجەتتٸ قابىلداۋدا ونى مۇنايمەن تٸكەلەي بايلانىستىرا وتىرىپ, مۇنايدىڭ باررەلگە شاققانداعى باعاسى مەن بيۋدجەتتٸڭ ورىندالۋى مەن ورىندالماۋى دەگەن سيياقتى كٷندەلٸكتٸ جۇمىستاردى عانا تىندىرۋمەن اينالىستى.
سالىق رەفورمالارى مەن سالىق كودەكسٸنٸڭ ەلٸ دە قابىلدانباعانى, جالپى بيۋدجەت كودەكسٸنٸڭ ەلٸ دە قابىلدانباعانىنىڭ ٶزٸ وسى سالا ماماندارىنىڭ جۇمىسى نەتيجەسٸز ەكەنٸن كٶرسەتٸپ وتىر.
ودان كەيٸن, بۇرىنعى قارجدى مينيسترلٸگٸنٸڭ قوسىمشا قۇن سالىعى كٶلەمٸن ارتتىرۋ تۋرالى ۇسىنىسىنىڭ ٶزٸن مىسالعا كەلتٸرسەك بولادى. ەستەرٸڭٸزدە بولسا, ونى كەيٸن پرەزيدەنت قولدامادى. ياعني «سالىقتىق ستاۆكالاردى كٶبەيتۋ ارقىلى بيۋدجەتتٸڭ تاپشىلىعىن جويامىز» دەگەن مەسەلە دە بولماۋى كەرەك. بۇل ەكونوميكانى دامىتۋ ەمەس, كەرٸسٸنشە تەجەۋ بولاتىندىعىن كٶرسەتتٸ. ستاۆكانى كٶتەرۋ ارقىلى ەكونوميكاعا قولداۋ بٸلدٸرە المايمىز. كەرٸسٸنشە, سالىق كودەكسٸندە نەمەسە جالپى فيسكالدىق ورگانداردىڭ نەگٸزگٸ ساياساتى ول - شاعىن جەنە ورتا بيزنەسكە تيٸمدٸ جاعداي جاساۋ. ادامدار كەسٸپكەرلٸكپەن اينالىسۋعا قۇلشىنىس بٸلدٸرۋٸ كەرەك. سول ارقىلى تابىس تابامىز, ٶنەركەسٸپتٸ دامىتامىز جەنە جۇمىس ورنىن اشامىز. ال قازٸرگٸ سالىق ساياساتى قانداي? قازٸر كەسٸپ اشاتىن بولسا, سالىقتارمەن, ايىپپۇلدارمەن جەنە تاعى باسقا الىمدارمەن نەعۇرلىم كەسٸپتٸ جاۋىپ تاستاۋ. ياعني كەسٸپكەرلٸكپەن اينالىسۋ ەلٸ دە قورقىنىش تۋعىزاتىن دٷنيە. مٸنە وسى دٷنيەلەردٸڭ بارلىعى دا رەفورمانىڭ دۇرىس جٷرگٸزٸلمەگەنٸن كٶرسەتەدٸ.
سوسىن موبيلدٸ اۋدارىمداردى باقىلاۋ دەگەن قوعامدا ٷلكەن اجيوتاج تۋدىردى. موبيلدٸ اۋدارىمداردى باقىلاۋ – دۇرىس. بٸراق وسى ۋاقىتقا دەيٸن اقپاراتتىق جۇمىستاردى, تٷسٸندٸرۋ جۇمىستارى دۇرىس جٷرگٸزٸلمەدٸ. ياعني سونى جاساپ جاتقان ادامدار حالىققا شىعىپ, ەر تٷرلٸ باعدارلامالارعا شىعىپ, ٶزدەرٸ تٷسٸندٸرمەگەندٸكتەن, باسىندا ادامدار شوشىپ قالعانى راس. سول ٷشٸن دە بولاشاقتا وسىنداي مەسەلەلەر بولماس ٷشٸن, قانداي دا بٸر رەفورما جاسالۋى ٷشٸن, حالىققا پايداسىن تٷسٸندٸرٸپ, دەلەلدەۋٸ كەرەك. سوندا عانا وسىنداي دٷربەلەڭدەردٸڭ الدىن الامىز.
- بۇرىنعى قارجى مينيسترٸ ەرۇلان جاماۋباەۆ تىم كٶپ سىنعا ۇشىراعاننان كەتتٸ دەپ ويلامايسىز با? جالپى جاماۋباەۆتىڭ تۇسىندا قارجى سالاسى قالاي دامىدى?
- جاماۋباەۆتىڭ تۇسىندا قارجى سالاسى قالىپتى دامىدى. بٸراق تا پرەزيدەنت, حالىق ويلاعانداي دەرەجەدە بولعان جوق. ٶيتكەنٸ سىرتتان كەلەتٸن ارزان تاۋارلاردىڭ كٶپ بولۋىنىڭ ٶزٸ ينفلياتسييانى تۋىنداتىپ وتىر. جالپى قارجى سالاسى, كٸرٸس بٶلٸگٸ سالىقتارمەن عانا ەمەس, باسقا دا «ۇلتتىق قوردىڭ» قاراجاتتارىمەن جابىلعاندىقتان قارجىلىق جٷيەنٸڭ ەلٸ دە ٷلكەن رەفورمالاردى قاجەت ەتەتٸنٸن كٶرسەتٸپ وتىر.
- جاڭا قارجى مينيسترٸ بولىپ مەجٸلٸس دەپۋتاتى مەدي تەكيەۆ تاعايىندالىپ وتىر. مەدي تەكيەۆتەن نە كٷتۋگە بولادى?
- بٸرٸنشٸدەن, تەكيەۆ الدىڭعى مينيستردٸڭ قاتەلٸكتەرٸن قايتالاماۋى كەرەك. ەكٸنشٸدەن, تەكيەۆ تٸكەلەي وسى سالانىڭ مامانى بولعاندىقتان, قابىلدانايىن دەپ جاتقان بيۋدجەت كودەكسٸ مەن سالىق كودەكسٸنە باسا نازار اۋدارۋى قاجەت. جەنە ونى تەك قانا ٶزدەرٸ عانا ەمەس, تەۋەلسٸز ساراپشىلاردى, قوعام بەلسەندٸلەرٸن, كەسٸپكەرلەردٸ تارتىپ, ولاردىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن, ۇسىنىستارىن ەسكەرٸپ, بارلىعىن سالىق كودەكسٸ مەن بيۋدجەت كودەكسٸنە ەنگٸزۋگە جاعداي جاساۋى تيٸس.
- قىزمەتٸنەن كەتكەن ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترٸ ەلٸبەك قۋانتىروۆ ٶز مٸندەتٸن قالاي اتقاردى?
- ەلٸبەك قۋانتىروۆتىڭ ەڭ باستى كەمشٸلٸگٸ حالىقتى بٸر جٷيەگە, بٸر باعىتقا جيناقتاي الاتىنداي يدەولوگييالىق-ەكونوميكالىق مودەلدٸ ۇسىنا الماۋىندا. ياعني, اعىمداعى جۇمىستاردى بٸتٸرۋمەن عانا شەكتەلدٸ. ال بٸزگە قازٸرگٸ ۋاقىتتا ەكونوميكاداعى مەسەلەلەردەن الىپ شىعاتىنداي ٶتە جىلدام, ەرٸ باتىل شەشٸمدەر مەن رەفورمالار كەرەك. وسى رەفورمالاردى ۇسىنا الماعاندىقتان قۋانتىروۆتىڭ جۇمىسى نەتيجەلٸ بولدى دەپ ايتا المايمىز.
- ال نۇرلان بايبازاروۆ ەكس-مينيستردەن قاراعاندا نەتيجەلٸ جۇمىس ٸستەي مە? جالپى جاڭا مينيستر قانداي جۇمىستار اتقارۋى تيٸس, قاي سالاعا باسا نازار اۋدارۋى كەرەك?
- نۇرلان بايبازاروۆتىڭ الدىڭعى مينيسترلەردەن ارتىقشىلىعى - تەك قانا ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلٸگٸ عانا ەمەس, پرەمەر-مينيستردٸڭ ورىنباسارى سيياقتى لاۋازىمداردا بولعانى. ياعني تەجٸريبەلٸ مامان. قانداي دا بٸر رەفورمالار كەزٸندە ٶزٸنٸڭ ويىن ناقتى جەتكٸزە الاتىنداي, تالاپ ەتە الاتىنداي بولۋى كەرەك.
ودان كەيٸن بۇل مينيستر يدەولوگييالىق باعىتتا مىقتى مودەل ۇسىنعانى جٶن. سەبەبٸ ونى مينيستردەن حالىق كٷتٸپ وتىر دەۋگە بولادى.
سوسىن حالىققا تٷسٸندٸرۋ جۇمىستارى ٶتە كٶپ جٷرگٸزٸلۋٸ كەرەك. ەلدٸ كٶلەڭكەلٸ ەكونوميكادان شىعۋعا كٶمەكتەسۋگە جەنە حالىقتىڭ كەسٸپكەرلٸكپەن قورىقپاي اينالىسۋىنا ٷندەيتٸن جۇمىستار جاسالىنۋى قاجەت. ياعني حالىقتى ەكونوميكانى دامىتۋعا ىقپال ەتەتٸن پروتسەسستەرگە بەلسەندٸ قاتىسۋىنا مٷمكٸندٸك بەرۋ. بۇل الدىمەن بٸرٸنشٸ باسشىلاردىڭ قولىنان كەلۋٸ كەرەك.
ياعني, قاي سالاعا نازار اۋدارۋى تيٸس? مەنٸڭشە, ەكونوميكانى ەرتاراپتاندىرۋعا قاراي باعىتتالۋىمىز كەرەك. بٸزدە پايدا ەكەلەتٸن تٶرت-بەس سەكتور بار. مۇناي سەكتورىنا تەۋەلدٸلٸكتەن ارىلىپ, اۋىلشارۋاشىلىق, جەڭٸل ٶنەركەسٸپ, ٶڭدەۋشٸ ٶنەركەسٸپ جەنە مۇناي-حيمييا سالاسىنا قاراي, تۋريزم سالاسىنا قاراي ەكونوميكانى باعىتتاۋىمىز كەرەك. ياعني قازٸر قۇرىلىپ جاتقان شاعىن جەنە ورتا بيزنەس ٸرٸ كومپانييالارعا قاجەتتٸ ارالىق ٶنٸمدەردٸ بەرە الاتىنداي جاعدايعا جەتۋٸمٸز كەرەك.
سونىمەن قاتار ٶڭٸرلەردە كەسٸپكەرلٸكتٸ دامىتۋعا ىقپال ەتەتٸن بولسا, ەربٸر ٶڭٸردٸڭ ەكٸمدەرٸنە تالاپ قويۋ فۋنكتسيياسى بولاتىن بولسا جەنە سول ٶڭٸرلەردەگٸ ٶزٸنٸڭ سپەتسيفيكالىق ەرەكشەلٸكتەرٸن ەسكەرە وتىرىپ, ەر ٶڭٸردٸڭ ٶنەركەسٸبٸ داميتىن بولسا, وندا بۇل مينيستردٸڭ نەتيجەسٸ كٶرٸنەدٸ دەپ ويلايمىن.
