Zeinetaqyǵa ketetin shyǵyn kóbeigen ústine kóbeiip jatyr, sondyqtan kúnderdiń kúninde adamdar múldem zeinetke shyqpaityn bolýy múmkin. Endeshe shashymyz áppaq bolyp aǵaryp, ózimiz qaýsap qartaiǵan kezde biz qandai jumystar istei alar edik? Ondai jasymyzda jumysqa shamamyz kele me? Jáne kim bizdi jumysqa alýy múmkin?
«100-den 105 jasyma deiin men tórt ǵylymi maqala jazdym» deidi qarsy aldymda otyrǵan qart adam. Qazir 106 jastaǵy Bill Frenklend sirá álemde jumys istep kele jatqan eń kári dáriger. Biz kezdesetin kún senbi edi, aspan jarqyrap tur, al ol kisi meni Londondaǵy keńsesine qýana shaqyrdy. Ózi kostiým kiip, galstýk taqqan, al otyrǵan ornynyń ainalasy ǵylymi kitaptarǵa toly.
Frenklend dáriger mamandyǵyn 1930 jyldary aldy. Uzaq ári tabysty eńbek jolynyń arqasynda ol allergiia máseleleri boiynsha álemdegi eń bedeldi mamanǵa ainaldy. Ol antibiotikterdi oilap tapqan Nobel syilyǵynyń iegeri Aleksandr Flemingpen jumys istedi. Bir kezderi diktator Saddam Hýseiindi emdeý úshin Irakqa shaqyrylǵan edi.
Óz ýaqytyndaǵy tártip boiynsha Frenklend 65 jasynda zeinetke shyǵýy tiis edi. Alaida, ol jumysty tastaý týraly oilaǵan da joq jáne sol kezden beri erikti retinde eńbek etip kele jatyr. «Endi qaitýim kerek edi?» deidi ol. Qart ǵalym óziniń sońǵy ǵylymi jumysyn jaqynda jaryqqa shyǵarǵaly otyr. «Jasym 106-ǵa kelgende taǵy bir maqala jazam dep sheshtim. Jalpy alǵanda onyń nusqasy daiyn tur. Jazyp bop qaldym deýge de bolady».
Rasynda Frenklendtiń ustanymy tańǵalarlyq. Adamdardyń kóbi ómiriniń sońǵy kezeńin demalatyn kez - jumys kreslosyn terbeletin kresloǵa aýystyryp, tústen keiin kóz shyrymyn alyp jatatyn ýaqyt dep elestedi. Biraq bolashaqta jaǵdai biz oilaǵannan basqasha bolýy múmkin.
Adamdardyń kóbin alyp qarasaq, zeinetaqyǵa jinaqtaǵan aqsha men zeinetke shyqqan soń qajet qarjy arasynda salystyrýǵa kelmeitin alshaqtyq bar. Iaǵni, jinaǵan aqsha zeinetke shyqqan soń túk bolmai qalady. Bul alshaqtyq kún sanap ósip jatyr. Álemdik ekonomikalyq forýmnyń (WEF) taiaýda jariialaǵan baiandamasyna qaraǵanda, AQSh, Ulybritaniia, Niderlandy, Kanada, Avstraliia, Qytai jáne Úndistan siiaqty álemdegi ekonomika kólemi asa iri elderde turǵyndar 2050 jylǵa qarai jalpy alǵanda $428 trillion zeinetaqy jetispeýshiligine tap bolmaq.
Al álemde kári adamdar sany ósken saiyn ústine ósýde, iaǵni jahan turǵyndary tez qartaiyp bara jatyr. Júz jasaǵan adamdar sany 2015 jyly shamamen 451 000 bolsa, aldaǵy otyz jyl ishinde olardyń sany segiz ese óskeli otyr. AQSh-ta olar eń tez kóbeiip kele jatqan jas toptaryna jatady, al Ulybritaniiada júz jasaýshylardyń kóbeigeni sonsha, Koroleva olarǵa 100 jasymen quttyqtaý ashyq hattaryn joldaý úshin qosymsha adamdar jaldaýǵa májbúr boldy. Búginde álemniń bai elderinde dúniege kelip jatqan sábilerdiń basym kópshiligi júz jasaityn bolady degen boljam bar.
Bular - máseleniń ber jaǵy. Aitalyq, 1960 jyldary Amerikada memleket alǵash ret zeinetaqy júiesin engizgen soń jiyrma jyldan keiingi kezderi adamdar zeinetaqynyń qyzyǵyn bes jyldai ǵana kóretin. Óitkeni, zeinetke shyǵatyn jas 65 bolsa, adamdardyń ortasha ómir uzaqtyǵy 70 jyl edi.
Al júz jasaýshylar úshin zeinetke shyqqannan keiingi ómir budan jeti márte uzaq bolýy múmkin. Qazir kompaniialar adamǵa zeinetaqyny onyń sońǵy jumys jylyndaǵy jalaqysy boiynsha belgileitin zeinetaqy júiesinen bas tartyp jatqanyn eskersek, jylyna $44,564 (AQSh-taǵy ortasha jalaqy kólemi) zeinetaqy alǵysy keletin adam zeinetke shyqqansha shamamen bir million dollar jinaqtaýy tiis.
Ol óte qiyn bolǵandyqtan, bul adamdar jumys isteýine týra keledi. Qandai jumys isteýi múmkin? Ony istei alatyn shamalary bola ma? Jáne eń bastysy, kim olardy jumysqa alady?
Alǵashqy suraqqa jaýap sizdi kádimgidei tańdandyrýy múmkin. Búkil álemde, Kaliforniiadan Polshaǵa jáne Úndistanǵa deiingi elderde júz jasaýshy adamdar mańdai terin tógip eńbek etip jatyr. Jáne olar qolǵa almaityn kásip joq siiaqty. Olar isteitin jumystyń túri kóp, onyń ishinde shashtarazdar bar, mysaly, Entoni Manchinellidiń shash qysqartyp júrgenine 95 jyl boldy - ol bul isti 1923 jyly 12 jasynda bastaǵan. Sonymen qatar 100 metrge júgirýde qartań adamdar arasyndaǵy Álem rekordyn jańartqan Stanislav Kovalskii siiaqty sportshylar, jazylýshylaryna túrli tamaqtar jasaýdy úiretetin 107 jastaǵy YouTube juldyzy Mastanamma bar.
Rasynda qart adamdardyń kóbi jumys istegisi keledi. Britan biznesmen Piter Naittyń kásibi osy nársege bailanysty. Ol tórt jyldai buryn Forties People dep atalatyn jumysshy alý kompaniiasyn qurdy. Kompaniia qart adamdardy jumysqa turǵyzýmen ainalysady. «Bizde jasqa bailanysty shekteý joq. Mysaly, 82 jastaǵy bir klientimiz biz arqyly ózine 94 jastaǵy jumysshy tapqan kezder bolǵan» deidi Piter Nait.
94 jastaǵy ol azamat bir kompaniiadan úsh márte pensiiaǵa shyǵypty jáne úsh rette de onyń jumysqa oralýy burynǵy qyzmettesterin kórý úshin kelýden bastalǵan. Ol bir iske jai ǵana kómektesedi, sosyn ekinshisine, aqyr sońynda kompaniia oǵan ásheiin kelip turǵany úshin simvolikalyq túrde aqsha tóleitin boldy. «Ol osylaisha intererdiń bir bóligine ainaldy».
Álbette, kei jumystardy adam tastaýǵa qimaidy. VVS úshin jabaiy tabiǵat týraly telebaǵdarlamalar daiyndaityn 92 jastaǵy britan telejúrgizýshi jáne ulttyń maqtanyshy Ser Devid Attenboro 100 jasqa kelgende de jumysyn toqtatpaitynyna kámil senedi. Zeinetke ketý oiy joq ekenin ol birneshe ret málimdegen bolatyn. Jumys lenivetsterdi qyzyqtaý, qasqyrsha ulýdy úiretý jáne gorillanyń balalarymen oinaý bolsa, kim ketkisi kelsin?
«Bizde Ulybritaniiada endi mindetti túrde myna jasta zeinetke shyǵý kerek degen tártip joq. Joǵary bilim berý salasyn qarasańyz, 70 jastan assa da sapaly dáris oqityn adamdardyń kóp ekenin kóresiz» deidi Saýtgempton ýniversiteti Demografiialyq ózgerister ortalyǵynyń direktory, gerontolog Djein Folkingem. «Menińshe, bizdegi eń jasy úlken profesoor 75-te. Biraq ǵylym salasynda jumys isteý - janǵa jaily nárse».
Bill Frenklend óziniń zertteýlerin baryn salyp jasaǵanmen, jumysty toqtatpaý ol úshin praktikalyq sheshim boldy. «Buryn baqshamen ainalysýdy janym súietin, biraq qazir ony istei almaimyn. Buryn istegen jumystardy 106 jasyńda istei almaisyń. Sonda ne qalady? Men óte kóp oqimyn, jáne kóbine kórkem ádebiet siiaqty nárseler emes, ǵylymi kitaptardy».
Forties People kompaniiasy qabyldaityn oryndardyń naqty tizimi joq, biraq olarǵa kóbine ofiste isteitin qyzmetkerler izdep habarlasady. «Sońǵy aptalarda bizge úsh baspadan telefon shaldy» deidi Piter Nait. Basynda olar kadr salasy boiynsha maman jáne administrator qyzmetine bir jastardy aldy. Alaida, sosyn olardy senim artýǵa turmaidy dep tapqan soń, bul oryndarǵa jumysta ne nársege basymdyq berý kerektigin biletin qart adamdardy alyp kórmek boldy.
Qara kúshti kerek etetin salada isteitinderge qartaiǵan kezde ol jumysty ári qarai isteý asa qiynǵa soǵady. Alaida, bul da qatyp qalǵan nárse emes.
«Tehnologiialar biz isteitin jumystardyń ózin ózgertip jatyr, - deidi Folkingem. - Buryn qolmen istelgen jumystardyń kóbin qazir mashinalar atqarady. Osylaisha, jumystardyń tabiǵaty ózgerýde. Bul keleshekte adamdardyń qartań jasta da jumys isteýine múmkindik berýi múmkin».
Biraq olardyń bárinde ondai jumystardy isteitin densaýlyq bola ma? Uzaq jasaýshylardyń kóbiniń densaýlyǵy tańǵalarlyq myqty bolyp keledi. Iá, olardyń ájimi kóp ári tereń bolatyn shyǵar, biraq ish qurylysy jasyraq zeinetkerlermen salystyrǵanda myqty bolyp jatady. Sońǵy zertteýlerdiń biri júz jasaýshylarda olardan jiyrma jas kishilerge qaraǵanda aýrý az ekenin kórsetti.
Olardyń miy da aitarlyqtai jaqsy jumys isteidi. Jas kelgen saiyn adamnyń kei múmkindikteri tómendese de, «kristaldanǵan intellekt» dep atalatyn bilim, tájiribe siiaqty jyldar boiy jinaqtaityn qasietter jas kelgen kezde de jetile beredi.
2016 jyly ǵalymdar Niý-Iorkta sailaýshy bolyp tirkelgen júz jasaýshylardyń densaýlyǵy men múmkindikterin tekserip kórip, olarda qaýsaý jáne aljý belgileri tym az ekenine jáne ol adamdardyń organdary tańǵalarlyq joǵary deńgeide jumys istei alatynyna kóz jetkizdi.
Zeinetke erte shyǵý densaýlyqqa paidaly degen pikir bar. Alaida, kei jaǵdaida jumystan bosaý keri nátije berýi múmkin.
Avstriiada biligi tómen adamdarǵa jasalǵan zertteý zeinetke 3,5 jyl erte shyqqan adamdarda 67 jasqa qaraǵan shaǵynda ólý múmkindigi 13% joǵary bolatynyn anyqtady. Olardyń otbasy joq bolsa, jalǵyzdyqty sezinse jáne zeinetke shyqqan soń fizikalyq belsendiligin kúrt azaitsa, bul qaýip joǵaryraq bolmaq.
Japoniianyń Okinava araly uzaq jasaýshylar úlesi kóptigimen tanymal. Kei esepter boiynsha, onda ómir súretin ár 2000 adamnyń biriniń jasy 100-den asady.
Jer betiniń osynaý tańǵalarlyq bólshegin kópten zerttep kele jatqan ǵalymdar uzaq jasaýdyń sebebi okinavalyqtardyń turmys saltynda ekenin anyqtady. Munda kókónisti jáne kaloriiasy az tamaqtardy kóp jeidi. Alaida, taǵy bir mańyzdy nárse bar: olardyń jumysqa degen kózqarasy.
Okinavalyqtardyń tilinde «zeinetke shyǵý» degen sóz joq. Bala kezderinen fermer nemese balyqshy bolyp jumys isteitin jergilikti turǵyndar óle ólgenshe eńbektene beredi. Qartań adamdar «ikigai» dep atalatyn printsip boiynsha ómir súredi. Bul sózdi «tańerteń tósekten turǵyzatyn sebep bolsyn» dep aýdarýǵa bolady.
Aral osy sebepti de uzaq jasaýshylardan quralǵan álemdegi jalǵyz pop mýzyka tobymen maqtana alady. KBG84 tobynyń Japoniia boiynsha týrlaryna biletter ádette aldyn ala satylyp ketedi. Bul topqa tek jasy 80-nen asqandar qabyldanady.
Iaǵni, jasy júzdiń ar jaq, ber jaǵyndaǵylar siz oilaǵandai qaýsap ólgeli otyrǵandar emes jáne olar atqara alatyn jumystar kóp. Alaida, olardy jumysqa alǵysy keletin kim bar?
Bar ekenin kórip otyrmyz. «Menińshe álem jurty qartaiady» deidi Nait. Onyń oiynsha, jas áriptesterimen salystyrǵanda, qart jumysshylardyń birqatar artyqshylyǵy bar. Mysaly, adamdarmen jumys istei bilý qabileti jáne tez qarym-qatynas jasai alatyny.
Sonymen qatar qart jumysshylardyń kóbi óz salasynda myqty maman bolyp keledi. 99 jasynda Frenklendti sotqa ekspert retinde shaqyrdy. Onda jol apatyna kinásin moiyndaýdan bas tartqan, ara shaǵyp alyp, sonyń kesirinen paida bolǵan allergiia nátijesinde apatqa ushyradym dep málimdegen júrgizýshiniń isi qaraldy. Frenklend mundai jaǵdai bolýy ekitalai ekenin sotqa dáleldei aldy, nátijede aiyptaý úkimi shyqty.
Alaida, keide qiyndyqtar da shyǵady. Naittyń aitýynsha, agenttiktiń birneshe klienti qartań kandidattardy tym bilikti degen sebeppen almai qoiǵan. Jaldaǵan adam olardy ózderiniń bedeline qaýip tóndiredi dep tapqan. Máselen, bir jumysshy bastyǵy demalysta júrgen kezde týyndaǵan birneshe qiyn jaǵdaidy sátti sheshe alǵan. Alaida, alǵys aitý ornyna ony jumystan bosatyp jibergen. Óitkeni, áriptester aldynda ol bastyqqa qaraǵanda bedeldi bop ketken. «Sosyn olar bizden biliktiligi men tájiribesi tómendeý bir adam taýyp berýdi surady».
Uzaq jasaýshylar tap bolatyn taǵy bir problemanyń sebebi aiqyn - olar kári adamdar.
«Eger bir kompaniianyń saityna kirip, olar ózderin «jas, shiraq jáne lapyldap turǵan ujym» retinde tanystyrǵanyn kórseńiz, olar qartaiǵan adamdy qalamaitynyn túsinesiz, - deidi Nait. - Másele jasqa qatysty mádeniettiń bólektiginde. Nemeresi bar áriptesińizge keshe otyrysta qalai kóńil kótergenińiz týraly aityp otyrǵanyńyzdy oilap kórińizshi. Bul ákeńizben, tipti atańyzben bir ujymda jumys istegen siiaqty nárse».
Áitse de, álemde osy qiyndyqtan shyǵýdyń jolyp tapqan el bar, ol - Japoniia. Ómir uzaqtyǵy boiynsha bul álemde bárinen alda, al týý kórsetkishi boiynsha rekordty deńgeide tómen tur. Turǵyndardyń úshten bir bóliginiń jasy 65-ten joǵary. Osy demografiialyq jaǵdaiǵa bailanysty ókimet qart adamdardy jumystan bosatpaityn kompaniialardy yntalandyrady. Sonymen qatar onda adamdar memlekettik zeinetke ketetin jasty 70 jasqa deiin uzartý máselesi qaralyp jatyr.
Búkil el boiynsha ámbebap dúkenderde kosmetika, salamatty taǵamdar jáne ishkiimder satatyn Pola kompaniiasynda búginde jasy 70 pen 90 aralyǵyndaǵy 1500-dei adam jumys isteidi, olardyń kópshiligi áielder. Kompaniia uzaq jyldar boiy tutynýshylarmen aradaǵy bailanysty nyǵaitýmen boldy, osylaisha ujymdaǵy qartań adamdar jastarǵa qaraǵanda tiimdi bolyp otyr.
Frenklendten surap kóreiikshi, 106 jasta jumys isteý degen qandai bolady eken? «Men qazir kóptegen qiyndyqtarǵa kez bolyp otyrmyn. Olardyń biri - sańyraýlyq. Kóp nárselerdi isteý qiyndap bop ketti, - deidi ol. - Máselen, kerek jýrnaldardy tabý qatty sharshatady».
«Fizikalyq turǵydan alǵanda meniń múmkindikterim óte shekteýli. Buryn men jumys týraly usynystyń bárine kelisetinmin, endi bas tartatyn boldym».
Al Frenklendtiń aqyl-oi qabiletine kelsek, munda másele basqa. Áńgimeleskenge odan góri qyzyq adamdy esime túsire almai otyrmyn.
Ol japondarda tutqynda bolǵan kúnderinen bastap ózin dáriger bolýǵa itermelegen kitapqa deiin kóptegen qyzyqty hikaialar aitty (Eger sizge qyzyq bolsa, ol shved dáriger jáne jazýshy Aksel Mýnteniń «San-Mikele týraly ańyz» atty kitaby).
Adamdardyń bári 65 jastan asatyn kezdi asyǵa kútip armandamaityny túsinikti. Al olardyń kópshiligi densaýlyqtyń nasharlaýynan bul jasta jumys isteý múmkindiginen aiyrylady.
Biraq eńbek salasynyń bolashaǵy joǵaryda aitylǵandai bolsa, ofistegi jumys aitarlyqtai qyzyq bola túspek.
Aǵylshyn tilinen aýdarǵan
Altynai QÝANYShBEK
