Qaterli isikke shaldyǵyp, emge qarajat izdegen aǵaiynnyń janaiqaiyn kún saiyn estip, kórip júrmiz. Áleýmettik jeliden de, uialy telefonnan da. Kóptigi sonshalyq, sońǵy kezde etimiz óle bastaǵandai, keibirin sydyrta oqyp óte shyǵamyz. Sebebi, birine kómektesersiń, bes-on tiynyńdy beseýine, tipti onyna aýdararsyń. Biraq bárine qolushyn berýge múmkindik joq.
Qazaq «jaman aýrý» dep atyn da ataýdan seskenetin obyrdyń kóbeiip bara jatqany ras. Statistikaǵa súiensek, 2018 jyly Qazaqstanda 181 myń adam qaterli isikke shaldyqqan. Onyń 34 myń 585-ine qaýipti diagnoz tuńǵysh ret qoiylypty. Patsientterdiń basym bóligi Almaty qalasynyń (3996), Shyǵys Qazaqstan (3648), Qaraǵandy (3614) jáne Almaty oblystarynyń (2695) turǵyndary.
Byltyr qaterli isikten 14 406 otandasymyz kóz jumǵan. Onkologiialyq aýrýlardan bolǵan ólim-jitim kórsetkishi boiynsha Shyǵys Qazaqstan (1757) jáne Qaraǵandy (1284) oblystary, sondai-aq, Almaty qalasy (1611) kósh bastap tur. Bul jái ǵana statistika emes. Onyń artynda qansha otbasynyń taǵdyry, kóz jasy, qasireti tur.
4 aqpan – Dúniejúzilik onkologiialyq aýrýlarǵa qarsy kúres kúni. Bul kúndi atap ótýdegi maqsat – jurtshylyq nazaryn ǵalamdyq problemaǵa aýdarý bolatyn. «Men. Men barmyn» (I Am. And I Will) degen uranmen ótetin biylǵy is-sharalar árbirimizdi obyrǵa qarsy kúreske úles qosýǵa baǵyttalmaq. Óitkeni, búginde dúnie júzi boiynsha obyr ólim-jitim sany jaǵynan júrek-qan tamyry júiesinen keiin ekinshi orynǵa jaiǵasty.
OBYR – ÚKIM EMES
Kópshiliktiń obyrdy úkim retinde qabyldaityny jasyryn emes. Biraq kún saiyn damyp jatqan meditsina men ǵylym onkologiialyq aýrýlardyń basym bóligin emdeýge múmkindik ashty. Mamandardyń aitýynsha, skriningtik zertteýler júrgizý arqyly qaterli isiktiń kóptegen túrlerin erte anyqtaýǵa bolady. Mysaly, sút bezi obyryn bastapqy kezeńde anyqtaǵan jaǵdaida naýqastardyń 94 paiyzyn tolyq emdep jazýǵa bolady. Al, emge ketetin shyǵyndy 200 esege qysqartýǵa múmkindik týady.
Qazaqstanda onkologiialyq aýrýlardyń sút bezi, jatyr moiny, tik ishek, asqazan jáne óńesh, prostata beziniń qaterli isigi syndy túrleri keń taralǵan. 2018 jyly sút bezi qaterli isiginen 315 áiel kóz jumǵan. Ókpe ragy 754 adamnyń, uiqy bezi obyry 202 naýqastyń ólimine sebepshi boldy.
QATERLI ISIKTIŃ ALDYN ALÝ
Búginde onkologiialyq syrqatqa shaldyǵý qaýpi joǵary bolyp tur. Buǵan shylym shegý (temekini shekken adam ǵana emes, onyń tútinin jutqandar da), spirtti ishimdikter ishý, qorshaǵan ortanyń lastanýy, kantserogender men ýly zattar, ýltrakúlgin sáýlelerdiń áseri (kúnniń kózi, soliarii), virýstar (V,S gepatiti virýsy baýyr obyryna shaldyqtyrady), durys tamaqtanbaý syndy taǵy da basqa faktorlar sebep.
Ókinishke orai, álem ǵalymdary áli kúnge deiin qaterli isikti emdep jazatyn ámbebap dári oilap tapqan joq. Tehnologiia men meditsinanyń damý qarqynyna qaraǵanda ol kúnderdiń de aýyly jaqyndap qalǵan bolýy ábden múmkin. Ázirge, bizdiń qolymyzdan keletini – aýrýdyń aldyn alý jáne der kezinde emdelý. Munyń bári túptep kelgende profilaktika men salaýatty ómir saltyna kelip tireletin dúnieler.
PROFILAKTIKALYQ TEKSERÝLER MEN SKRININGTER
Emhanada júrgiziletin turaqty tekserýlerdiń kómegimen onkologiialyq aýrýlardyń aldyn alýǵa bolady, deidi mamandar. Bul tekserýlerden belgili bir sanattaǵy azamattar tegin óte alady. Atap aitar bolsaq, memleket birqatar skrining túrlerine jyl saiyn turaqty túrde qarajat bólip otyrady. 2019 jyly atalǵan skriningtik baǵdarlamalarǵa memleket 4,3 mlrd teńge bóldi.
Tegin skrining túrleri:
- 40 pen 70 jas aralyǵyndaǵy áielder sút bezi obyry qaýpi joǵary topqa jatady. Sondyqtan olar mammografiialyq tekserýden tegin ótedi;
- 30 ben 70 jas aralyǵyndaǵy áielder jatyr moiny qaterli isigine tegin tekseriledi;
- 50 men 70 jas aralyǵyndaǵy erler de, áielder de toq ishek pen tik ishek obyryna tegin tekseriledi.
Jalpy, biz skrining dep atalatyn keshendi tekserýlerge úirenbegenbiz. Jaman habar estigisi kelmeitindikten kóptegen adamdar profilaktikalyq tekserýlerden, dárigerge qaralýdan qashqaqtaidy. Biraq biz «jaman habar jatpaitynyn», budan jaqsy jańalyqtyń kóbeimeitinin umytyp ketemiz. «Aýrýyn jasyrǵan óledi» demekshi, kez-kelgen syrqatty erte anyqtasa ony emdeýdiń de jeńil bolatynyn umytpaǵanymyz jón.
Shynar Áljanova,
Meditsinalyq saqtandyrý qory
