Foto: Ashyq derekkóz
Sońǵy kezde elimizde til máselesi qaita ýshyqty. Jaqynda sarapshy Oljas Baidildinov reseilik arnaǵa bergen suqbatynda «qazaq tilinde kóp adam sóilei bastaǵany úshin shara qoldaný kerek» degen. Bul pikir eldiń jarasyna tuz sepkendei áser qaldyryp, qoǵamda rezonans týdyrdy. Osy taqyrypta jáne memlekettik til máselesi týraly Ult.kz tilshisi qoǵam qairatkeri, saiasattanýshy Dos Kóshimmen tildesken edi.– Bul – aqymaq pikir. Ondai sózderge ashýlanyp, jaýap qaitarýdyń qajeti joq. «It úredi, kerýen kóshedi». Biraq mundai sózder keide halyqtyń namysyn oiatady. Men tipti baiaǵyda: «Jirinovskii ai saiyn sóilep tursa eken, qazaqtar oianatyn shyǵar» dep qaljyńdap aitqanmyn. Sol siiaqty, osyndai «negativ pikirler» qazaqtyń rýhyn oiatatyn stimýl bolýy da múmkin.
– Dos myrza, Siz kóp jyldan beri qazaq tiliniń mártebesi úshin kúresip kelesiz. Konstitýtsiiadaǵy til týraly bapqa ózgeris engizý máselesin qalai baǵalaisyz?
– Menińshe, eshqandai ózgeris engizýdiń qajeti joq. Konstitýtsiianyń 7-babynyń 2-tarmaǵyn alyp tastaý kerek, boldy.
– Prezident jýyrda Konstitýtsiiaǵa birqatar ózgeris engiziletinin aitty. Osy túzetýlerdiń ishinde til máselesi kóterilýi múmkin be?
– Eger Úkimettiń shynynda da «estitin qulaǵy» bolsa, onda 30 jyldan beri halyq aityp kele jatqan eń ózekti másele osy – 7-bap. Konstitýtsiia – halyqtyń qujaty. Sondyqtan bilik shynymen eldiń únin estigisi kelse, 7-bapqa nazar aýdaryp, ony ózgertýge batyl qadam jasaýy kerek dep oilaimyn. Úmit bar.
– «Orys tili – resmi til» degen normany alyp tastaý qoǵamdy biriktire me, álde kerisinshe, alaýyzdyq týdyra ma degen pikir bar...
– «Orys tili – resmi til» degen jazý bizde joq. Bizde «orys tili resmi túrde» degen jazý bar. Kez kelgen zańgerden surańyz, ol resmi til bolyp sanalmaitynyn aitady. Zań mindetti túrde naqty jazylý kerek qoi, zańnyń óziniń stilistikasy bar. Demek, ózimiz «orys tili – resmi til» dep atamaýymyz kerek. Resmi túrde qazaq tilimen qatar tek eki jerde qoldanady: memlekettik mekemelerde jáne jergilikti basqarý organdarynda. Bul Konstitýtsiiadaǵy sóz. Al dúkenderde, bankterde, kassalarda, basqa da jerlerde Qazaqstannyń «til týraly» zańynda, Qazaqstannyń búkil territoriiasynda memlekettik til qoldanylady degen uǵym paidalanylady. Onyń bárin ózgertip otyrǵan – ózimiz. Ásirese, bilik, onyń ishinde Prezident.
– Táýelsizdikke 34 jyl. Memlekettik tildiń tolyq ústemdikke ie bolmaýynyń basty sebebi nede?
– Birinshiden, Qazaqstan Keńes Odaǵy kezinde eń qatty orystandyrylǵan respýblikanyń biri boldy. Biz orys mádenietine, tiline tez eliktep kettik. Ekinshiden, Táýelsizdikten keiin bilik qazaq tiline qajettilik týdyrǵan joq. Kerisinshe, «qostildilikti saqtaý» saiasatyn ustandy. Bizdiń «Til týraly» zańnyń ár babynda: «qajettiligine qarai orys tili de qoldanylady» degen sóilem bar. Bul – shyn máninde qostildilikti zańdastyryp berý. Meniń oiymsha, bul – biliktiń qazaq tiline jasaǵan qastandyǵy.
– Memlekettik tildiń damýy úshin ne isteý kerek dep oilaisyz?
– Eki-aq faktor kerek. Birinshisi – zańdyq turǵydan qajettilik jasaý. Mysaly, Latviia, Litva, Estoniia elderinde til zańdary óte qatań. Onda til bilmegen adam eshbir memlekettik qyzmet atqara almaidy. Ekinshisi – halyqtyń ishki ustanymy. Halyq ózara tek qazaq tilinde sóilep, jazyp, talap qoiýy kerek. Basqalar túsinsin-túsinbesin, mańyzdy emes. Sonda olar da qazaq tilin úirenýge májbúr bolady.
Al bizde, ókinishke qarai, bul eki faktor da joq. Bilik ondai zań qabyldaǵysy kelmeidi, óitkeni ózderiniń balalarynyń kóbi qazaq tilin bilmeidi. Al halyqtyń da ulttyq namysy, tilge degen birligi Baltyq elderindegidei deńgeige jetken joq. Bizde áli de otarshyldyqtyń, quldyq psihologiianyń sarqynshaǵy bar. Sondyqtan bul jolda uzaq kúres kerek.
– Áńgimeńizge raqmet!
