فوتو: اشىق دەرەككٶز
سوڭعى كەزدە ەلٸمٸزدە تٸل مەسەلەسٸ قايتا ۋشىقتى. جاقىندا ساراپشى ولجاس بايدٸلدينوۆ رەسەيلٸك ارناعا بەرگەن سۇقباتىندا «قازاق تٸلٸندە كٶپ ادام سٶيلەي باستاعانى ٷشٸن شارا قولدانۋ كەرەك» دەگەن. بۇل پٸكٸر ەلدٸڭ جاراسىنا تۇز سەپكەندەي ەسەر قالدىرىپ, قوعامدا رەزونانس تۋدىردى. وسى تاقىرىپتا جەنە مەملەكەتتٸك تٸل مەسەلەسٸ تۋرالى Ult.kz تٸلشٸسٸ قوعام قايراتكەرٸ, ساياساتتانۋشى دوس كٶشٸممەن تٸلدەسكەن ەدٸ.– بۇل – اقىماق پٸكٸر. ونداي سٶزدەرگە اشۋلانىپ, جاۋاپ قايتارۋدىڭ قاجەتٸ جوق. «يت ٷرەدٸ, كەرۋەن كٶشەدٸ». بٸراق مۇنداي سٶزدەر كەيدە حالىقتىڭ نامىسىن وياتادى. مەن تٸپتٸ باياعىدا: «جيرينوۆسكيي اي سايىن سٶيلەپ تۇرسا ەكەن, قازاقتار وياناتىن شىعار» دەپ قالجىڭداپ ايتقانمىن. سول سيياقتى, وسىنداي «نەگاتيۆ پٸكٸرلەر» قازاقتىڭ رۋحىن وياتاتىن ستيمۋل بولۋى دا مٷمكٸن.
– دوس مىرزا, سٸز كٶپ جىلدان بەرٸ قازاق تٸلٸنٸڭ مەرتەبەسٸ ٷشٸن كٷرەسٸپ كەلەسٸز. كونستيتۋتسيياداعى تٸل تۋرالى باپقا ٶزگەرٸس ەنگٸزۋ مەسەلەسٸن قالاي باعالايسىز?
– مەنٸڭشە, ەشقانداي ٶزگەرٸس ەنگٸزۋدٸڭ قاجەتٸ جوق. كونستيتۋتسييانىڭ 7-بابىنىڭ 2-تارماعىن الىپ تاستاۋ كەرەك, بولدى.
– پرەزيدەنت جۋىردا كونستيتۋتسيياعا بٸرقاتار ٶزگەرٸس ەنگٸزٸلەتٸنٸن ايتتى. وسى تٷزەتۋلەردٸڭ ٸشٸندە تٸل مەسەلەسٸ كٶتەرٸلۋٸ مٷمكٸن بە?
– ەگەر ٷكٸمەتتٸڭ شىنىندا دا «ەستيتٸن قۇلاعى» بولسا, وندا 30 جىلدان بەرٸ حالىق ايتىپ كەلە جاتقان ەڭ ٶزەكتٸ مەسەلە وسى – 7-باپ. كونستيتۋتسييا – حالىقتىڭ قۇجاتى. سوندىقتان بيلٸك شىنىمەن ەلدٸڭ ٷنٸن ەستٸگٸسٸ كەلسە, 7-باپقا نازار اۋدارىپ, ونى ٶزگەرتۋگە باتىل قادام جاساۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. ٷمٸت بار.
– «ورىس تٸلٸ – رەسمي تٸل» دەگەن نورمانى الىپ تاستاۋ قوعامدى بٸرٸكتٸرە مە, ەلدە كەرٸسٸنشە, الاۋىزدىق تۋدىرا ما دەگەن پٸكٸر بار...
– «ورىس تٸلٸ – رەسمي تٸل» دەگەن جازۋ بٸزدە جوق. بٸزدە «ورىس تٸلٸ رەسمي تٷردە» دەگەن جازۋ بار. كەز كەلگەن زاڭگەردەن سۇراڭىز, ول رەسمي تٸل بولىپ سانالمايتىنىن ايتادى. زاڭ مٸندەتتٸ تٷردە ناقتى جازىلۋ كەرەك قوي, زاڭنىڭ ٶزٸنٸڭ ستيليستيكاسى بار. دەمەك, ٶزٸمٸز «ورىس تٸلٸ – رەسمي تٸل» دەپ اتاماۋىمىز كەرەك. رەسمي تٷردە قازاق تٸلٸمەن قاتار تەك ەكٸ جەردە قولدانادى: مەملەكەتتٸك مەكەمەلەردە جەنە جەرگٸلٸكتٸ باسقارۋ ورگاندارىندا. بۇل كونستيتۋتسيياداعى سٶز. ال دٷكەندەردە, بانكتەردە, كاسسالاردا, باسقا دا جەرلەردە قازاقستاننىڭ «تٸل تۋرالى» زاڭىندا, قازاقستاننىڭ بٷكٸل تەرريتوريياسىندا مەملەكەتتٸك تٸل قولدانىلادى دەگەن ۇعىم پايدالانىلادى. ونىڭ بەرٸن ٶزگەرتٸپ وتىرعان – ٶزٸمٸز. ەسٸرەسە, بيلٸك, ونىڭ ٸشٸندە پرەزيدەنت.
– تەۋەلسٸزدٸككە 34 جىل. مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ تولىق ٷستەمدٸككە يە بولماۋىنىڭ باستى سەبەبٸ نەدە?
– بٸرٸنشٸدەن, قازاقستان كەڭەس وداعى كەزٸندە ەڭ قاتتى ورىستاندىرىلعان رەسپۋبليكانىڭ بٸرٸ بولدى. بٸز ورىس مەدەنيەتٸنە, تٸلٸنە تەز ەلٸكتەپ كەتتٸك. ەكٸنشٸدەن, تەۋەلسٸزدٸكتەن كەيٸن بيلٸك قازاق تٸلٸنە قاجەتتٸلٸك تۋدىرعان جوق. كەرٸسٸنشە, «قوستٸلدٸلٸكتٸ ساقتاۋ» ساياساتىن ۇستاندى. بٸزدٸڭ «تٸل تۋرالى» زاڭنىڭ ەر بابىندا: «قاجەتتٸلٸگٸنە قاراي ورىس تٸلٸ دە قولدانىلادى» دەگەن سٶيلەم بار. بۇل – شىن مەنٸندە قوستٸلدٸلٸكتٸ زاڭداستىرىپ بەرۋ. مەنٸڭ ويىمشا, بۇل – بيلٸكتٸڭ قازاق تٸلٸنە جاساعان قاستاندىعى.
– مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ دامۋى ٷشٸن نە ٸستەۋ كەرەك دەپ ويلايسىز?
– ەكٸ-اق فاكتور كەرەك. بٸرٸنشٸسٸ – زاڭدىق تۇرعىدان قاجەتتٸلٸك جاساۋ. مىسالى, لاتۆييا, ليتۆا, ەستونييا ەلدەرٸندە تٸل زاڭدارى ٶتە قاتاڭ. وندا تٸل بٸلمەگەن ادام ەشبٸر مەملەكەتتٸك قىزمەت اتقارا المايدى. ەكٸنشٸسٸ – حالىقتىڭ ٸشكٸ ۇستانىمى. حالىق ٶزارا تەك قازاق تٸلٸندە سٶيلەپ, جازىپ, تالاپ قويۋى كەرەك. باسقالار تٷسٸنسٸن-تٷسٸنبەسٸن, ماڭىزدى ەمەس. سوندا ولار دا قازاق تٸلٸن ٷيرەنۋگە مەجبٷر بولادى.
ال بٸزدە, ٶكٸنٸشكە قاراي, بۇل ەكٸ فاكتور دا جوق. بيلٸك ونداي زاڭ قابىلداعىسى كەلمەيدٸ, ٶيتكەنٸ ٶزدەرٸنٸڭ بالالارىنىڭ كٶبٸ قازاق تٸلٸن بٸلمەيدٸ. ال حالىقتىڭ دا ۇلتتىق نامىسى, تٸلگە دەگەن بٸرلٸگٸ بالتىق ەلدەرٸندەگٸدەي دەڭگەيگە جەتكەن جوق. بٸزدە ەلٸ دە وتارشىلدىقتىڭ, قۇلدىق پسيحولوگييانىڭ سارقىنشاعى بار. سوندىقتان بۇل جولدا ۇزاق كٷرەس كەرەك.
– ەڭگٸمەڭٸزگە راقمەت!
