Foto: ashyq derekkóz
Smaǵul Kóshekbaev – qazaqtyń daryndy kompozitory, dombyra óneriniń maitalmany jáne Ekinshi Dúniejúzilik soǵystyń batyry.
Ol Atyraý oblysy, Teńiz aýdanynda, syily otbasy Kóshekbai men Shuǵa anamyzdyń shańyraǵynda dúniege kelgen. Ákesi Kóshekbai – isker ári qoly sheber adam bolsa, anasy Shuǵa – halyq ánderin sheber oryndaityn ibaly qazaq kelini edi. Smaǵul bala kezinen zerek bolyp, dombyra tartý men án aitýǵa beiim boldy.
Aǵartýshylyq qyzmeti
Jas Smaǵul Mahat aýylyndaǵy tórt jyldyq mektepti úzdik bitirip, bilimin Aqtóbe jáne Oral qalalarynda jalǵastyrdy. Orys tili muǵalimi kýáligin alyp, óziniń aǵartýshylyq qyzmetine kiristi. Sol ýaqytta patsha úkimeti qazaq jastaryn áskerge alý týraly jarlyq shyǵaryp, el arasynda tolqýlar týyndady. Smaǵul ádiletsizdikke qarsy shyǵyp, halyqty óleńderimen jigerlendirip, basshylyqqa narazylyq bildirdi.
Smaǵul Qazan tóńkerisi men Azamat soǵysy kezindegi qiyn-qystaý kezeńderde el men jerdi qorǵaýda belsendilik tanytty. Onyń óleńderi jalǵandyq pen ádiletsizdikke qarsy ótkir qarý boldy. Keńes úkimeti ornaǵan soń, Smaǵul muǵalimdik pen aǵartýshylyq qyzmetin jalǵastyryp, balalar men eresekterge bilim berýge kúsh jumsady. Ol respýblikada alǵash ret oqýshylardyń kórkemónerpazdar úiirmesin ashyp, shákirtterin halyq óneriniń jaýharlaryna baýlydy. Dombyra ansambli men hor uiymdastyryp, aýyldarda kontsertter ótkizdi. Sonymen qatar, áielder men qyzdardyń qoǵamdaǵy ornyn kóterýge baǵyttalǵan shyǵarmalar jazdy. Onyń "Qarakóz", "Aqtorǵai", "Aqyn qyz", "Jas talap" siiaqty týyndylary halyq arasynda keńinen tarady.
1926 jyly Smaǵul Murat aqsaqaldyń qyzy Yntamen otaý quryp, úlgili otbasyn qurdy. Ol aýdan ortalyǵyndaǵy mektepte orys tili páninen sabaq berip, meńgerýshi qyzmetin qatar atqardy. Dombyrasyn qushaqtap, aýyl-aimaqty aralap, halyqty bilimge tartyp, mádeni-aǵartý jumystaryn júrgizdi. Aýdan ortalyǵyndaǵy klýbty mádeniet úiine ainaldyrýǵa atsalysyp, teatr ujymyn uiymdastyrdy.
Dina Núrpeiisovanyń juldyzyn jaqty
1936 jyly Almatyda ótken aýyl kórkemónerpazdarynyń alǵashqy baiqaýynda Smaǵul óziniń ónerimen kózge túsip, bas júldeni jeńip aldy. Jambyl atyndaǵy filarmoniiaǵa dombyrashy qyzmetine shaqyrtý alyp, aýylyna oralyp, otbasymen Almatyǵa qonys aýdardy.
Filarmoniia qabyrǵasynda Smaǵul Atyraý óńiriniń belgisiz aqyndary men kúishileriniń muralaryn jinaqtady. Ol Dina Nurpeiisovany Almatyǵa shaqyrýǵa atsalysyp, onyń shyǵarmashylyǵyn dáripteýge úlken úles qosty. Dina anamyz 1939 jyly Máskeýde ótken búkilodaqtyq baiqaýda jeńiske jetip, Qazaqstan mádenietiniń kórnekti qairatkeri atandy. Smaǵuldyń bul baǵyttaǵy eńbegi el ónerpazdarynyń ulttyq deńgeide tanylýyna zor yqpal etti. Máskeýdegi ulttyq kompozitorlar kýrsyn támamdaǵan Smaǵul birneshe ánder men kúilerdiń avtory retinde tanyldy. Onyń "Botagóz", "Jaz", "Mai gúli", "Bizdiń án", "Jazǵy kesh" siiaqty týyndylary halyqqa keń tarady. Sonymen qatar, Qurmanǵazynyń «Erteń ketem», «Laýshken», «Povestka» kúilerin notalyq jazbaǵa túsirip, qazaq mýzykalyq murasyn saqtaýǵa zor úles qosty.
Soǵystaǵy erligi
Eldiń igiligi úshin talmai eńbek etip júrgende, Smaǵuldyń ómirin soǵys aýyrtpalyǵy buzdy. Ekinshi Dúniejúzilik soǵysy bastalǵanda, ol óz erkimen maidanǵa attanyp, 10-atqyshtar brigadasynyń quramynda ofitserlik qyzmet atqardy. Ol maidanda jaýyngerlerge jiger berip, "Daýyl saǵynysh", "Jas qazaq" siiaqty ánder jazdy. 1945 jyldyń 18 sáýirinde Germaniianyń Torn qalasy mańyndaǵy shaiqasta Smaǵul Kóshekbaev erlikpen qaza tapty.
Búginde onyń esimi týǵan jerinde ardaqtalyp, aýdandyq mádeniet oshaǵyna berilgen. Smaǵul Kóshekbaevtyń shyǵarmashylyǵy – qazaq mádenietiniń máńgilik murasy.
