Aýyldaǵy qoǵamdyq densaýlyq saqtaý isinde derekter bazasyn qurý qordalanǵan máselelerdi sheshýge paidasyn tigizbek.
Mysaly, Amerika Qurama Shtattarynda aýyl halqynyń úshten biri ózine qol jumsaýdan kóz jumsa, 13%-y júrek aýrýlary sebebinen ómirimen qosh aitysady eken.
Soltústik batystaǵy qoǵamdyq densaýlyq saqtaý praktikasy ortalyǵynyń direktory, Vashington Ýniversiteti medbikelik is fakýltetiniń professory Betti Bekemaierdiń aitýynsha, aýyldyq jerlerde kóptegen derekter tirkelmei qalatyndyqtan, biz jalpylama statistika men qajetti shyǵyndardy eseptei almaimyz. Osy kúnge deiin aýyl adamdary densaýlyq saqtaý máselesinde kóptegen qiynshylyqtarǵa tap bolǵan. Onyń negizgi sebepteriniń biri derekterdiń tolyq jinalmaýy, biliktiktiń tómendigi jáne infrastrýktýranyń damymaýy dep aita alamyz. Sondyqtan, tolyqqandy derekter bazasynyń bolýy densaýlyq saqtaý mamandarynyń qoǵamǵa sapaly qyzmet kórsetýine jaǵdai jasar edi.
Eshkimdi nazardan tys qaltyrmaý
Aýyldyq eldi mekenderdegi densaýlyq saqtaý isindegi problemalardy anyqtap, atalmysh qyzmettiń barlyǵyna qoljetimdi bolýy úshin Bekemeier men onyń áriptesteri Soltústik Batystaǵy ortalyqta SHARE-NW jobasyn júrgizip keledi. Bul jobanyń aiasynda ǵalymdar toby bes jyl boiy soltústik batysta ornasqan tórt shtattyń aýyldyq aimaqtarynan derekterdi jinaqtap, júieledi.
SHARE-NW saityndaǵy málimetke súiensek, «Vashington, Oregon, Aidaho, Aliaska shtattarynda turatyn jergilikti aliaskalyqtar, latynamerikandyqtar jáne ózge de áleýmettik azshylyqty quraityn toptardyń ekonomikalyq jaǵdaiy nashar. Atalmysh toptar kóp jaǵdaida densaýlyǵynyń nasharlyǵynan zardap shegedi» deidi.
Ǵalymdar 2018 jyly Soltústik bastystaǵy tórt shtattyń jergilikti atqarýshy bilik ókilderimen telefon arqyly suhbat ótkizdi. Sonymen qatar zertteý jumysyna Aliaska taipalyq densaýlyq saqtaý konsortsiým ókilderi, Aidaho Panhendl densaýlyq saqtaý aimaǵy, Oregondaǵy Krýg pen Vashingtondaǵy Vakikakým ákimshilik aimaǵynyń densaýlyq saqtaý departamenti jáne 21 aýyldyq aimaqtaǵy densaýlyq saqtaý uiymdary qatysty.
«Aýyldyq óńirlerdegi densaýlyq saqtaý isi ókilderimen bolǵan zertteý nátijesinde, biz derekter bazasyn qoldanýdaǵy mynadai qiyndyqtardy anyqtadyq:
- derekterge ýaqytyly jáne erkin qol jetkize almaýshylyq
- jinalǵan derekterdiń aýyldyq jáne taipalyq aimaqtardyń ereksheligine sai bolmaýy
- jergilikti atqarýshy bilik ókilderiniń sol derekterdi qoldana almaýy
Bir qaraǵanda jergilikti halyqtyń barlyǵy birdei bolyp kórinýi múmkin. Alaida, keibir etnikalyq azshylyqty quraityn toptardyń ózderine tán erekshelikteri men máseleleri bar. Ókinishke qarai, jergilikti bilik ókilderi sondai máselelerdiń bolǵany týraly oilana bermeidi. Sol sebepten keibir adamdar óz problemalarymen bet-bet kelýde», - deidi zertteý jumysy avtorlarynyń biri.
Mysaly, bir agenttiktegi qyzmetkerdiń interviý kezinde bergen jaýaby: «Migrant fermerlik jumysshylarda eń birinshi kezekte tildik kedergi bar, olar jergilikti tildi bilmegendikten, olarmen tildesip, qandai da bir derek jinaý qiynǵa túsedi», - deidi.
Aýyldyq aimaqtar úshin derekter bazasyn jasaý
Atalǵan problemalardy sheshý maqsatynda SHARE-NW qoljetimdi derekter bazasyn qurýdy bastady. Derekter bazasy jergilikti atqarýshy bilik ókilderiniń halyqtyń qajettilikterin anyqtaýǵa, jáne osy derekterge súiene otyryp, tiimdi sheshimder shyǵaratyn bolady.
Professor Bekemeierdiń aitýynsha, eger sizdiń qol astyńyzda ózekti derekter bolsa, qai máselege basymdylyq berý kerektigin biletin bolasyz. Qazir biz osy qoǵamdaǵy densaýlyq saqtai isine tán alty sala boiynsha derekterge nazar aýdardyq. Olar:
- Semizdik, salaýatty ómir salty men durys tamaqtaný
- Diabet
- Temeki shegý
- Psihologiialyq densaýlyq, sýitsid pen ýlaný
- Turmystyq zorlyq zombylyq pen jaraqat alý
- Stamatologiialyq qyzmetterdiń qoljetimdiligi.
Derekter bazasyn qurýdyń eń basty maqsaty qajetti reformalardy iske asyrýmen qatar, jergilikti deńgeide jinalǵan málimettermen tolyqtyryp otyrý. SHARE-NW jobasy derekterdi júieleý arqyly halyqtyń densaýlyǵyn jaqsartýǵa arnalǵan sheshimer shyǵaryp, densaýlyq saqtaý qyzmetiniń kez kelgen adamǵa qoljetimdi ári sapaly bolýyna septigin tigizýi kerek.
Maqalanyń túpnusqasy: weforum.org
