Foto: anatili.kazgazeta.kz
Búgin, 9 aqpanda qazaq poeziiasyna erekshe serpin ákelgen aqyn Muqaǵali Maqataevtyń týǵanyna 93 jyl toldy, dep habarlaidy Ult.kz.
Muqaǵali Maqataev 1931-shi jyly 9- aqpanda Almaty oblysy, qazirgi Raiymbek (burynǵy Narynqol) aýdanynyń Qarasaz aýylynda dúniege kelgen.
Aqynnyń týǵan kúnine orai jazýshy Ábish Kekilbaevtyń esteligin usynyp otyrmyz.
***
Bir kúni tańerteń esiktiń qońyraýy baj etti. Ashsam – muntazdai bolyp kiinip alǵan Muqaǵali tur.
– Erteletip neǵyp júrsiz? Amandyq pa, áiteýir? – dedim.
Jumysqa ketkeli jatyr em. Túrimdi kórip, ústi-basymdy bir súzip ótti.
– Óńkei ilim soqqandar. Jańa buryshtan ainala berip, Asqardy kórip em. Ol da portfelin qushaqtap, jumysqa bara jatyr eken. Sen de syqiyp tursyń. Bar. Bara ber. Bara ǵoi! – dedi.
Bizdiń dabyrlasqan daýsymyzdy estip, as úiden anam kórindi. Buryn kórmegen adamy bolǵansyn, usynǵan qolyn alyp jatyp: «Qai balasyń, qaraǵym?» dedi.
– Amansyz ba, apa! Balańyzdyń mańaiynda kóp shimaishydan basqa kim júrýshi edi? Men de solardan bolamyn. Atym – Muqaǵali. Meniń de sizdei sheshem bar. Úide siz bolsańyz, qalǵandarynyń qajeti shamaly. Onda bul jolynan qalmasyn! – dep anamdy as úige qarai jeteledi.
Men bir jymidym da, shyǵyp ketkem. Keshke qaityp kelsem, anam máz-meiram. «Má, mynany manaǵy bala berip ketti. Qoly tise, oqyp shyǵar dedi». Jempiriniń qaltasynan alaqanǵa syiyp ketetindei shap-shaǵyn kitapsha shyǵardy. «Jaryqtyq, jigittiń tóresi eken. Tulǵa qandai, turpat qandai! Eki iyǵyna eki kisi mingendei. Qalǵan dostaryń óńkei shybyshtyń laǵyndai shoshańdap turǵan nemeler edi. Mynanyń sózi baisaldy.
Qolyńdy tigiz. Oqyp shyq. Ne jazdy eken, jaryqtyq?!» dedi anam. Muqaǵalidy kórip, ishpei-jemei toiyp tur.
…Tamaqtan soń Ábish jumys ústeline otyrdy. Kitapshany ainaldyra bir qarady. Muqabasynda – tompiǵan kip-kishkene nemeresin ertken kári áje. Aspandaǵy kúnniń aýmaǵynan ushyp kele jatqan qos qarlyǵashqa qadala qarap qalypty. Aty da áp-ásem eken: «Qarlyǵashym, keldiń be?». Ári tanys, ári tańsyq. Muń lebi eskendei bolady. Alǵashqy betti ashyp qalyp edi, kók siiamen qoltańba qaldyrypty.
«Ábish!
Dei aldym ba birdeńe, demedim be?
Dei almasam, boǵymdy jegenim de.
Ókpe-nazym, qaiǵy men qýanyshym –
Tursa bári jarady óleńimde», – depti de, shiyryp qol qoiypty.
Júregi shym ete tústi. Sol boida oqýǵa kiristi. Birinshi óleńiniń ózi oiyńdy alysqa ala qashady eken.
Otyz bes jyl.
Otyz besinshi kóktemim,
Otyz bes jyl.
Ýaqyt qoi kóp-kórim.
Otyz bes jyl qýaryp,
Otyz bes jyl kóktedim.
Otyz bes kúz, otyz bes qys, otyz bes jaz,
Osal ómir emes qoi otyz bes jas…
Otyz bes jyl.
Ómirdi kezip kelem.
Jáne otyz bes bola ma?
Seziktenem…
Ákem meniń, esimde, sham túbinde
VKP (b) tarihyn ejiktegen.
Jáne bir sát esimde aqpandaǵy,
Ákem otyr maidanǵa attanǵaly.
Bári esimde
Dala, egis, aýyl, mektep,
Ustazdar, internattyń qatqan nany…
Bári esimde – dalam da, turaǵym da,
Tek este joq, kúldim be, jyladym ba…
Balalyq shaq jarbiyp júretuǵyn
Ógiz jekken soqanyń qulaǵynda.
Sharýanyń balasy bolǵasyn ba,
Sharýamen ainaldym on jasymda.
Maidandaǵy ákeme oq jiberdim,
Aiyrbastap kúlshemdi qorǵasynǵa.
Ájem esimde.
Árnege qozbaituǵyn,
Áriden kóp áńgime qozǵaituǵyn.
Temir kernei esimde…
Boran úrse,
Azaly únin ańyratyp, bozdaituǵyn.
Esimde joq.
Bala bop ósip pe edim?!
Bolsam nege jyly sóz esitpedim?!
Esimde tek,
Bilemin jeńis-qustyń
Bizdiń jaqqa bir apta keshikkenin…
«Bári ras. Bári solai. Bárimiz de kórgenbiz. Bárimizdiń de esimizde. Bárimiz de osylai sezinemiz. Nege endeshe bárimiz osylai jazbaǵanbyz?..».
…Yntyǵa oqi tústi. «1941 jyl aqpandatqan. Syrtta aiaz. Aýylymyzdy aq qar japqan, úńireigen úrei tur soǵys deitin, alapat – aspan, jerdi, attandatqan… Jarty ai tur shar aspanda – tozǵan taǵa, úskirik úrlei me, álde qozǵalta ma? Ájem júr týǵan jerdiń topyraǵyn, tumar ǵyp tigip jatyr bóz qaltaǵa. Ol otyr. Aiamai-aq iship alǵan. Sanasyn mazalaidy kúshik-arman. Attan, áke. Tanys qoi kúres saǵan. Kúresýi kerek qoi kúshi bar jan… Jalynǵan ǵaziz Anam, surap qalǵan, joǵaldy sol betimen biraq ta arman, senbeimin ákeń óldi degenge men, sebebi, ol úiimizden tiri attanǵan…».
…Bireý jelkesine sý quiyp jibergendei… «Qalai-qalai dóńgelentedi?! Bul neǵyp seniń oiyńa kelmegen? Sen de osylai sezinip, sen de osylai qan jylamap pa ediń?.. Já… já… Jeter…».
…Býyny bosap, kóz aldy buldyrap barady… «Sonaý bir jazda, jailaýda, soǵystyń kezi qoi baqqam, kóńilim kelmei bailamǵa, kóp nárseni oilantqan… Júgirip tómen quldyrap, kórdim de taýdyń bulaǵyn, kózimniń aldy buldyrap, qalqaiyp eki qulaǵym, qabarjyp, únsiz jyladym… Sondaǵy kózdiń jasynan lázzat alǵam nansańyz, surańyz árbir tasynan, elime meniń barsańyz… Bulaqtan baryp surańyz, kórdi eken, kimdi bildi eken… Buǵynyp qalǵan, bir ańyz, buiyǵyp taǵy júr me eken… Jartastyń jonyn urǵylap, keýdesin saidyń tepkilep, surar ma eken sum bulaq: «Sol bala qaida ketti?» – dep…».
…Oqyǵan saiyn oqi túskisi keldi. «Shyndyqty jurttyń bári bilip, bári kórip júrgenmen, ony ortaq syrǵa ainaldyrý, jyrǵa ainaldyrý tek eń talanttylardyń ǵana qolynan keletin siiaqty. «Kóre ǵoi… baiqai ǵoi… Aita ǵoi!» – dep perishtelerdiń ózi tek solardyń ǵana qulaǵyna sybyrlaityndai. Muqaǵali sondai baqyttylar tobynan eken! Anam aitqandai, shyn jaryqtyq eken! Jaryqtyqqa jaryq dúnieniń usynbaityn baqyty, ustatpaityn aqiqaty joq shyǵar!..».
…Dereý telefon shaldy. Dyń-dyń. Sálden soń qaita soqty. Dyń-dyń. Tózimi taýsylyp, dóńgelegin taǵy burady. Dyń-dyń…
…Otyra qap oilandy. «Qap, bálem, endi telefon soqpaimyn. Jazamyn. Gazetke usynamyn. Kórsin de oqysyn! Oqysyn da qýansyn!..».
…Óz tapqan aqylyna ózi masattanyp, tósekke sulady. Jol tastamai oqydy. Bárin de óz basynan ótkergendei!.. Bári de ózi týraly. Tipti, myna bir joldardyń budan nesi bóten, nesi ózge!
«Júregimde júrgeni-ai bir qaýiptiń, sabaǵyndai shyrmaidy shyrmaýyqtyń, úmitpenen, armanmen, kúdikpenen, ótip jatyr zymyrap, zyrlaýyq kún… Sheshem meniń eńkeiip bara jatyr, qai kúni keler eken nala batyr. Jel maǵan sybyrlaidy aiat oqyp: «bir kúni aiyrylasyń, qara da tur…» Sheshem meniń iilgen suraý belgi, sál ǵana shattyq kórdi, jylaý kórdi, qalai ǵana qalpyna keltiresiń, daýyldar maiystyrǵan mynaý beldi. Ulyń seni ujmaqqa bergisi joq, ujmaǵyń da tamuq qoi kórgisiz ot. Osylai kóz aldymda júre bershi. Suraýly sóilemderdiń belgisi bop».
…Qai óleńin qansha qarasa da, artyq-aýys eshteńe taba almady. «Apyrai, ala-qulasyz bul qandai kitap! Bundai da bolady eken ǵoi? Zamandastardan buryn-sońdy mundaidy kórip pe em? «Batyrǵa ońqaiy da, solaqaiy da bir» dep, ońdy-soldy jaza beretin talanttylardyń ózi taýsyla sóilep, sarqyla jazýǵa itermeleitin bul kitap týraly úndemei qalý úlken min», – dep oilap, aldyńǵy bettegi qoltańbaǵa qaita úńildi. «23.III.68 j.» dep jazylypty.
«Úshinshi ai, Naýryz?.. E-e, toqtai tur, bul kitap meniń qolyma myna tamyljyǵan tamyz aiynda tiip otyrǵan joq pa?!. Muqaǵali sonda bul kitapty sonsha ýaqyt ózinde ustaǵan ǵoi. Budan burynǵy eki kitabyn da bergen emes. Sonda muny ekiudai bop kúmándana, qinala-qinala ákelgen bop tur ǵoi? Olai bolsa, ózi úlken úmit artqan kitaby boldy ǵoi. «Dei aldym ba birdeńe, demedim be?!» degenge qaraǵanda, solai sekildi. Degende qandai! Depsiń, Muqa!..».
…Aq qaǵazǵa qalai shuqshiia qalǵanyn ózi de bilmei qaldy. Bir oilanyp alyp, Muqaǵalidyń ózi oqyǵan poemalarynda liriktigi basym túsetindiginen bastady. Sodan burqyratty-ai kelip. «Ádette, tipti de jaqsy óleńi kóp te, birde-bir jaman óleńi joq jyr kitaptary asa sirek ushyrasady. M. Maqataevtyń «Qarlyǵashym, keldiń be?» jinaǵy sondai aida-jylda bir ushyrasatyn asa sirektiń biri», – dep túiindedi…
