فوتو: anatili.kazgazeta.kz
بٷگٸن, 9 اقپاندا قازاق پوەزيياسىنا ەرەكشە سەرپٸن ەكەلگەن اقىن مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ تۋعانىنا 93 جىل تولدى, دەپ حابارلايدى Ult.kz.
مۇقاعالي ماقاتاەۆ 1931-شٸ جىلى 9- اقپاندا الماتى وبلىسى, قازٸرگٸ رايىمبەك (بۇرىنعى نارىنقول) اۋدانىنىڭ قاراساز اۋىلىندا دٷنيەگە كەلگەن.
اقىننىڭ تۋعان كٷنٸنە وراي جازۋشى ەبٸش كەكٸلباەۆتىڭ ەستەلٸگٸن ۇسىنىپ وتىرمىز.
***
بٸر كٷنٸ تاڭەرتەڭ ەسٸكتٸڭ قوڭىراۋى باج ەتتٸ. اشسام – مۇنتازداي بولىپ كيٸنٸپ العان مۇقاعالي تۇر.
– ەرتەلەتٸپ نەعىپ جٷرسٸز? اماندىق پا, ەيتەۋٸر? – دەدٸم.
جۇمىسقا كەتكەلٸ جاتىر ەم. تٷرٸمدٸ كٶرٸپ, ٷستٸ-باسىمدى بٸر سٷزٸپ ٶتتٸ.
– ٶڭكەي ٸلٸم سوققاندار. جاڭا بۇرىشتان اينالا بەرٸپ, اسقاردى كٶرٸپ ەم. ول دا پورتفەلٸن قۇشاقتاپ, جۇمىسقا بارا جاتىر ەكەن. سەن دە سىقيىپ تۇرسىڭ. بار. بارا بەر. بارا عوي! – دەدٸ.
بٸزدٸڭ دابىرلاسقان داۋسىمىزدى ەستٸپ, اس ٷيدەن انام كٶرٸندٸ. بۇرىن كٶرمەگەن ادامى بولعانسىن, ۇسىنعان قولىن الىپ جاتىپ: «قاي بالاسىڭ, قاراعىم?» دەدٸ.
– امانسىز با, اپا! بالاڭىزدىڭ ماڭايىندا كٶپ شيمايشىدان باسقا كٸم جٷرۋشٸ ەدٸ? مەن دە سولاردان بولامىن. اتىم – مۇقاعالي. مەنٸڭ دە سٸزدەي شەشەم بار. ٷيدە سٸز بولساڭىز, قالعاندارىنىڭ قاجەتٸ شامالى. وندا بۇل جولىنان قالماسىن! – دەپ انامدى اس ٷيگە قاراي جەتەلەدٸ.
مەن بٸر جىميدىم دا, شىعىپ كەتكەم. كەشكە قايتىپ كەلسەم, انام مەز-مەيرام. «مە, مىنانى ماناعى بالا بەرٸپ كەتتٸ. قولى تيسە, وقىپ شىعار دەدٸ». جەمپٸرٸنٸڭ قالتاسىنان الاقانعا سىيىپ كەتەتٸندەي شاپ-شاعىن كٸتاپشا شىعاردى. «جارىقتىق, جٸگٸتتٸڭ تٶرەسٸ ەكەن. تۇلعا قانداي, تۇرپات قانداي! ەكٸ يىعىنا ەكٸ كٸسٸ مٸنگەندەي. قالعان دوستارىڭ ٶڭكەي شىبىشتىڭ لاعىنداي شوشاڭداپ تۇرعان نەمەلەر ەدٸ. مىنانىڭ سٶزٸ بايسالدى.
قولىڭدى تيگٸز. وقىپ شىق. نە جازدى ەكەن, جارىقتىق?!» دەدٸ انام. مۇقاعاليدى كٶرٸپ, ٸشپەي-جەمەي تويىپ تۇر.
…تاماقتان سوڭ ەبٸش جۇمىس ٷستەلٸنە وتىردى. كٸتاپشانى اينالدىرا بٸر قارادى. مۇقاباسىندا – تومپيعان كٸپ-كٸشكەنە نەمەرەسٸن ەرتكەن كەرٸ ەجە. اسپانداعى كٷننٸڭ اۋماعىنان ۇشىپ كەلە جاتقان قوس قارلىعاشقا قادالا قاراپ قالىپتى. اتى دا ەپ-ەسەم ەكەن: «قارلىعاشىم, كەلدٸڭ بە?». ەرٸ تانىس, ەرٸ تاڭسىق. مۇڭ لەبٸ ەسكەندەي بولادى. العاشقى بەتتٸ اشىپ قالىپ ەدٸ, كٶك سييامەن قولتاڭبا قالدىرىپتى.
«ەبٸش!
دەي الدىم با بٸردەڭە, دەمەدٸم بە?
دەي الماسام, بوعىمدى جەگەنٸم دە.
ٶكپە-نازىم, قايعى مەن قۋانىشىم –
تۇرسا بەرٸ جارادى ٶلەڭٸمدە», – دەپتٸ دە, شيىرىپ قول قويىپتى.
جٷرەگٸ شىم ەتە تٷستٸ. سول بويدا وقۋعا كٸرٸستٸ. بٸرٸنشٸ ٶلەڭٸنٸڭ ٶزٸ ويىڭدى الىسقا الا قاشادى ەكەن.
وتىز بەس جىل.
وتىز بەسٸنشٸ كٶكتەمٸم,
وتىز بەس جىل.
ۋاقىت قوي كٶپ-كٶرٸم.
وتىز بەس جىل قۋارىپ,
وتىز بەس جىل كٶكتەدٸم.
وتىز بەس كٷز, وتىز بەس قىس, وتىز بەس جاز,
وسال ٶمٸر ەمەس قوي وتىز بەس جاس…
وتىز بەس جىل.
ٶمٸردٸ كەزٸپ كەلەم.
جەنە وتىز بەس بولا ما?
سەزٸكتەنەم…
ەكەم مەنٸڭ, ەسٸمدە, شام تٷبٸندە
ۆكپ (ب) تاريحىن ەجٸكتەگەن.
جەنە بٸر سەت ەسٸمدە اقپانداعى,
ەكەم وتىر مايدانعا اتتانعالى.
بەرٸ ەسٸمدە
دالا, ەگٸس, اۋىل, مەكتەپ,
ۇستازدار, ينتەرناتتىڭ قاتقان نانى…
بەرٸ ەسٸمدە – دالام دا, تۇراعىم دا,
تەك ەستە جوق, كٷلدٸم بە, جىلادىم با…
بالالىق شاق جاربيىپ جٷرەتۇعىن
ٶگٸز جەككەن سوقانىڭ قۇلاعىندا.
شارۋانىڭ بالاسى بولعاسىن با,
شارۋامەن اينالدىم ون جاسىمدا.
مايدانداعى ەكەمە وق جٸبەردٸم,
ايىرباستاپ كٷلشەمدٸ قورعاسىنعا.
ەجەم ەسٸمدە.
ەرنەگە قوزبايتۇعىن,
ەرٸدەن كٶپ ەڭگٸمە قوزعايتۇعىن.
تەمٸر كەرنەي ەسٸمدە…
بوران ٷرسە,
ازالى ٷنٸن اڭىراتىپ, بوزدايتۇعىن.
ەسٸمدە جوق.
بالا بوپ ٶسٸپ پە ەدٸم?!
بولسام نەگە جىلى سٶز ەسٸتپەدٸم?!
ەسٸمدە تەك,
بٸلەمٸن جەڭٸس-قۇستىڭ
بٸزدٸڭ جاققا بٸر اپتا كەشٸككەنٸن…
«بەرٸ راس. بەرٸ سولاي. بەرٸمٸز دە كٶرگەنبٸز. بەرٸمٸزدٸڭ دە ەسٸمٸزدە. بەرٸمٸز دە وسىلاي سەزٸنەمٸز. نەگە ەندەشە بەرٸمٸز وسىلاي جازباعانبىز?..».
…ىنتىعا وقي تٷستٸ. «1941 جىل اقپانداتقان. سىرتتا اياز. اۋىلىمىزدى اق قار جاپقان, ٷڭٸرەيگەن ٷرەي تۇر سوعىس دەيتٸن, الاپات – اسپان, جەردٸ, اتتانداتقان… جارتى اي تۇر شار اسپاندا – توزعان تاعا, ٷسكٸرٸك ٷرلەي مە, ەلدە قوزعالتا ما? ەجەم جٷر تۋعان جەردٸڭ توپىراعىن, تۇمار عىپ تٸگٸپ جاتىر بٶز قالتاعا. ول وتىر. اياماي-اق ٸشٸپ العان. ساناسىن مازالايدى كٷشٸك-ارمان. اتتان, ەكە. تانىس قوي كٷرەس ساعان. كٷرەسۋٸ كەرەك قوي كٷشٸ بار جان… جالىنعان عازيز انام, سۇراپ قالعان, جوعالدى سول بەتٸمەن بٸراق تا ارمان, سەنبەيمٸن ەكەڭ ٶلدٸ دەگەنگە مەن, سەبەبٸ, ول ٷيٸمٸزدەن تٸرٸ اتتانعان…».
…بٸرەۋ جەلكەسٸنە سۋ قۇيىپ جٸبەرگەندەي… «قالاي-قالاي دٶڭگەلەنتەدٸ?! بۇل نەعىپ سەنٸڭ ويىڭا كەلمەگەن? سەن دە وسىلاي سەزٸنٸپ, سەن دە وسىلاي قان جىلاماپ پا ەدٸڭ?.. جە… جە… جەتەر…».
…بۋىنى بوساپ, كٶز الدى بۇلدىراپ بارادى… «سوناۋ بٸر جازدا, جايلاۋدا, سوعىستىڭ كەزٸ قوي باققام, كٶڭٸلٸم كەلمەي بايلامعا, كٶپ نەرسەنٸ ويلانتقان… جٷگٸرٸپ تٶمەن قۇلدىراپ, كٶردٸم دە تاۋدىڭ بۇلاعىن, كٶزٸمنٸڭ الدى بۇلدىراپ, قالقايىپ ەكٸ قۇلاعىم, قابارجىپ, ٷنسٸز جىلادىم… سونداعى كٶزدٸڭ جاسىنان لەززات العام نانساڭىز, سۇراڭىز ەربٸر تاسىنان, ەلٸمە مەنٸڭ بارساڭىز… بۇلاقتان بارىپ سۇراڭىز, كٶردٸ ەكەن, كٸمدٸ بٸلدٸ ەكەن… بۇعىنىپ قالعان, بٸر اڭىز, بۇيىعىپ تاعى جٷر مە ەكەن… جارتاستىڭ جونىن ۇرعىلاپ, كەۋدەسٸن سايدىڭ تەپكٸلەپ, سۇرار ما ەكەن سۇم بۇلاق: «سول بالا قايدا كەتتٸ?» – دەپ…».
…وقىعان سايىن وقي تٷسكٸسٸ كەلدٸ. «شىندىقتى جۇرتتىڭ بەرٸ بٸلٸپ, بەرٸ كٶرٸپ جٷرگەنمەن, ونى ورتاق سىرعا اينالدىرۋ, جىرعا اينالدىرۋ تەك ەڭ تالانتتىلاردىڭ عانا قولىنان كەلەتٸن سيياقتى. «كٶرە عوي… بايقاي عوي… ايتا عوي!» – دەپ پەرٸشتەلەردٸڭ ٶزٸ تەك سولاردىڭ عانا قۇلاعىنا سىبىرلايتىنداي. مۇقاعالي سونداي باقىتتىلار توبىنان ەكەن! انام ايتقانداي, شىن جارىقتىق ەكەن! جارىقتىققا جارىق دٷنيەنٸڭ ۇسىنبايتىن باقىتى, ۇستاتپايتىن اقيقاتى جوق شىعار!..».
…دەرەۋ تەلەفون شالدى. دىڭ-دىڭ. سەلدەن سوڭ قايتا سوقتى. دىڭ-دىڭ. تٶزٸمٸ تاۋسىلىپ, دٶڭگەلەگٸن تاعى بۇرادى. دىڭ-دىڭ…
…وتىرا قاپ ويلاندى. «قاپ, بەلەم, ەندٸ تەلەفون سوقپايمىن. جازامىن. گازەتكە ۇسىنامىن. كٶرسٸن دە وقىسىن! وقىسىن دا قۋانسىن!..».
…ٶز تاپقان اقىلىنا ٶزٸ ماساتتانىپ, تٶسەككە سۇلادى. جول تاستاماي وقىدى. بەرٸن دە ٶز باسىنان ٶتكەرگەندەي!.. بەرٸ دە ٶزٸ تۋرالى. تٸپتٸ, مىنا بٸر جولداردىڭ بۇدان نەسٸ بٶتەن, نەسٸ ٶزگە!
«جٷرەگٸمدە جٷرگەنٸ-اي بٸر قاۋٸپتٸڭ, ساباعىنداي شىرمايدى شىرماۋىقتىڭ, ٷمٸتپەنەن, ارمانمەن, كٷدٸكپەنەن, ٶتٸپ جاتىر زىمىراپ, زىرلاۋىق كٷن… شەشەم مەنٸڭ ەڭكەيٸپ بارا جاتىر, قاي كٷنٸ كەلەر ەكەن نالا باتىر. جەل ماعان سىبىرلايدى ايات وقىپ: «بٸر كٷنٸ ايىرىلاسىڭ, قارا دا تۇر…» شەشەم مەنٸڭ يٸلگەن سۇراۋ بەلگٸ, سەل عانا شاتتىق كٶردٸ, جىلاۋ كٶردٸ, قالاي عانا قالپىنا كەلتٸرەسٸڭ, داۋىلدار مايىستىرعان مىناۋ بەلدٸ. ۇلىڭ سەنٸ ۇجماققا بەرگٸسٸ جوق, ۇجماعىڭ دا تامۇق قوي كٶرگٸسٸز وت. وسىلاي كٶز الدىمدا جٷرە بەرشٸ. سۇراۋلى سٶيلەمدەردٸڭ بەلگٸسٸ بوپ».
…قاي ٶلەڭٸن قانشا قاراسا دا, ارتىق-اۋىس ەشتەڭە تابا المادى. «اپىراي, الا-قۇلاسىز بۇل قانداي كٸتاپ! بۇنداي دا بولادى ەكەن عوي? زامانداستاردان بۇرىن-سوڭدى مۇندايدى كٶرٸپ پە ەم? «باتىرعا وڭقايى دا, سولاقايى دا بٸر» دەپ, وڭدى-سولدى جازا بەرەتٸن تالانتتىلاردىڭ ٶزٸ تاۋسىلا سٶيلەپ, سارقىلا جازۋعا يتەرمەلەيتٸن بۇل كٸتاپ تۋرالى ٷندەمەي قالۋ ٷلكەن مٸن», – دەپ ويلاپ, الدىڭعى بەتتەگٸ قولتاڭباعا قايتا ٷڭٸلدٸ. «23.ٸٸٸ.68 ج.» دەپ جازىلىپتى.
«ٷشٸنشٸ اي, ناۋرىز?.. ە-ە, توقتاي تۇر, بۇل كٸتاپ مەنٸڭ قولىما مىنا تامىلجىعان تامىز ايىندا تيٸپ وتىرعان جوق پا?!. مۇقاعالي سوندا بۇل كٸتاپتى سونشا ۋاقىت ٶزٸندە ۇستاعان عوي. بۇدان بۇرىنعى ەكٸ كٸتابىن دا بەرگەن ەمەس. سوندا مۇنى ەكٸۇداي بوپ كٷمەندانا, قينالا-قينالا ەكەلگەن بوپ تۇر عوي? ولاي بولسا, ٶزٸ ٷلكەن ٷمٸت ارتقان كٸتابى بولدى عوي. «دەي الدىم با بٸردەڭە, دەمەدٸم بە?!» دەگەنگە قاراعاندا, سولاي سەكٸلدٸ. دەگەندە قانداي! دەپسٸڭ, مۇقا!..».
…اق قاعازعا قالاي شۇقشييا قالعانىن ٶزٸ دە بٸلمەي قالدى. بٸر ويلانىپ الىپ, مۇقاعاليدىڭ ٶزٸ وقىعان پوەمالارىندا ليريكتٸگٸ باسىم تٷسەتٸندٸگٸنەن باستادى. سودان بۇرقىراتتى-اي كەلٸپ. «ەدەتتە, تٸپتٸ دە جاقسى ٶلەڭٸ كٶپ تە, بٸردە-بٸر جامان ٶلەڭٸ جوق جىر كٸتاپتارى اسا سيرەك ۇشىراسادى. م. ماقاتاەۆتىڭ «قارلىعاشىم, كەلدٸڭ بە?» جيناعى سونداي ايدا-جىلدا بٸر ۇشىراساتىن اسا سيرەكتٸڭ بٸرٸ», – دەپ تٷيٸندەدٸ…
