Búgingi tańda álemdik tártipter men qatynastar únemi ózgeristerge ushyraýda. Osyǵan orai álemdik qoǵamdastyqtaǵy ár memleket osy júieden óz ornyn alýǵa umtylady. Kez kelgen memlekettiń syrtqy saiasaty sol memlekettiń ómir súrýine qolaily syrtqy jaǵdailardy jasaýdy kózdeidi. Elimizdiń syrtqy saiasi baǵytyn qalyptastyrý jolynda Qazaqstan diplomatiiasy halyqaralyq dostyq pen yntymaqtasýdyń aziialyq jáne eýropalyq baǵyttaryn quqyqtyq teń dárejede ustaý ustanymyn alǵa qoiyp otyr. Qazaqstan memleketiniń syrtqy saiasatynyń basym baǵyttaryn júzege asyrýda «Qazaqstan–2050» Strategiiasy asa mańyzdy qujat bolyp tabylady. Uzaq merzimge arnalǵan bul strategiia memlekettiń kópsalaly damýynyń jańa paradigmasyn qalyptastyrady ári soǵan jol ashady. Qujattyń negizgi mańyzdy tezisi – Qazaqstannyń álemdegi damyǵan 30 eldiń qataryna kirý maqsatyn aiqyndap berýinde.
HH ǵasyrdy ulttyq, násildik, memlekettik, áleýmettik-taptyq tegine qaramastan jahandyq máselelerdi birigip sheshý áreketine bastap keledi. Jahandaný kezinde álemdik saiasatta dúniejúzinde halyqaralyq qaýipsizdik júiesin jasaý, memleketaralyq qatynastarda kúsh kórsetý men zorlyqqa jol bermeý, halyqtar arasynda senim men beibitshilikke bastaityn qatynastardy qalyptastyrý, jappai qyryp joiatyn jáne iadrolyq qarýlardyń taralýyna jol bermeý, álemdegi qorqynysh pen úreidi, ózara jaýlasýdy toqtatý jáne halyqtardyń beibit jáne tynysh ómir súrýin qamtamasyz etý tárizdi basymdyqtar aldyńǵy orynǵa shyǵýda. Osylaisha, álemdik saiasat eń bastysy jahandyq beibitshilikti qamtamasyz etýge múddeli. Búgingi jahandaný zamanynda Qazaqstan álemdik qoǵamdastyqtyń derbes sýbektisi bolyp tabylady. Qazaqstan óz táýelsizdigin alǵannan keiingi jiyrma bir jyl ishinde syrtqy saiasat baǵytynda aitarlyqtai jetistikterge qol jetkizdi. Qazaqstan ulttyq memlekettiliginiń negizin qalap, ony nyǵaitty, eldiń aýmaqtyq tutastyǵyn jáne myzǵymas shekarasyn qamtamasyz etti, ekonomikany naryqtyq damý jolyna túsirdi.
Sonymen qatar Qazaqstan Respýblikasy halyqaralyq úderisterdiń teń quqyqty qatysýshysy bolyp qalyptasty. Elimizdiń syrtqy saiasi baǵytyn qalyptastyrý jolynda Qazaqstan diplomatiiasy halyqaralyq dostyq pen yntymaqtasýdyń aziialyq jáne eýropalyq baǵyttaryn quqyqtyq teń dárejede ustaý ustanymyn alǵa qoiyp otyr. Bul jyldar ishinde Qazaqstan Respýblikasy alys-jaqyn shetel memleketterimen, iaǵni, Reseimen, Qytaimen jáne AQSh-pen, Ortalyq Aziia memleketterimen, Eýropalyq Odaq elderimen, Shyǵys jáne Ońtústik-Shyǵys Aziia elderimen, Taiaý jáne Orta Shyǵys elderimen ózara saiasi, qaýipsizdik, ekonomika, mádeniet, ǵylym salalaryndaǵy nátijeli qatynastardy damytýǵa zor mán bere otyryp, kópvektorlyq saiasatty júrgizýde. Demek «syrtqy saiasatymyzdy teńdestirý álemdik isterde eleýli ról atqaratyn jáne Qazaqstan úshin praktikalyq qyzyǵýshylyq týǵyzatyn barlyq memlekettermen dostyq jáne boljamdy qarym-qatynastardy damytý degendi bildiredi». Osylaisha, Qazaqstan Respýblikasy dúniejúzilik qoǵamdastyqtyń derbes sýbektisi bolyp tabylady. Munyń jarqyn dáleli – Qazaqstannyń bedeldi halyqaralyq uiymdardyń, sonyń ishinde BUU-nyń tolyq quqyqty múshesi bolýy, Helsinki kelisimine qosylýy, Halyqaralyq valiýta qoryna, Búkil dúniejúzilik bankige, Eýropalyq qaita qurý jáne damý bankisine enýi jáne 2010 j. EQYU-na tóraǵalyq etýi t.b.
Sondai-aq búgingi tańda elimiz kóptegen memleketterdiń parlamentterimen de yntymaqtastyq ornatty. Sebebi parlamenttik diplomatiia – syrtqy saiasattyń mańyzdy quraldarynyń biri bolyp tabylady. Álemdik qoǵamdastyqta da parlamenttik diplomatiia qazirgi kezde óte qarqyndy damý úderisin basynan keshirýde. Osy turǵydan alǵanda, Qazaqstan Respýblikasynyń Parlament Májilisiniń besinshi shaqyrylymy jumysyn bastaǵannan beri 60 sheteldiń parlamentariilerimen yntymaqtastyq jónindegi toptar qurylyp, jumys istep jatyr. Qazirgi kezde, sondai-aq, Májilis 14 halyqaralyq parlamenttik uiymdardyń jumysyna qatysýda. Jalpy ótken jyldyń ishinde Parlament Májilisiniń depýtattary 384 halyqaralyq is-sharaǵa qatysty. Sol siiaqty shetelderdiń parlamentterimen ekijaqty bailanystardy odan ári nyǵaitý baǵytyndaǵy jumystar júrgizildi. Depýtattardyń Táýelsiz Memleketter Dostastyǵy Parlamentaralyq Assambleiasynyń, Eýraziialyq ekonomikalyq qoǵamdastyq Parlamentaralyq Assambleiasynyń jáne Ujymdyq qaýipsizdik sharty uiymy Parlamenttik Assambleiasynyń sheńberinde ázirlenip jatqan úlgilik zańdardyń jobalarymen jumys isteýge qatysqanyn da atap ótken jón. Mine, osylaisha, halyqaralyq jáne parlamentaralyq uiymdardyń «alańdary» Qazaqstannyń halyqaralyq arenadaǵy bastamalaryn ilgeriletý úshin tiimdi paidalanylýda. Mysal retinde G-Global, «ATOM» jobalaryn atap kórsetýge bolady. Parlament Májilisi depýtattarynyń halyqaralyq qyzmeti ártúrli salalardaǵy zańnamalyq qamtamasyz etýdi zerdeleý men tájiribe almasýǵa, sheteldermen bailanystardy nyǵaitýǵa, qazaqstandyq bastamalardy ilgeriletýge jáne elimizdiń halyqaralyq arenadaǵy oń imidjin arttyrýǵa baǵyttalyp otyrǵanyn atap ótý kerek.
Búgingi tańda Qazaqstan memleketiniń syrtqy saiasatynyń basym baǵyttaryn júzege asyrýda «Qazaqstan-2050» Strategiiasy asa mańyzdy qujat bolyp tabylady. Uzaq merzimge arnalǵan bul strategiia memlekettiń kópsalaly damýynyń jańa paradigmasyn qalyptastyrady ári soǵan jol ashady. Qujattyń negizgi mańyzdy tezisi – Qazaqstannyń álemdegi damyǵan 30 eldiń qataryna kirý maqsatyn aiqyndap berýinde. Memleket basshysy N.Á. Nazarbaev «Qazaqstan–2050» Strategiiasynda qalyptasqan Qazaqstannyń jańa saiasi baǵytyn belgilep berdi. Atalǵan qujatta dáiekti jáne boljamdy syrtqy saiasattyń, ulttyq múddelerdi ilgeriletý men aimaqtyq jáne jahandyq qaýipsizdikti nyǵaitýdyń maqsattary aiqyndaldy. Osyǵan orai elimizdiń syrtqy saiasatyn jańǵyrtýdyń tómendegidei basymdyqtary: aimaqtyq jáne ulttyq qaýipsizdikti jan-jaqty nyǵaitý; ekonomikalyq jáne saýda diplomatiiasyn belsendi damytý; mádenigýmanitarlyq, ǵylym-bilim jáne basqa shektes salalardaǵy halyqaralyq yntymaqtastyqty arttyrý; azamattarymyzdy quqyqtyq qorǵaýdy, olardyń shetelderdegi jeke, otbasylyq, iskerlik múddelerin qorǵaýdy kúsheitý tárizdi mindetter belgilendi. Nazar aýdaratyn mańyzdy jait, jahandaný zamanynda álemdegi árbir memlekettiń damýy ishki jaǵdaimen qatar, onyń álemdik qoǵamdastyqtyń múshelerimen ornatqan syrtqy qarym-qatynasyna da táýeldi bolyp keledi. Osy turǵydan alǵanda, kez kelgen memlekettiń óziniń múmkindigin jiberip almai, álemdik ekonomikaǵa kirigýi qajettigi týyndaidy. Sebebi qai eldiń de tabysty damýy ózge damyǵan jáne damýshy memlekettermen dáiekti yntymaqtastyq ornatýyna tyǵyz bailanysty bolyp keledi. Bul rette ózge memlekettermen ekonomikalyq qatynastardy damytý, investitsiialar tartý, olardyń ozyq úlgidegi tehnologiialaryn paidalaný siiaqty áreketter júiesi mańyzdy mindetterge ainalatyny sózsiz. Al álemdik qoǵamdastyq sýbektilerimen ózara senimdilik qaǵidalaryna negizdelgen Qazaqstannyń negizgi basymdyqtary respýblikanyń údemeli ekonomikalyq jáne áleýmettik-saiasi damýyna qajetti qolaily syrtqy saiasatty qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan. Óz kezeginde elimizde sońǵy jyldarda V Astana ekonomikalyq forýmynyń ótkizilýi, iadrolyq qaýipsizdik jónindegi bastama men Jalpyǵa birdei iadrolyq qarýsyz álem deklaratsiiasynyń qabyldanýy, Qazaqstannyń Eýropalyq Qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq Uiymy men Islam Yntymaqtastyǵy Uiymyna tóraǵalyq etýi siiaqty syrtqy saiasat salasynda mańyzdy is-sharalar júzege asty.
Sonymen birge Qazaqstan quramasynyń Londondaǵy jazǵy olimpiada oiyndarynda medal esebi boiynsha 12-oryn alǵan tabysy jáne Qazaqstannyń «EKSPO–2017» ótkizý quqyǵy úshin kúreste jeńip shyǵýy tárizdi jaittar da elimizdiń bedeliniń artýyna oń yqpalyn tigizdi. Endi aldaǵy ýaqytta ekonomikamyzdyń innovatsiialyq baǵytyn damytý úshin EKSPO-nyń tiimdiligi men zor múmkindikterin meilinshe durys paidalaný qajettigin júzege asyrýdyń mańyzy airyqsha. Demek Qazaqstan Respýblikasynyń álemdik qoǵamdastyqpen integratsiialyq jetistikteri elimizdiń postkeńestik kezeńdegi órkendeýiniń eń basty damý qyryn aiqyndaidy. Osymen bailanysty 2012 jylǵy aqpan aiynda Eýraziialyq yqpaldastyq institýty saraptamalyq saýalnama júrgizgen bolatyn, onda sarapshylarǵa memlekettik saiasattyń negizgi baǵyttaryn iske asyrýdaǵy memlekettik organdar is-qimylynyń tiimdiligin baǵalaý usynyldy. Saýalnamaǵa memlekettik sektorda (52,8%), sondai-aq memlekettik emes sektorda (47,2%) jumys isteitin 36 sarapshy qatysty. Olardyń kásibi qyzmet salalary: saiasattaný (36,1%), memlekettik basqarý (16,7%), bilim berý (19,4%), sondai-aq áleýmettaný, mádeniet pen óner, BAQ, quqyq, biznes-konsalting jáne t.b. qamtidy.
T.Q.Áýelǵazina
