Jańa Konstitýtsiianyń qabyldanýy Qazaqstannyń memlekettik basqarý júiesin jańǵyrtýǵa jáne quqyqtyq institýttardy zaman talabyna beiimdeýge baǵyttalǵan mańyzdy qadam boldy. Tamyz aiynda ótetin kezekten tys Quryltai sailaýy da osy jańa saiasi júieniń alǵashqy praktikalyq synaqtarynyń biri sanalady. Bul týraly Qazaqstan Respýblikasy Ádilet ministrligi Zańnama jáne quqyqtyq aqparat institýtynyń jetekshi ǵylymi qyzmetkeri, zań magistri Darhan Tókeev Ult.kz tilshisine bergen suhbatynda aitty.
– Darhan Shúkirbaiuly, Jańa Konstitýtsiiany qabyldaýdyń basty sebebi qandai boldy?
Jańa Konstitýtsiiany qabyldaýdiń basty maqsaty – memlekettiń konstitýtsiialyq-quqyqtyq negizderin qoǵamnyń jańa damý talaptaryna beiimdeý, memlekettik bilik júiesin jańǵyrtý jáne azamattardyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaýdyń zamanaýi tetikterin qalyptastyrý boldy.
Konstitýtsiia memlekettik basqarýdyń tiimdiligin arttyrýǵa, bilik tarmaqtary arasyndaǵy ókilettikterdiń tepe-teńdigin qamtamasyz etýge, zań ústemdigin nyǵaitýǵa, jergilikti ózin-ózi basqarýdy damytýǵa jáne quqyq ústemdigi qaǵidatyn kúsheitýge baǵyttalǵan. Sonymen qatar, tsifrlyq dáýirdiń talaptaryna jaýap beretin jańa quqyqtyq institýttar men adam quqyqtaryn qorǵaýdyń qosymsha kepildikteri engizildi.
– Tamyz aiyna josparlanǵan kezekten tys Quryltai sailaýy jańa saiasi júieniń alǵashqy synaǵy deýge bola ma?
Iá, belgili bir dárejede ony jańa konstitýtsiialyq modeldiń alǵashqy praktikalyq synaǵy dep baǵalaýǵa bolady.
Bul sailaý jańa Konstitýtsiiada kózdelgen saiasi institýttardyń naqty jumys isteý qabiletin, sailaý rásimderiniń tiimdiligin, saiasi partiialardyń básekelestik deńgeiin jáne azamattardyń saiasi belsendiligin kórsetetin mańyzdy kezeń bolady.
Sonymen qatar, sailaý qorytyndylary memlekettik institýttardyń jańartylǵan konstitýtsiialyq júiede qanshalyqty tiimdi jumys isteitinin baǵalaýǵa múmkindik beredi.
– Bul sailaý nátijesi Qazaqstannyń aldaǵy saiasi baǵytyna qalai áser etýi múmkin?
Quryltai sailaýy nátijeleri zań shyǵarý qyzmetiniń mazmunyna jáne reformalardyń júzege asyrylý qarqynyna tikelei yqpal etýi múmkin.
Jańadan qalyptasatyn Quryltai:
1. Jańa Konstitýtsiiany iske asyratyn zańnamalyq reformalardy qabyldaidy;
2. memlekettik basqarýdyń jańa modelin quqyqtyq turǵydan qamtamasyz etedi;
3. Úkimetpen ózara is-qimyldyń jańa tetikterin qalyptastyrady;
4. ekonomikalyq jáne áleýmettik reformalardyń zańnamalyq negizin jetildiredi.
Sondyqtan sailaý nátijesi Qazaqstannyń quqyqtyq jáne saiasi damý baǵytyna eleýli yqpal etetin faktorlardyń biri bolady.
– Qoǵam bul reformalardan qandai naqty ózgerister kútýi kerek?
Qoǵam úshin reformalardyń naqty nátijesi eń aldymen olardyń kúndelikti ómirge áserimen ólshenedi.
Azamattar mynadai ózgeristerdi kútýge múmkindigi bar:
- adam quqyqtaryn qorǵaýdyń tiimdi tetikteriniń nyǵaiýy;
- memlekettik organdar qyzmetiniń ashyqtyǵy men eseptiliginiń artýy;
- sot tóreliginiń qoljetimdiligi men táýelsizdiginiń kúsheiýi;
- memlekettik basqarý sapasynyń jaqsarýy;
- zań shyǵarý protsesiniń ashyqtyǵy;
- azamattardyń memlekettik sheshimderdi qabyldaýǵa qatysý múmkindikteriniń keńeiýi;
- áleýmettik jáne ekonomikalyq saiasattyń tiimdiliginiń artýy.
Reformalardyń tabysy olardyń Konstitýtsiia mátininde bekitilýimen ǵana emes, naqty iske asyrylýymen baǵalanady.
– Eger búgingi reformalardy qorytyndylaityn bolsaq, olar Qazaqstandy demokratiialyq modelge jaqyndata ma, álde bul eń aldymen memlekettik basqarý júiesin qaita qurý ma?
Bul reformalardy tek bir qyrynan baǵalaý jetkiliksiz.
Bir jaǵynan, Konstitýtsiia azamattardyń quqyqtaryn qorǵaý kepildikterin kúsheitýge, zań ústemdigin nyǵaitýǵa, bilik institýttarynyń tepe-teńdigin qamtamasyz etýge jáne memlekettik organdardyń jaýapkershiligin arttyrýǵa baǵyttalǵan. Bul belgiler demokratiialyq konstitýtsiialyq memlekettiń negizgi qaǵidattaryna sáikes keledi.
Ekinshi jaǵynan, reformalardyń mańyzdy bóligi memlekettik basqarý júiesin jańǵyrtýǵa, memlekettik institýttardyń tiimdiligin arttyrýǵa jáne jańa basqarý modelin qalyptastyrýǵa arnalǵan.
Sondyqtan búgingi reformalardy demokratiialyq institýttardy damytý men memlekettik basqarý júiesin keshendi qaita qurýdy qatar qamtityn konstitýtsiialyq jańǵyrý kezeńi retinde baǵalaýǵa bolady. Onyń túpkilikti nátijesi Konstitýtsiia normalarynyń is júzinde qalai júzege asyrylatynyna, memlekettik institýttardyń tiimdiligine jáne azamattardyń reformalardyń naqty nátijesin sezinýine bailanysty bolady.
– Suqbatyńyzǵa raqmet!
