جاڭا كونستيتۋتسييانىڭ قابىلدانۋى قازاقستاننىڭ مەملەكەتتٸك باسقارۋ جٷيەسٸن جاڭعىرتۋعا جەنە قۇقىقتىق ينستيتۋتتاردى زامان تالابىنا بەيٸمدەۋگە باعىتتالعان ماڭىزدى قادام بولدى. تامىز ايىندا ٶتەتٸن كەزەكتەن تىس قۇرىلتاي سايلاۋى دا وسى جاڭا ساياسي جٷيەنٸڭ العاشقى پراكتيكالىق سىناقتارىنىڭ بٸرٸ سانالادى. بۇل تۋرالى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەدٸلەت مينيسترلٸگٸ زاڭناما جەنە قۇقىقتىق اقپارات ينستيتۋتىنىڭ جەتەكشٸ عىلىمي قىزمەتكەرٸ, زاڭ ماگيسترٸ دارحان تٶكەەۆ Ult.kz تٸلشٸسٸنە بەرگەن سۇحباتىندا ايتتى.
– دارحان شٷكٸربايۇلى, جاڭا كونستيتۋتسييانى قابىلداۋدىڭ باستى سەبەبٸ قانداي بولدى?
جاڭا كونستيتۋتسييانى قابىلداۋدٸڭ باستى ماقساتى – مەملەكەتتٸڭ كونستيتۋتسييالىق-قۇقىقتىق نەگٸزدەرٸن قوعامنىڭ جاڭا دامۋ تالاپتارىنا بەيٸمدەۋ, مەملەكەتتٸك بيلٸك جٷيەسٸن جاڭعىرتۋ جەنە ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋدىڭ زاماناۋي تەتٸكتەرٸن قالىپتاستىرۋ بولدى.
كونستيتۋتسييا مەملەكەتتٸك باسقارۋدىڭ تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋعا, بيلٸك تارماقتارى اراسىنداعى ٶكٸلەتتٸكتەردٸڭ تەپە-تەڭدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋگە, زاڭ ٷستەمدٸگٸن نىعايتۋعا, جەرگٸلٸكتٸ ٶزٸن-ٶزٸ باسقارۋدى دامىتۋعا جەنە قۇقىق ٷستەمدٸگٸ قاعيداتىن كٷشەيتۋگە باعىتتالعان. سونىمەن قاتار, تسيفرلىق دەۋٸردٸڭ تالاپتارىنا جاۋاپ بەرەتٸن جاڭا قۇقىقتىق ينستيتۋتتار مەن ادام قۇقىقتارىن قورعاۋدىڭ قوسىمشا كەپٸلدٸكتەرٸ ەنگٸزٸلدٸ.
– تامىز ايىنا جوسپارلانعان كەزەكتەن تىس قۇرىلتاي سايلاۋى جاڭا ساياسي جٷيەنٸڭ العاشقى سىناعى دەۋگە بولا ما?
يە, بەلگٸلٸ بٸر دەرەجەدە ونى جاڭا كونستيتۋتسييالىق مودەلدٸڭ العاشقى پراكتيكالىق سىناعى دەپ باعالاۋعا بولادى.
بۇل سايلاۋ جاڭا كونستيتۋتسييادا كٶزدەلگەن ساياسي ينستيتۋتتاردىڭ ناقتى جۇمىس ٸستەۋ قابٸلەتٸن, سايلاۋ رەسٸمدەرٸنٸڭ تيٸمدٸلٸگٸن, ساياسي پارتييالاردىڭ بەسەكەلەستٸك دەڭگەيٸن جەنە ازاماتتاردىڭ ساياسي بەلسەندٸلٸگٸن كٶرسەتەتٸن ماڭىزدى كەزەڭ بولادى.
سونىمەن قاتار, سايلاۋ قورىتىندىلارى مەملەكەتتٸك ينستيتۋتتاردىڭ جاڭارتىلعان كونستيتۋتسييالىق جٷيەدە قانشالىقتى تيٸمدٸ جۇمىس ٸستەيتٸنٸن باعالاۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
– بۇل سايلاۋ نەتيجەسٸ قازاقستاننىڭ الداعى ساياسي باعىتىنا قالاي ەسەر ەتۋٸ مٷمكٸن?
قۇرىلتاي سايلاۋى نەتيجەلەرٸ زاڭ شىعارۋ قىزمەتٸنٸڭ مازمۇنىنا جەنە رەفورمالاردىڭ جٷزەگە اسىرىلۋ قارقىنىنا تٸكەلەي ىقپال ەتۋٸ مٷمكٸن.
جاڭادان قالىپتاساتىن قۇرىلتاي:
1. جاڭا كونستيتۋتسييانى ٸسكە اسىراتىن زاڭنامالىق رەفورمالاردى قابىلدايدى;
2. مەملەكەتتٸك باسقارۋدىڭ جاڭا مودەلٸن قۇقىقتىق تۇرعىدان قامتاماسىز ەتەدٸ;
3. ٷكٸمەتپەن ٶزارا ٸس-قيمىلدىڭ جاڭا تەتٸكتەرٸن قالىپتاستىرادى;
4. ەكونوميكالىق جەنە ەلەۋمەتتٸك رەفورمالاردىڭ زاڭنامالىق نەگٸزٸن جەتٸلدٸرەدٸ.
سوندىقتان سايلاۋ نەتيجەسٸ قازاقستاننىڭ قۇقىقتىق جەنە ساياسي دامۋ باعىتىنا ەلەۋلٸ ىقپال ەتەتٸن فاكتورلاردىڭ بٸرٸ بولادى.
– قوعام بۇل رەفورمالاردان قانداي ناقتى ٶزگەرٸستەر كٷتۋٸ كەرەك?
قوعام ٷشٸن رەفورمالاردىڭ ناقتى نەتيجەسٸ ەڭ الدىمەن ولاردىڭ كٷندەلٸكتٸ ٶمٸرگە ەسەرٸمەن ٶلشەنەدٸ.
ازاماتتار مىناداي ٶزگەرٸستەردٸ كٷتۋگە مٷمكٸندٸگٸ بار:
- ادام قۇقىقتارىن قورعاۋدىڭ تيٸمدٸ تەتٸكتەرٸنٸڭ نىعايۋى;
- مەملەكەتتٸك ورگاندار قىزمەتٸنٸڭ اشىقتىعى مەن ەسەپتٸلٸگٸنٸڭ ارتۋى;
- سوت تٶرەلٸگٸنٸڭ قولجەتٸمدٸلٸگٸ مەن تەۋەلسٸزدٸگٸنٸڭ كٷشەيۋٸ;
- مەملەكەتتٸك باسقارۋ ساپاسىنىڭ جاقسارۋى;
- زاڭ شىعارۋ پروتسەسٸنٸڭ اشىقتىعى;
- ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتٸك شەشٸمدەردٸ قابىلداۋعا قاتىسۋ مٷمكٸندٸكتەرٸنٸڭ كەڭەيۋٸ;
- ەلەۋمەتتٸك جەنە ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ تيٸمدٸلٸگٸنٸڭ ارتۋى.
رەفورمالاردىڭ تابىسى ولاردىڭ كونستيتۋتسييا مەتٸنٸندە بەكٸتٸلۋٸمەن عانا ەمەس, ناقتى ٸسكە اسىرىلۋىمەن باعالانادى.
– ەگەر بٷگٸنگٸ رەفورمالاردى قورىتىندىلايتىن بولساق, ولار قازاقستاندى دەموكراتييالىق مودەلگە جاقىنداتا ما, ەلدە بۇل ەڭ الدىمەن مەملەكەتتٸك باسقارۋ جٷيەسٸن قايتا قۇرۋ ما?
بۇل رەفورمالاردى تەك بٸر قىرىنان باعالاۋ جەتكٸلٸكسٸز.
بٸر جاعىنان, كونستيتۋتسييا ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ كەپٸلدٸكتەرٸن كٷشەيتۋگە, زاڭ ٷستەمدٸگٸن نىعايتۋعا, بيلٸك ينستيتۋتتارىنىڭ تەپە-تەڭدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋگە جەنە مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ جاۋاپكەرشٸلٸگٸن ارتتىرۋعا باعىتتالعان. بۇل بەلگٸلەر دەموكراتييالىق كونستيتۋتسييالىق مەملەكەتتٸڭ نەگٸزگٸ قاعيداتتارىنا سەيكەس كەلەدٸ.
ەكٸنشٸ جاعىنان, رەفورمالاردىڭ ماڭىزدى بٶلٸگٸ مەملەكەتتٸك باسقارۋ جٷيەسٸن جاڭعىرتۋعا, مەملەكەتتٸك ينستيتۋتتاردىڭ تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋعا جەنە جاڭا باسقارۋ مودەلٸن قالىپتاستىرۋعا ارنالعان.
سوندىقتان بٷگٸنگٸ رەفورمالاردى دەموكراتييالىق ينستيتۋتتاردى دامىتۋ مەن مەملەكەتتٸك باسقارۋ جٷيەسٸن كەشەندٸ قايتا قۇرۋدى قاتار قامتيتىن كونستيتۋتسييالىق جاڭعىرۋ كەزەڭٸ رەتٸندە باعالاۋعا بولادى. ونىڭ تٷپكٸلٸكتٸ نەتيجەسٸ كونستيتۋتسييا نورمالارىنىڭ ٸس جٷزٸندە قالاي جٷزەگە اسىرىلاتىنىنا, مەملەكەتتٸك ينستيتۋتتاردىڭ تيٸمدٸلٸگٸنە جەنە ازاماتتاردىڭ رەفورمالاردىڭ ناقتى نەتيجەسٸن سەزٸنۋٸنە بايلانىستى بولادى.
– سۇقباتىڭىزعا راقمەت!
