Búginde ǵalamtordy, onyń ishinde áleýmettik jelilerdi paidalanbaityn jan tym sirek. Árine, aishylyq alys jerlerden jyldam habar alǵyzatyn ǵalamtordyń igiligi jeterlik. Biraq onyń qoǵamǵa tigizer keri áserleri de joq emes. Ásirese, qazaq tiliniń tildik normalaryn buzyp bara jatqany janǵa batady. Áleýmettik jelilerdegi qate sózder men orasholaq sóilemderdiń tasqynyn aýyzdyqtaý qoldan kelmei otyrǵan tárizdi.
Búgingi qazaq jastarynyń tili
Búgingi kúnniń sánine ainalǵan áleýmettik jeli biz úshin qanshalyqty qajet? Saýattylyq, til tazalyǵy máseleleri qanshalyqty sheshimin taýyp júr? Eń bai, oralymdy til dep baǵalanǵan qazaq tili zaman aǵymymen birge lailanyp bara jatqan joq pa? Jasyratyny joq, zamanaýi dep tanylǵan internet torabynyń qazaq tiliniń tazalyǵyn saqtaýdaǵy keri áseri kóbeidi. Jastardyń ǵalamtordaǵy jazbalarynda nemese bir-birimen hat almasqanda paidalanatyn túrli jargon sózder, oǵan qosa bir sóilemde qoldanylatyn birneshe tildegi sózder sánge ainalyp barady. Máselen, «bazar joq», «qulaqtan tepti», «qoraǵa kirdi», «laqtyryp ketti», «syndyrdy» degen saryndaǵy sánge ainalǵan sózderge jastar qaýymy tym qumartyp alǵan. Bul kósheniń sózderin búgin ǵalamtorda paidalanǵan jas býyn erteń sóilegende de qoldanady. Al túrli chattardaǵy hattar, ǵalamtordaǵy saittar, teledidardaǵy mánsiz baǵdarlamalar, áleýmettik jelilerdegi jeńil áńgimeler arqyly jastardyń sózdik qoryna engen mundai sózder qazaqtyń tilin, sóileý mádenietin joǵaltpasyna kim kepil?! Ǵabit Músirepovtiń «Ana tili degenimiz – sol tildi jasaǵan, jasap kele jatqan halyqtyń baiaǵysyn da, búgingisin de, bolashaǵyn da tanytatyn, sol halyqtyń máńgilik máselesi. Ana tilin tek ógei uldary ǵana mensinbeidi, ógei uldary ǵana aiaqqa basady» degen ataly sózi bar. Buǵan qarap, «búgingi qazaq jastarynyń bári óz tilimizge ógei bolǵany ma?» degen saýal paida bolady. Suraqtyń týyndaýy da zańdy. Óitkeni jastardyń búgingi sóileý tilimen biz jaqsy tanyspyz.
Qazaq tiliniń bai sózdik qoryndaǵy sózderdi azdyq etetin jas býyn ókilderi tildi shubarlandyryp, oryssha sózder men jargondardy qosyp sóileýdi ádetke ainaldyrǵaly qashan. Belgili bir ortada ǵana qoldanylatyn jargondar qazaq leksikonyna enip bara jatqan tárizdi. Tańnyń atysy, kúnniń batysy áleýmettik jelide otyratyn jastar uzaq jazýǵa erine me, álde munyń ózge sebebi bar ma, áiteýir, jargondarmen qysqa ǵana jazýǵa qumar. Jastardyń kún saiyn qoldanatyn jargondarynyń qatarynda mynadai sózder kezdesedi. Máselen, «tormozy ustap qaldy», «zavisat etip qaldy» – bir jaǵdaidan sheshim taba almai qaldy, «blatnoi bolý» – menmensý, «maiak tastaý» – qysqa ǵana qońyraý shalý, «vyzov tastaý» – kezdesýge (razborka) shaqyrý, «qulaqqa lapsha ilý» – ótirik aldaý, «bazar joq» – sóz joq, «maǵan synyp qaldy» – meni unatyp qaldy, «qoraǵa kirdi» – basy bálege qaldy, «laqtyrdy» – sózinde turmady, «qoiannyń sýretin salyp ketti» – qashyp ketti degen maǵynany bildiredi. Mundai jargondar qataryn jalǵastyra berseń, uzynsonar tizim bolary anyq.
Ǵalamtordaǵy túrli saittar, sheteldik telearnalar men ondaǵy baǵdarlamalar, kompiýterlik oiyndar osy tektes parazit sózderdiń týyndaýyna sebepshi bolyp otyr. Jahandaný dáýirindegi jan-jaqtan retsiz kelip jatqan aqparattar tasqyny jastardyń sanasyn osyndai sózdermen ýlap jatqany aiqyn. Biraq bul máselege bas aýyrtyp júrgender shamaly. Soǵan qaraǵanda, áli de bolsa elimizdiń erteńi ana tiliniń bolashaǵyna bailanysty ekenin jii jadymyzdan shyǵaryp alyp júrmiz-aý. Ana tilimizdiń qundylyǵyn dáriptep, qazaq tili úshin aianbai kúresken Alash arystary búgingi urpaqqa tilimizdiń taǵdyryn da senip tapsyrdy emes pe? Al búgingi til taǵdyryna jaýapty jastardyń sóileý máneri joǵarydaǵydai bolsa, til tazalyǵyn kimnen talap etemiz?
Jargondardan bólek jastardyń árbir sózinen orys tiliniń komponentterin de baiqaýǵa bolady. Mysaly, kopirovat etý – kóshirý, sohranit ete sal – saqtap qoi, ýdalit et – óshir, komnatamdamyn – bólmemdemin. Óz týǵan tilin egjei-tegjeili bilmei jatyp, ózgeniń tiline jarmasqan jastardy tártipke shaqyratyn jandar da sirek. Óitkeni qazirgi ýaqytta eshkim de ózge bireý úshin bas aýyrtqysy kelmeidi. Qazaq tilin osyndai sózdermen lastap, shubarlandyryp júrgenderdiń sanasynda namys pen ulttyq rýhty oiatý ázirge qoldan kelmei tur.
Búgingi jastar slengter (belgili bir aptada qoldanylatyn, qalypty tilden aýytqyǵan, mysqyldy sózder) men jargondardy ártúrli sebepterge bailanysty qoldanýy múmkin: áser qaldyrý, elden erekshe bolý, ózgeler túsinbeý úshin, belgili bir áleýmettik topqa jatatynyn kórsetý úshin, keide ázil retinde de aityp jatatyndary bar. Sońǵy ýaqytta jasóspirimder kompiýter oiyndaryna qatty áýestenip ketti. Bul da bir kompiýterlik slengterdiń paida bolýyna ákelip soqtyrdy. Mysaly, oiyndaǵy «eń basty jaý» degen uǵymdy bildiretin «brodilka», «arkada», «boss» slengteri paida bolǵan. Muny jastar kúndelikti tirshilikti de qoldanýdy ádetke ainaldyrdy.
Osyndai túsiniksiz sózderdiń nátijesinde qazaq tiliniń kórkemdik stili joǵalyp barady. «Áleýmettik jelilerdegi sleng sózderdiń tilimizge enýi zańdylyq, til paida bolǵan áleýmettik qubylystarǵa únemi beiimdelip otyrady, biraq jańa sózderdiń bári birdei qoldanysqa ene bermeidi». Búgingi til tazalyǵyna qatysty qoǵamda mundai da pikir bar. Alaida dana Abaidyń «Bóten sózben bylǵansa sóz arasy, Ol – aqynnyń bilimsiz bisharasy» degen sózin jadymyzdan shyǵarmaǵanymyz jón.
Áleýmettik jeliler adamdy mádenietti sóileý ǵana emes, mádenietti oilaý múmkindiginen de aiyrýda. «Jastar izdenbeidi, aǵalaryn oqymaidy, olar qazaq ádebietin oqymaidy… Jastar sóilemdi ádeii buzyp jazady, olar ereksheliktiń belgisi túsiniksiz jazý dep oilaidy… Til mádenietiniń tómen bolýyna ǵylymi-tehnikalyq progrestiń de áseri bar», – degen jazýshy Áljappar Ábishevtiń pikiri de bekerge aitylmaǵan.
Saýattylyq deńgeiin tómendetti
Qazaq tiliniń damýy aqsap kele jatqanyn urandap aitýda aldyna jan salmaityndar kináni ózgeden izdeitini belgili. «Qazaq tili máselesiniń keri ketýine úkimet kináli, bári óz tilin bilmeitin qazaqtardyń kinási» dep basqalarǵa aiyp taǵatyndar kóp-aq. Álbette, ózgege kiná artý – eń ońai jumys. Abzaly, barlyǵyn ár adam ózinen bastaýy qajet.
Búginde internet qoldanýshy jastardyń óz «tili» qalyptasqan. Eń birinshi másele – qazaq tiliniń q, ǵ, ń, á, i, ú, u, ó tárizdi tól áripteriniń qoldanylmaýy. Áleýmettik jelilerdi paidalanatyn jastardyń basym kópshiligi joǵaryda atalǵan áripterdi almastyryp, qazaq tilindegi sózderdi jetimsiretip qoldanatyny jasyryn emes. Jelini qoldanýshylar kóp jaǵdaida qazaq áripterin orys grafikasynda bar tańbalarmen almastyryp qoldanýdy jáne latyn grafikasyndaǵy tańbalarmen jazýdy úrdiske ainaldyryp keledi (ásirese, agent tilinde), iaǵni oqýshy jastar keibir sózderdiń grafikalyq formasyn qalaýyna qarai ózgerte beredi. Joǵarydaǵy áripterdi qoldanyp jazatyndardyń qatary biren-saran. Muny jastardyń ózi de moiyndaidy. «Áleýmettik jelilerde hat jazǵanda, qazaq áripterin qoldanbaityndyǵymdy jasyrmaimyn. Maǵan orys tilinen qazaq tiline aýystyryp, barlyq sózdi orfografiiaǵa sai jazý qiyndaý. Sondyqtan, ózime yńǵaily jolmen jaza beremin. Ol úshin áleýmettik jelide meni eshkim synǵa almaidy. «Salem», «kalaisyn?», «jaksy», «bari dýrys» degen sózderde qazaq áripteri almastyrylǵanymen, qazir bizge bul sózderdiń durys jazylýy osyndai sekildi bolyp kórinedi. Óitkeni bizdiń kózimiz osyǵan úirenip ketken», – deidi áleýmettik jelini kún saiyn qoldanatyn jastardyń biri Áigerim Tursynbekqyzy. Baiqaǵanymyzdai, bul máselege bas aýyrtatyndar kóp emes.
Ekinshi másele – orfografiialyq jáne pýnktýatsiialyq qateler, aýyzeki til elementteri, sóilemderdiń qysqarýy, sózderdiń oryn almasýy. Mundai qatelikter internet qoldanýshylarynyń arasynda burynnan qalyptasqan jaǵdai bolǵandyqtan, ony ózgertý de qiyn. Biraq buǵan kóz jumyp qaraýǵa múldem bolmaidy. Óitkeni ǵalamtor paidalanýshylar qazaq tiliniń tildik normalaryn saqtamaýy jastardyń saýatsyzdyqqa boi úiretýine ákelip soqtyrýy ábden múmkin. Ǵalamtorda ádebi tildiń normalaryn saqtap otyryp sóilesý múmkin emestigi túsinikti. Kei mamandardyń aitýynsha, ǵalamtordaǵy qarym-qatynas tilindegi biz atap ótken qatelikterdiń oryn alýy zańdylyq kórinedi. Ǵalamtor tili tez ári jyldam qarym-qatynasqa qolaily til. Onyń basty ereksheligi de osynda. Sondyqtan, ádebi til normalaryn internette saqtaý mindetti degen qate pikir degendi qoldaityndardyń qatary kóp.
Áleýmettik jelilerdegi hattar men jazbalardyń keibirinen daýysty dybystardy taba almaisyń. Jyldam hat jazý úshin sózderdiń ishindegi daýysty dybystardy tastap ketý – naǵyz grammatikalyq qatelik. Osyǵan boi úiretip alǵan jastardyń erteńgi kúni orfografiialyq erejelerge baǵynbai ketpesine kim kepil?! Sózderdi bólek, birge, jartylai bólek jazý (defis arqyly) erejeleri de nazardan tys qalyp jatatynyn kórip júrmiz. Bul olardyń qol jáne kóz daǵdylaryna áser etip, saýatty jazý daǵdysyn joiady. Áleýmettik jeli kommýnikatsiiasynda sóileý tiline jaqyn qurylymdar kóp qoldanylady, iaǵni sózdiń tulǵasyn ózgertip keń jazý da etek alyp keledi. Birinshiden, jiktik jalǵaýdy túsirip jazý: otyrm – otyrmyn, uiktaim – uiyqtaimyn, bilmeim – bilmeimin, eger sóz jalpyǵa túsinikti bolsa, daýysty dybystardy túsirip jazý: kdrp – qydyryp, msq – mysyq, sózdi jónsiz qysqartyp qoldaný: raha – rahmet, sm – sálem, sb – saý bol, sheteldik sózderge qazaq tili jalǵaýlaryn qosyp qoldaný: kaksyn?, plizben (please) soilesseishi, sózdi orfoepiialyq norma boiynsha tańbalaý: ne istevatsyn (ne istep jatyrsyń?), diiuana (diýana), barat, kelet, boshy (bolshy). Sonymen qatar, ǵalamtordaǵy keibir jazbalardan tynys belgilerdi múldem taba almaisyń. Al endi biri sóilemniń basyn, adamnyń atyn úlken árippen jazý degen erejeni múldem umytqan.
Búgingi kúni qazaqtildi saittardyń sany artty. Biraq bul internet qoldanýshy jastardyń saýattylyq deńgeiin kóterýge tolyqqandy kómektese alǵan joq. Jalpy, ǵalamtordaǵy saýattylyq máselelerine beijai qaraý qazaq tiliniń bolashaǵyna orasan zor qaýip tóndiretini anyq. Ýaqyt óte kele internet arqyly ózgeriske ushyraǵan til mádenietiniń normalary buzylyp, jappai sleng, jargon, argo tárizdi disfemizmdermen lastanýy múmkin. Internette tildik normany buzyp qarym-qatynas jasaý tildesýshilerdiń tildik sanasynda «burys grafikalyq portrettiń» qalyptasýyna áser etedi.
Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev qazaqstandyq jastardy áleýmettik jelilerde kóp otyrmaýǵa shaqyrǵan bolatyn. «Tvitterde» nemese basqa da áleýmettik jelilerde otyryp, ýaqyttaryńdy bosqa ysyrap etpeńder. Eń durysy, óz aralaryńda kóp áńgime-dúken quryńdar. Óitkeni naǵyz dos ǵalamtorda emes, janyńda júrgenin umytpa. Búgingi qoǵamda adamdardy kitap oqityndar men kompiýterde otyryp, ýaqyt ótkizetinder dep eki topqa bólýge bolady. Kompiýterde otyratyndar ómir boiy kitap oqityndarǵa qyzmet etip ótedi», – degen Nursultan Nazarbaev. Bizdiń de aitarymyz osy. Bar ýaqytyn áleýmettik jelige arnap, saýattylyq deńgeiin tómendetkennen, qolyna kitap ustap, qazaq tiliniń kórkem sózderin sanasyna sińirgeni áldeqaida tiimdi.
Ásel Ánýarbek
"Túrkistan" gazeti
