بٷگٸندە عالامتوردى, ونىڭ ٸشٸندە ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردٸ پايدالانبايتىن جان تىم سيرەك. ەرينە, ايشىلىق الىس جەرلەردەن جىلدام حابار العىزاتىن عالامتوردىڭ يگٸلٸگٸ جەتەرلٸك. بٸراق ونىڭ قوعامعا تيگٸزەر كەرٸ ەسەرلەرٸ دە جوق ەمەس. ەسٸرەسە, قازاق تٸلٸنٸڭ تٸلدٸك نورمالارىن بۇزىپ بارا جاتقانى جانعا باتادى. ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردەگٸ قاتە سٶزدەر مەن وراشولاق سٶيلەمدەردٸڭ تاسقىنىن اۋىزدىقتاۋ قولدان كەلمەي وتىرعان تەرٸزدٸ.
بٷگٸنگٸ قازاق جاستارىنىڭ تٸلٸ
بٷگٸنگٸ كٷننٸڭ سەنٸنە اينالعان ەلەۋمەتتٸك جەلٸ بٸز ٷشٸن قانشالىقتى قاجەت? ساۋاتتىلىق, تٸل تازالىعى مەسەلەلەرٸ قانشالىقتى شەشٸمٸن تاۋىپ جٷر? ەڭ باي, ورالىمدى تٸل دەپ باعالانعان قازاق تٸلٸ زامان اعىمىمەن بٸرگە لايلانىپ بارا جاتقان جوق پا? جاسىراتىنى جوق, زاماناۋي دەپ تانىلعان ينتەرنەت تورابىنىڭ قازاق تٸلٸنٸڭ تازالىعىن ساقتاۋداعى كەرٸ ەسەرٸ كٶبەيدٸ. جاستاردىڭ عالامتورداعى جازبالارىندا نەمەسە بٸر-بٸرٸمەن حات الماسقاندا پايدالاناتىن تٷرلٸ جارگون سٶزدەر, وعان قوسا بٸر سٶيلەمدە قولدانىلاتىن بٸرنەشە تٸلدەگٸ سٶزدەر سەنگە اينالىپ بارادى. مەسەلەن, «بازار جوق», «قۇلاقتان تەپتٸ», «قوراعا كٸردٸ», «لاقتىرىپ كەتتٸ», «سىندىردى» دەگەن سارىنداعى سەنگە اينالعان سٶزدەرگە جاستار قاۋىمى تىم قۇمارتىپ العان. بۇل كٶشەنٸڭ سٶزدەرٸن بٷگٸن عالامتوردا پايدالانعان جاس بۋىن ەرتەڭ سٶيلەگەندە دە قولدانادى. ال تٷرلٸ چاتتارداعى حاتتار, عالامتورداعى سايتتار, تەلەديدارداعى مەنسٸز باعدارلامالار, ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردەگٸ جەڭٸل ەڭگٸمەلەر ارقىلى جاستاردىڭ سٶزدٸك قورىنا ەنگەن مۇنداي سٶزدەر قازاقتىڭ تٸلٸن, سٶيلەۋ مەدەنيەتٸن جوعالتپاسىنا كٸم كەپٸل?! عابيت مٷسٸرەپوۆتٸڭ «انا تٸلٸ دەگەنٸمٸز – سول تٸلدٸ جاساعان, جاساپ كەلە جاتقان حالىقتىڭ باياعىسىن دا, بٷگٸنگٸسٸن دە, بولاشاعىن دا تانىتاتىن, سول حالىقتىڭ مەڭگٸلٸك مەسەلەسٸ. انا تٸلٸن تەك ٶگەي ۇلدارى عانا مەنسٸنبەيدٸ, ٶگەي ۇلدارى عانا اياققا باسادى» دەگەن اتالى سٶزٸ بار. بۇعان قاراپ, «بٷگٸنگٸ قازاق جاستارىنىڭ بەرٸ ٶز تٸلٸمٸزگە ٶگەي بولعانى ما?» دەگەن ساۋال پايدا بولادى. سۇراقتىڭ تۋىنداۋى دا زاڭدى. ٶيتكەنٸ جاستاردىڭ بٷگٸنگٸ سٶيلەۋ تٸلٸمەن بٸز جاقسى تانىسپىز.
قازاق تٸلٸنٸڭ باي سٶزدٸك قورىنداعى سٶزدەردٸ ازدىق ەتەتٸن جاس بۋىن ٶكٸلدەرٸ تٸلدٸ شۇبارلاندىرىپ, ورىسشا سٶزدەر مەن جارگونداردى قوسىپ سٶيلەۋدٸ ەدەتكە اينالدىرعالى قاشان. بەلگٸلٸ بٸر ورتادا عانا قولدانىلاتىن جارگوندار قازاق لەكسيكونىنا ەنٸپ بارا جاتقان تەرٸزدٸ. تاڭنىڭ اتىسى, كٷننٸڭ باتىسى ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە وتىراتىن جاستار ۇزاق جازۋعا ەرٸنە مە, ەلدە مۇنىڭ ٶزگە سەبەبٸ بار ما, ەيتەۋٸر, جارگوندارمەن قىسقا عانا جازۋعا قۇمار. جاستاردىڭ كٷن سايىن قولداناتىن جارگوندارىنىڭ قاتارىندا مىناداي سٶزدەر كەزدەسەدٸ. مەسەلەن, «تورموزى ۇستاپ قالدى», «زاۆيسات ەتٸپ قالدى» – بٸر جاعدايدان شەشٸم تابا الماي قالدى, «بلاتنوي بولۋ» – مەنمەنسۋ, «ماياك تاستاۋ» – قىسقا عانا قوڭىراۋ شالۋ, «ۆىزوۆ تاستاۋ» – كەزدەسۋگە (رازبوركا) شاقىرۋ, «قۇلاققا لاپشا ٸلۋ» – ٶتٸرٸك الداۋ, «بازار جوق» – سٶز جوق, «ماعان سىنىپ قالدى» – مەنٸ ۇناتىپ قالدى, «قوراعا كٸردٸ» – باسى بەلەگە قالدى, «لاقتىردى» – سٶزٸندە تۇرمادى, «قوياننىڭ سۋرەتٸن سالىپ كەتتٸ» – قاشىپ كەتتٸ دەگەن ماعىنانى بٸلدٸرەدٸ. مۇنداي جارگوندار قاتارىن جالعاستىرا بەرسەڭ, ۇزىنسونار تٸزٸم بولارى انىق.
عالامتورداعى تٷرلٸ سايتتار, شەتەلدٸك تەلەارنالار مەن ونداعى باعدارلامالار, كومپيۋتەرلٸك ويىندار وسى تەكتەس پارازيت سٶزدەردٸڭ تۋىنداۋىنا سەبەپشٸ بولىپ وتىر. جاھاندانۋ دەۋٸرٸندەگٸ جان-جاقتان رەتسٸز كەلٸپ جاتقان اقپاراتتار تاسقىنى جاستاردىڭ ساناسىن وسىنداي سٶزدەرمەن ۋلاپ جاتقانى ايقىن. بٸراق بۇل مەسەلەگە باس اۋىرتىپ جٷرگەندەر شامالى. سوعان قاراعاندا, ەلٸ دە بولسا ەلٸمٸزدٸڭ ەرتەڭٸ انا تٸلٸنٸڭ بولاشاعىنا بايلانىستى ەكەنٸن جيٸ جادىمىزدان شىعارىپ الىپ جٷرمٸز-اۋ. انا تٸلٸمٸزدٸڭ قۇندىلىعىن دەرٸپتەپ, قازاق تٸلٸ ٷشٸن ايانباي كٷرەسكەن الاش ارىستارى بٷگٸنگٸ ۇرپاققا تٸلٸمٸزدٸڭ تاعدىرىن دا سەنٸپ تاپسىردى ەمەس پە? ال بٷگٸنگٸ تٸل تاعدىرىنا جاۋاپتى جاستاردىڭ سٶيلەۋ مەنەرٸ جوعارىداعىداي بولسا, تٸل تازالىعىن كٸمنەن تالاپ ەتەمٸز?
جارگونداردان بٶلەك جاستاردىڭ ەربٸر سٶزٸنەن ورىس تٸلٸنٸڭ كومپونەنتتەرٸن دە بايقاۋعا بولادى. مىسالى, كوپيروۆات ەتۋ – كٶشٸرۋ, سوحرانيت ەتە سال – ساقتاپ قوي, ۋداليت ەت – ٶشٸر, كومناتامدامىن – بٶلمەمدەمٸن. ٶز تۋعان تٸلٸن ەگجەي-تەگجەيلٸ بٸلمەي جاتىپ, ٶزگەنٸڭ تٸلٸنە جارماسقان جاستاردى تەرتٸپكە شاقىراتىن جاندار دا سيرەك. ٶيتكەنٸ قازٸرگٸ ۋاقىتتا ەشكٸم دە ٶزگە بٸرەۋ ٷشٸن باس اۋىرتقىسى كەلمەيدٸ. قازاق تٸلٸن وسىنداي سٶزدەرمەن لاستاپ, شۇبارلاندىرىپ جٷرگەندەردٸڭ ساناسىندا نامىس پەن ۇلتتىق رۋحتى وياتۋ ەزٸرگە قولدان كەلمەي تۇر.
بٷگٸنگٸ جاستار سلەنگتەر (بەلگٸلٸ بٸر اپتادا قولدانىلاتىن, قالىپتى تٸلدەن اۋىتقىعان, مىسقىلدى سٶزدەر) مەن جارگونداردى ەرتٷرلٸ سەبەپتەرگە بايلانىستى قولدانۋى مٷمكٸن: ەسەر قالدىرۋ, ەلدەن ەرەكشە بولۋ, ٶزگەلەر تٷسٸنبەۋ ٷشٸن, بەلگٸلٸ بٸر ەلەۋمەتتٸك توپقا جاتاتىنىن كٶرسەتۋ ٷشٸن, كەيدە ەزٸل رەتٸندە دە ايتىپ جاتاتىندارى بار. سوڭعى ۋاقىتتا جاسٶسپٸرٸمدەر كومپيۋتەر ويىندارىنا قاتتى ەۋەستەنٸپ كەتتٸ. بۇل دا بٸر كومپيۋتەرلٸك سلەنگتەردٸڭ پايدا بولۋىنا ەكەلٸپ سوقتىردى. مىسالى, ويىنداعى «ەڭ باستى جاۋ» دەگەن ۇعىمدى بٸلدٸرەتٸن «بروديلكا», «اركادا», «بوسس» سلەنگتەرٸ پايدا بولعان. مۇنى جاستار كٷندەلٸكتٸ تٸرشٸلٸكتٸ دە قولدانۋدى ەدەتكە اينالدىردى.
وسىنداي تٷسٸنٸكسٸز سٶزدەردٸڭ نەتيجەسٸندە قازاق تٸلٸنٸڭ كٶركەمدٸك ستيلٸ جوعالىپ بارادى. «ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردەگٸ سلەنگ سٶزدەردٸڭ تٸلٸمٸزگە ەنۋٸ زاڭدىلىق, تٸل پايدا بولعان ەلەۋمەتتٸك قۇبىلىستارعا ٷنەمٸ بەيٸمدەلٸپ وتىرادى, بٸراق جاڭا سٶزدەردٸڭ بەرٸ بٸردەي قولدانىسقا ەنە بەرمەيدٸ». بٷگٸنگٸ تٸل تازالىعىنا قاتىستى قوعامدا مۇنداي دا پٸكٸر بار. الايدا دانا ابايدىڭ «بٶتەن سٶزبەن بىلعانسا سٶز اراسى, ول – اقىننىڭ بٸلٸمسٸز بيشاراسى» دەگەن سٶزٸن جادىمىزدان شىعارماعانىمىز جٶن.
ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەر ادامدى مەدەنيەتتٸ سٶيلەۋ عانا ەمەس, مەدەنيەتتٸ ويلاۋ مٷمكٸندٸگٸنەن دە ايىرۋدا. «جاستار ٸزدەنبەيدٸ, اعالارىن وقىمايدى, ولار قازاق ەدەبيەتٸن وقىمايدى… جاستار سٶيلەمدٸ ەدەيٸ بۇزىپ جازادى, ولار ەرەكشەلٸكتٸڭ بەلگٸسٸ تٷسٸنٸكسٸز جازۋ دەپ ويلايدى… تٸل مەدەنيەتٸنٸڭ تٶمەن بولۋىنا عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەستٸڭ دە ەسەرٸ بار», – دەگەن جازۋشى ەلجاپپار ەبٸشەۆتٸڭ پٸكٸرٸ دە بەكەرگە ايتىلماعان.
ساۋاتتىلىق دەڭگەيٸن تٶمەندەتتٸ
قازاق تٸلٸنٸڭ دامۋى اقساپ كەلە جاتقانىن ۇرانداپ ايتۋدا الدىنا جان سالمايتىندار كٸنەنٸ ٶزگەدەن ٸزدەيتٸنٸ بەلگٸلٸ. «قازاق تٸلٸ مەسەلەسٸنٸڭ كەرٸ كەتۋٸنە ٷكٸمەت كٸنەلٸ, بەرٸ ٶز تٸلٸن بٸلمەيتٸن قازاقتاردىڭ كٸنەسٸ» دەپ باسقالارعا ايىپ تاعاتىندار كٶپ-اق. ەلبەتتە, ٶزگەگە كٸنە ارتۋ – ەڭ وڭاي جۇمىس. ابزالى, بارلىعىن ەر ادام ٶزٸنەن باستاۋى قاجەت.
بٷگٸندە ينتەرنەت قولدانۋشى جاستاردىڭ ٶز «تٸلٸ» قالىپتاسقان. ەڭ بٸرٸنشٸ مەسەلە – قازاق تٸلٸنٸڭ ق, ع, ڭ, ە, ٸ, ٷ, ۇ, ٶ تەرٸزدٸ تٶل ەرٸپتەرٸنٸڭ قولدانىلماۋى. ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردٸ پايدالاناتىن جاستاردىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ جوعارىدا اتالعان ەرٸپتەردٸ الماستىرىپ, قازاق تٸلٸندەگٸ سٶزدەردٸ جەتٸمسٸرەتٸپ قولداناتىنى جاسىرىن ەمەس. جەلٸنٸ قولدانۋشىلار كٶپ جاعدايدا قازاق ەرٸپتەرٸن ورىس گرافيكاسىندا بار تاڭبالارمەن الماستىرىپ قولدانۋدى جەنە لاتىن گرافيكاسىنداعى تاڭبالارمەن جازۋدى ٷردٸسكە اينالدىرىپ كەلەدٸ (ەسٸرەسە, اگەنت تٸلٸندە), ياعني وقۋشى جاستار كەيبٸر سٶزدەردٸڭ گرافيكالىق فورماسىن قالاۋىنا قاراي ٶزگەرتە بەرەدٸ. جوعارىداعى ەرٸپتەردٸ قولدانىپ جازاتىنداردىڭ قاتارى بٸرەن-ساران. مۇنى جاستاردىڭ ٶزٸ دە مويىندايدى. «ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە حات جازعاندا, قازاق ەرٸپتەرٸن قولدانبايتىندىعىمدى جاسىرمايمىن. ماعان ورىس تٸلٸنەن قازاق تٸلٸنە اۋىستىرىپ, بارلىق سٶزدٸ ورفوگرافيياعا ساي جازۋ قيىنداۋ. سوندىقتان, ٶزٸمە ىڭعايلى جولمەن جازا بەرەمٸن. ول ٷشٸن ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە مەنٸ ەشكٸم سىنعا المايدى. «سالەم», «كالايسىن?», «جاكسى», «باري دۋرىس» دەگەن سٶزدەردە قازاق ەرٸپتەرٸ الماستىرىلعانىمەن, قازٸر بٸزگە بۇل سٶزدەردٸڭ دۇرىس جازىلۋى وسىنداي سەكٸلدٸ بولىپ كٶرٸنەدٸ. ٶيتكەنٸ بٸزدٸڭ كٶزٸمٸز وسىعان ٷيرەنٸپ كەتكەن», – دەيدٸ ەلەۋمەتتٸك جەلٸنٸ كٷن سايىن قولداناتىن جاستاردىڭ بٸرٸ ەيگەرٸم تۇرسىنبەكقىزى. بايقاعانىمىزداي, بۇل مەسەلەگە باس اۋىرتاتىندار كٶپ ەمەس.
ەكٸنشٸ مەسەلە – ورفوگرافييالىق جەنە پۋنكتۋاتسييالىق قاتەلەر, اۋىزەكٸ تٸل ەلەمەنتتەرٸ, سٶيلەمدەردٸڭ قىسقارۋى, سٶزدەردٸڭ ورىن الماسۋى. مۇنداي قاتەلٸكتەر ينتەرنەت قولدانۋشىلارىنىڭ اراسىندا بۇرىننان قالىپتاسقان جاعداي بولعاندىقتان, ونى ٶزگەرتۋ دە قيىن. بٸراق بۇعان كٶز جۇمىپ قاراۋعا مٷلدەم بولمايدى. ٶيتكەنٸ عالامتور پايدالانۋشىلار قازاق تٸلٸنٸڭ تٸلدٸك نورمالارىن ساقتاماۋى جاستاردىڭ ساۋاتسىزدىققا بوي ٷيرەتۋٸنە ەكەلٸپ سوقتىرۋى ەبدەن مٷمكٸن. عالامتوردا ەدەبي تٸلدٸڭ نورمالارىن ساقتاپ وتىرىپ سٶيلەسۋ مٷمكٸن ەمەستٸگٸ تٷسٸنٸكتٸ. كەي مامانداردىڭ ايتۋىنشا, عالامتورداعى قارىم-قاتىناس تٸلٸندەگٸ بٸز اتاپ ٶتكەن قاتەلٸكتەردٸڭ ورىن الۋى زاڭدىلىق كٶرٸنەدٸ. عالامتور تٸلٸ تەز ەرٸ جىلدام قارىم-قاتىناسقا قولايلى تٸل. ونىڭ باستى ەرەكشەلٸگٸ دە وسىندا. سوندىقتان, ەدەبي تٸل نورمالارىن ينتەرنەتتە ساقتاۋ مٸندەتتٸ دەگەن قاتە پٸكٸر دەگەندٸ قولدايتىنداردىڭ قاتارى كٶپ.
ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردەگٸ حاتتار مەن جازبالاردىڭ كەيبٸرٸنەن داۋىستى دىبىستاردى تابا المايسىڭ. جىلدام حات جازۋ ٷشٸن سٶزدەردٸڭ ٸشٸندەگٸ داۋىستى دىبىستاردى تاستاپ كەتۋ – ناعىز گرامماتيكالىق قاتەلٸك. وسىعان بوي ٷيرەتٸپ العان جاستاردىڭ ەرتەڭگٸ كٷنٸ ورفوگرافييالىق ەرەجەلەرگە باعىنباي كەتپەسٸنە كٸم كەپٸل?! سٶزدەردٸ بٶلەك, بٸرگە, جارتىلاي بٶلەك جازۋ (دەفيس ارقىلى) ەرەجەلەرٸ دە نازاردان تىس قالىپ جاتاتىنىن كٶرٸپ جٷرمٸز. بۇل ولاردىڭ قول جەنە كٶز داعدىلارىنا ەسەر ەتٸپ, ساۋاتتى جازۋ داعدىسىن جويادى. ەلەۋمەتتٸك جەلٸ كوممۋنيكاتسيياسىندا سٶيلەۋ تٸلٸنە جاقىن قۇرىلىمدار كٶپ قولدانىلادى, ياعني سٶزدٸڭ تۇلعاسىن ٶزگەرتٸپ كەڭ جازۋ دا ەتەك الىپ كەلەدٸ. بٸرٸنشٸدەن, جٸكتٸك جالعاۋدى تٷسٸرٸپ جازۋ: وتىرم – وتىرمىن, ۇيكتايم – ۇيىقتايمىن, بيلمەيم – بٸلمەيمٸن, ەگەر سٶز جالپىعا تٷسٸنٸكتٸ بولسا, داۋىستى دىبىستاردى تٷسٸرٸپ جازۋ: كدرپ – قىدىرىپ, مسق – مىسىق, سٶزدٸ جٶنسٸز قىسقارتىپ قولدانۋ: راحا – راحمەت, سم – سەلەم, سب – ساۋ بول, شەتەلدٸك سٶزدەرگە قازاق تٸلٸ جالعاۋلارىن قوسىپ قولدانۋ: كاكسىن?, پليزبەن (please) سويلەسسەيشي, سٶزدٸ ورفوەپييالىق نورما بويىنشا تاڭبالاۋ: نە ٸستەۆاتسىن (نە ٸستەپ جاتىرسىڭ?), دييۇانا (ديۋانا), بارات, كەلەت, بوشى (بولشى). سونىمەن قاتار, عالامتورداعى كەيبٸر جازبالاردان تىنىس بەلگٸلەردٸ مٷلدەم تابا المايسىڭ. ال ەندٸ بٸرٸ سٶيلەمنٸڭ باسىن, ادامنىڭ اتىن ٷلكەن ەرٸپپەن جازۋ دەگەن ەرەجەنٸ مٷلدەم ۇمىتقان.
بٷگٸنگٸ كٷنٸ قازاقتٸلدٸ سايتتاردىڭ سانى ارتتى. بٸراق بۇل ينتەرنەت قولدانۋشى جاستاردىڭ ساۋاتتىلىق دەڭگەيٸن كٶتەرۋگە تولىققاندى كٶمەكتەسە العان جوق. جالپى, عالامتورداعى ساۋاتتىلىق مەسەلەلەرٸنە بەيجاي قاراۋ قازاق تٸلٸنٸڭ بولاشاعىنا وراسان زور قاۋٸپ تٶندٸرەتٸنٸ انىق. ۋاقىت ٶتە كەلە ينتەرنەت ارقىلى ٶزگەرٸسكە ۇشىراعان تٸل مەدەنيەتٸنٸڭ نورمالارى بۇزىلىپ, جاپپاي سلەنگ, جارگون, ارگو تەرٸزدٸ ديسفەميزمدەرمەن لاستانۋى مٷمكٸن. ينتەرنەتتە تٸلدٸك نورمانى بۇزىپ قارىم-قاتىناس جاساۋ تٸلدەسۋشٸلەردٸڭ تٸلدٸك ساناسىندا «بۇرىس گرافيكالىق پورترەتتٸڭ» قالىپتاسۋىنا ەسەر ەتەدٸ.
مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستاندىق جاستاردى ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە كٶپ وتىرماۋعا شاقىرعان بولاتىن. «تۆيتتەردە» نەمەسە باسقا دا ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە وتىرىپ, ۋاقىتتارىڭدى بوسقا ىسىراپ ەتپەڭدەر. ەڭ دۇرىسى, ٶز ارالارىڭدا كٶپ ەڭگٸمە-دٷكەن قۇرىڭدار. ٶيتكەنٸ ناعىز دوس عالامتوردا ەمەس, جانىڭدا جٷرگەنٸن ۇمىتپا. بٷگٸنگٸ قوعامدا ادامداردى كٸتاپ وقيتىندار مەن كومپيۋتەردە وتىرىپ, ۋاقىت ٶتكٸزەتٸندەر دەپ ەكٸ توپقا بٶلۋگە بولادى. كومپيۋتەردە وتىراتىندار ٶمٸر بويى كٸتاپ وقيتىندارعا قىزمەت ەتٸپ ٶتەدٸ», – دەگەن نۇرسۇلتان نازارباەۆ. بٸزدٸڭ دە ايتارىمىز وسى. بار ۋاقىتىن ەلەۋمەتتٸك جەلٸگە ارناپ, ساۋاتتىلىق دەڭگەيٸن تٶمەندەتكەننەن, قولىنا كٸتاپ ۇستاپ, قازاق تٸلٸنٸڭ كٶركەم سٶزدەرٸن ساناسىنا سٸڭٸرگەنٸ ەلدەقايدا تيٸمدٸ.
ەسەل ەنۋاربەك
"تٷركٸستان" گازەتٸ
