Qazaqstan Adami damý indeksinde óz ornyn saqtap qaldy jáne 189 memleket pen aýmaqtar ishinde 51-shi oryndy ielenip, adami damýynyń deńgeii óte joǵary memleketter sanatynda tur. Bul týraly Birikken Ulttar Uiymy Damý Baǵdarlamasynyń (BUUDB) jańa baiandamasynda aitylǵan, dep habarlaidy "Ult aqparat".
«2020 jyl - COVID-19 pandemiiasy - bul álem aldynda turǵan jahandyq daǵdarystyń eń jańa mysaly, biraq adamzat tabiǵatqa degen qysymyn azaita túspese, bul daǵdarystyń sońǵy bolýy ekitalai. Birikken Ulttar Uiymy Damý Baǵdarlamasynyń (BUUDB) jańa baiandamasynda adamzat progresiniń jańa, eksperimenttik indeksi engizilgen, ol kómirqyshqyl gazy shyǵaryndylarynyń kólemi men elderdiń jalpy resýrstaryna ketken shyǵyndardy eskere otyryp jasalǵan», - delingen baiandamada.
Baiandamada álem kóshbasshylaryna kúrdeli tańdaý usynylady: qorshaǵan orta men tabiǵi álemge degen úlken qysymdy azaitý úshin sheshýshi sharalar qabyldaý, nemese adamzat progresin toqyraýǵa ushyratý.
«Adamzattyń qazirgi kezdegi ǵalamshardy bileý, basqarý kúshi burynǵyǵa qaraǵanda kóbirek. COVID-19 aiasyndaǵy rekordtyq temperatýra men teńsizdiktiń ekpindi ósýin eskere otyryp, parniktik gazdar shyǵaryndylary men resýrstar shyǵyndary endi jasyryn bola almaityn kezde, qolymyzdaǵy bar bilikti biz úshin progresstiń ne ekenini qaita qarastyrý úshin qoldanatyn ýaqyt keldi», - deidi BUUDB ákimshisi Ahim Shtainer.
«Baiandamada kórsetilgendei, álemdegi birde-bir memleket áli kúnge deiin planetaǵa úlken qysym jasamai, adamzat damýynyń óte joǵary deńgeiine qol jetkizbegen. Biraq biz osy ádiletsizdikti túzetetin alǵashqy býyn bola alar edik. Bul adamzat damýynyń kelesi shegi «, - dedi ol.
Baiandamada adamdar men planeta múldem jańa geologiialyq dáýirge - antropotsenge nemese adam dáýirine qadam basqan ýaqytta, barlyq elderdiń progreske qarai qozǵalysyn qaita qarastyratyn ýaqyttyń kelip qalǵandyǵy basyp aitylady, ol úshin adamzattyń planetaǵa jasalyp otyrǵan qaýipti qysymyn tolyq eskerý qajet dep jáne ózgeristerge kedergi keltiretin mańyzdy kúsh pen múmkindik teńgerimsizdigin joiý kerek ekendigin tujyrymdaidy.
Osy kózqarasty kórsetý úshin Adami damý týraly baiandamanyń otyzynshy «Jańa beles: adami damý jáne antropotsen» mereitoilyq basylymy jyl saiynǵy Adami damý indeksin (ADI) qurýdyń jańa, eksperimentaldy tásilin usynady.
Eldegi densaýlyq saqtaý, bilim berý jáne ómir súrý deńgeii siiaqty kórsetkishterdi eskeretin ADI-ge eki qosymsha elementti engizýdiń arqasynda - kómirqyshqyl gazynyń shyǵaryndylary jáne eldiń resýrstardy tutynýyn - adamzattyń progresin anyqtaý kezinde basty eskeriletin element retinde adamdardyń ál-aýqaty men planetaǵa degen qysymdy jeńildetý bolyp qarastyrylsa, indeks damýdyń jahandyq kórinisi qalai ózgeretinin kórsetedi.
Planetaǵa degen qysymdy eskeretindei etip ózgertilgen osy ADI-niń arqasynda álemniń jańa kórinisi paida bolady, ol adamzat progresiniń sonshalyqty keremet deńgeide emes ekenin kórsete otyryp, naqty, shynaiy baǵasyn beredi. Mysaly, 50-den astam el qazba otynyna jáne resýrstardy tutynýǵa táýeldi bolǵandyqtan damýdyń óte joǵary tobynan shyǵarylady.
«Qazaqstan ADI-de óz ornyn saqtap qaldy jáne 189 memleket pen aýmaqtar ishinde 51-shi oryndy ielenip, adami damýynyń deńgeii óte joǵary memleketter sanatyna qosyldy. Jalpy alǵanda, ADI reitingindegi Qazaqstannyń mańyzy 1990 jyldan bastap 19,6 paiyzǵa ulǵaiyp, aitarlyqtai jaqsardy. Sonymen birge, elde birqatar ekologiialyq problemalar bar, mysaly, kómirqyshqyl gazy shyǵaryndylary jáne qazba otyndarynan óndiriletin energiiany tutyný kórsetkishteriniń kóp bolýy. Adami damý týraly jańa baiandama ADI indikatorlaryn adam áreketiniń ǵalamsharǵa degen qysymyn qarastyra otyryp túzetetindigin eskersek, Qazaqstannyń kórsetkishteri antropotsen dáýiriniń negizgi mindetteri sheshilmegen jaǵdaida nasharlaýy múmkin dep boljaýǵa bolady», - dedi Iakýp Berish, BUU Damý baǵdarlamasynyń Qazaqstandaǵy turaqty ókili.
Baiandamada adamzat damýynyń kelesi shegi normalardy, qundylyqtardy, memlekettik jáne qarjylyq yntalandyrýdy bir ýaqytta ózgerte otyryp, tabiǵatqa qarsy emes, tabiǵatpen birlese jumys isteýdi talap etedi dep tujyrymdaidy. Mysaly, jańa boljamdar boiynsha, klimattyń ózgerýi 2100 jylǵa qarai álemdegi eń kedei elderde tótenshe aýa raiynyń sany 100 kúnge deiin jetedi dep boljaidy, biraq eger Parij klimattyq kelisimi tolyǵymen oryndalsa, onda bul san eki esege azaiýy múmkin.
Munymen qatar, qazba otyndary áli de sýbsidiialanýda: Halyqaralyq valiýta qorynyń esebinde keltirilgendei, janama shyǵyndardy qosa alǵanda, qoǵam úshin memleket qarjylandyratyn qazba otynyna sýbsidiialardyń jalpy quny jylyna 5 trillion dollardan asady nemese álemdik JIÓ deńgeiiniń 6,5% quraidy.
Anyqtama: Adami damý indeksi - bul adam damýynyń úsh negizgi ólshemi boiynsha uzaq merzimdi jetistikterdi baǵalaýdyń quramdas indikatory: densaýlyq pen uzaq ómir, bilimge qol jetimdilik jáne laiyqty ómir deńgeii. Densaýlyq pen uzaq ómirdi ólsheý ómir súrý uzaqtyǵymen baǵalanady. Bilim deńgeii eresek halyqtyń ortasha bilim uzaqtyǵymen ólshenedi. Ómir súrý deńgeii jan basyna shaqqandaǵy jalpy ulttyq ónim (JUÓ) deńgeiimen ólshenedi.
Adam damýy týraly baiandama, sonymen qatar, teńgerimsizdik eskerile otyryp, durystalǵan Adam damýynyń indeksi (IHDI), Genderlik damý indeksi (GDI), Genderlik teńsizdik indeksi siiaqty qosymsha mamandandyrylǵan indekster boiynsha sharalar usynady. Adamnyń damý sapasy, jynysy men áielderdiń múmkindikterin keńeitý, qorshaǵan orta jáne áleýmettik-ekonomikalyq turaqtylyq týraly tańdaýly aqparat usynylǵan.
Biylǵy jyly Adami damý indeksine eki qosymsha elementti - kómirqyshqyl gazy shyǵaryndylarynyń kólemi men eldiń resýrstardy tutynýyn eskeretin jańa, eksperimentaldy tásil engizildi. Osylaisha, adamzat progresin anyqtaýda adamnyń ál-aýqaty jáne planetaǵa degen qysymnyń azaitylýy sekildi negizgi elementter qarastyrylady.
