قازاقستان ادامي دامۋ يندەكسٸندە ٶز ورنىن ساقتاپ قالدى جەنە 189 مەملەكەت پەن اۋماقتار ٸشٸندە 51-شٸ ورىندى يەلەنٸپ, ادامي دامۋىنىڭ دەڭگەيٸ ٶتە جوعارى مەملەكەتتەر ساناتىندا تۇر. بۇل تۋرالى بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمى دامۋ باعدارلاماسىنىڭ (بۇۇدب) جاڭا بايانداماسىندا ايتىلعان, دەپ حابارلايدى "ۇلت اقپارات".
«2020 جىل - COVID-19 پاندەميياسى - بۇل ەلەم الدىندا تۇرعان جاھاندىق داعدارىستىڭ ەڭ جاڭا مىسالى, بٸراق ادامزات تابيعاتقا دەگەن قىسىمىن ازايتا تٷسپەسە, بۇل داعدارىستىڭ سوڭعى بولۋى ەكٸتالاي. بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمى دامۋ باعدارلاماسىنىڭ (بۇۇدب) جاڭا بايانداماسىندا ادامزات پروگرەسٸنٸڭ جاڭا, ەكسپەريمەنتتٸك يندەكسٸ ەنگٸزٸلگەن, ول كٶمٸرقىشقىل گازى شىعارىندىلارىنىڭ كٶلەمٸ مەن ەلدەردٸڭ جالپى رەسۋرستارىنا كەتكەن شىعىنداردى ەسكەرە وتىرىپ جاسالعان», - دەلٸنگەن باياندامادا.
باياندامادا ەلەم كٶشباسشىلارىنا كٷردەلٸ تاڭداۋ ۇسىنىلادى: قورشاعان ورتا مەن تابيعي ەلەمگە دەگەن ٷلكەن قىسىمدى ازايتۋ ٷشٸن شەشۋشٸ شارالار قابىلداۋ, نەمەسە ادامزات پروگرەسٸن توقىراۋعا ۇشىراتۋ.
«ادامزاتتىڭ قازٸرگٸ كەزدەگٸ عالامشاردى بيلەۋ, باسقارۋ كٷشٸ بۇرىنعىعا قاراعاندا كٶبٸرەك. COVID-19 اياسىنداعى رەكوردتىق تەمپەراتۋرا مەن تەڭسٸزدٸكتٸڭ ەكپٸندٸ ٶسۋٸن ەسكەرە وتىرىپ, پارنيكتٸك گازدار شىعارىندىلارى مەن رەسۋرستار شىعىندارى ەندٸ جاسىرىن بولا المايتىن كەزدە, قولىمىزداعى بار بيلٸكتٸ بٸز ٷشٸن پروگرەسستٸڭ نە ەكەنٸنٸ قايتا قاراستىرۋ ٷشٸن قولداناتىن ۋاقىت كەلدٸ», - دەيدٸ بۇۇدب ەكٸمشٸسٸ احيم شتاينەر.
«باياندامادا كٶرسەتٸلگەندەي, ەلەمدەگٸ بٸردە-بٸر مەملەكەت ەلٸ كٷنگە دەيٸن پلانەتاعا ٷلكەن قىسىم جاساماي, ادامزات دامۋىنىڭ ٶتە جوعارى دەڭگەيٸنە قول جەتكٸزبەگەن. بٸراق بٸز وسى ەدٸلەتسٸزدٸكتٸ تٷزەتەتٸن العاشقى بۋىن بولا الار ەدٸك. بۇل ادامزات دامۋىنىڭ كەلەسٸ شەگٸ «, - دەدٸ ول.
باياندامادا ادامدار مەن پلانەتا مٷلدەم جاڭا گەولوگييالىق دەۋٸرگە - انتروپوتسەنگە نەمەسە ادام دەۋٸرٸنە قادام باسقان ۋاقىتتا, بارلىق ەلدەردٸڭ پروگرەسكە قاراي قوزعالىسىن قايتا قاراستىراتىن ۋاقىتتىڭ كەلٸپ قالعاندىعى باسىپ ايتىلادى, ول ٷشٸن ادامزاتتىڭ پلانەتاعا جاسالىپ وتىرعان قاۋٸپتٸ قىسىمىن تولىق ەسكەرۋ قاجەت دەپ جەنە ٶزگەرٸستەرگە كەدەرگٸ كەلتٸرەتٸن ماڭىزدى كٷش پەن مٷمكٸندٸك تەڭگەرٸمسٸزدٸگٸن جويۋ كەرەك ەكەندٸگٸن تۇجىرىمدايدى.
وسى كٶزقاراستى كٶرسەتۋ ٷشٸن ادامي دامۋ تۋرالى باياندامانىڭ وتىزىنشى «جاڭا بەلەس: ادامي دامۋ جەنە انتروپوتسەن» مەرەيتويلىق باسىلىمى جىل سايىنعى ادامي دامۋ يندەكسٸن (ادي) قۇرۋدىڭ جاڭا, ەكسپەريمەنتالدى تەسٸلٸن ۇسىنادى.
ەلدەگٸ دەنساۋلىق ساقتاۋ, بٸلٸم بەرۋ جەنە ٶمٸر سٷرۋ دەڭگەيٸ سيياقتى كٶرسەتكٸشتەردٸ ەسكەرەتٸن ادي-گە ەكٸ قوسىمشا ەلەمەنتتٸ ەنگٸزۋدٸڭ ارقاسىندا - كٶمٸرقىشقىل گازىنىڭ شىعارىندىلارى جەنە ەلدٸڭ رەسۋرستاردى تۇتىنۋىن - ادامزاتتىڭ پروگرەسٸن انىقتاۋ كەزٸندە باستى ەسكەرٸلەتٸن ەلەمەنت رەتٸندە ادامداردىڭ ەل-اۋقاتى مەن پلانەتاعا دەگەن قىسىمدى جەڭٸلدەتۋ بولىپ قاراستىرىلسا, يندەكس دامۋدىڭ جاھاندىق كٶرٸنٸسٸ قالاي ٶزگەرەتٸنٸن كٶرسەتەدٸ.
پلانەتاعا دەگەن قىسىمدى ەسكەرەتٸندەي ەتٸپ ٶزگەرتٸلگەن وسى ادي-نٸڭ ارقاسىندا ەلەمنٸڭ جاڭا كٶرٸنٸسٸ پايدا بولادى, ول ادامزات پروگرەسٸنٸڭ سونشالىقتى كەرەمەت دەڭگەيدە ەمەس ەكەنٸن كٶرسەتە وتىرىپ, ناقتى, شىنايى باعاسىن بەرەدٸ. مىسالى, 50-دەن استام ەل قازبا وتىنىنا جەنە رەسۋرستاردى تۇتىنۋعا تەۋەلدٸ بولعاندىقتان دامۋدىڭ ٶتە جوعارى توبىنان شىعارىلادى.
«قازاقستان ادي-دە ٶز ورنىن ساقتاپ قالدى جەنە 189 مەملەكەت پەن اۋماقتار ٸشٸندە 51-شٸ ورىندى يەلەنٸپ, ادامي دامۋىنىڭ دەڭگەيٸ ٶتە جوعارى مەملەكەتتەر ساناتىنا قوسىلدى. جالپى العاندا, ادي رەيتينگٸندەگٸ قازاقستاننىڭ ماڭىزى 1990 جىلدان باستاپ 19,6 پايىزعا ۇلعايىپ, ايتارلىقتاي جاقساردى. سونىمەن بٸرگە, ەلدە بٸرقاتار ەكولوگييالىق پروبلەمالار بار, مىسالى, كٶمٸرقىشقىل گازى شىعارىندىلارى جەنە قازبا وتىندارىنان ٶندٸرٸلەتٸن ەنەرگييانى تۇتىنۋ كٶرسەتكٸشتەرٸنٸڭ كٶپ بولۋى. ادامي دامۋ تۋرالى جاڭا بايانداما ادي ينديكاتورلارىن ادام ەرەكەتٸنٸڭ عالامشارعا دەگەن قىسىمىن قاراستىرا وتىرىپ تٷزەتەتٸندٸگٸن ەسكەرسەك, قازاقستاننىڭ كٶرسەتكٸشتەرٸ انتروپوتسەن دەۋٸرٸنٸڭ نەگٸزگٸ مٸندەتتەرٸ شەشٸلمەگەن جاعدايدا ناشارلاۋى مٷمكٸن دەپ بولجاۋعا بولادى», - دەدٸ ياكۋپ بەريش, بۇۇ دامۋ باعدارلاماسىنىڭ قازاقستانداعى تۇراقتى ٶكٸلٸ.
باياندامادا ادامزات دامۋىنىڭ كەلەسٸ شەگٸ نورمالاردى, قۇندىلىقتاردى, مەملەكەتتٸك جەنە قارجىلىق ىنتالاندىرۋدى بٸر ۋاقىتتا ٶزگەرتە وتىرىپ, تابيعاتقا قارسى ەمەس, تابيعاتپەن بٸرلەسە جۇمىس ٸستەۋدٸ تالاپ ەتەدٸ دەپ تۇجىرىمدايدى. مىسالى, جاڭا بولجامدار بويىنشا, كليماتتىڭ ٶزگەرۋٸ 2100 جىلعا قاراي ەلەمدەگٸ ەڭ كەدەي ەلدەردە تٶتەنشە اۋا رايىنىڭ سانى 100 كٷنگە دەيٸن جەتەدٸ دەپ بولجايدى, بٸراق ەگەر پاريج كليماتتىق كەلٸسٸمٸ تولىعىمەن ورىندالسا, وندا بۇل سان ەكٸ ەسەگە ازايۋى مٷمكٸن.
مۇنىمەن قاتار, قازبا وتىندارى ەلٸ دە سۋبسيدييالانۋدا: حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ ەسەبٸندە كەلتٸرٸلگەندەي, جاناما شىعىنداردى قوسا العاندا, قوعام ٷشٸن مەملەكەت قارجىلاندىراتىن قازبا وتىنىنا سۋبسيدييالاردىڭ جالپى قۇنى جىلىنا 5 تريلليون دوللاردان اسادى نەمەسە ەلەمدٸك جٸٶ دەڭگەيٸنٸڭ 6,5% قۇرايدى.
انىقتاما: ادامي دامۋ يندەكسٸ - بۇل ادام دامۋىنىڭ ٷش نەگٸزگٸ ٶلشەمٸ بويىنشا ۇزاق مەرزٸمدٸ جەتٸستٸكتەردٸ باعالاۋدىڭ قۇرامداس ينديكاتورى: دەنساۋلىق پەن ۇزاق ٶمٸر, بٸلٸمگە قول جەتٸمدٸلٸك جەنە لايىقتى ٶمٸر دەڭگەيٸ. دەنساۋلىق پەن ۇزاق ٶمٸردٸ ٶلشەۋ ٶمٸر سٷرۋ ۇزاقتىعىمەن باعالانادى. بٸلٸم دەڭگەيٸ ەرەسەك حالىقتىڭ ورتاشا بٸلٸم ۇزاقتىعىمەن ٶلشەنەدٸ. ٶمٸر سٷرۋ دەڭگەيٸ جان باسىنا شاققانداعى جالپى ۇلتتىق ٶنٸم (جۇٶ) دەڭگەيٸمەن ٶلشەنەدٸ.
ادام دامۋى تۋرالى بايانداما, سونىمەن قاتار, تەڭگەرٸمسٸزدٸك ەسكەرٸلە وتىرىپ, دۇرىستالعان ادام دامۋىنىڭ يندەكسٸ (IHDI), گەندەرلٸك دامۋ يندەكسٸ (GDI), گەندەرلٸك تەڭسٸزدٸك يندەكسٸ سيياقتى قوسىمشا مامانداندىرىلعان يندەكستەر بويىنشا شارالار ۇسىنادى. ادامنىڭ دامۋ ساپاسى, جىنىسى مەن ەيەلدەردٸڭ مٷمكٸندٸكتەرٸن كەڭەيتۋ, قورشاعان ورتا جەنە ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق تۇراقتىلىق تۋرالى تاڭداۋلى اقپارات ۇسىنىلعان.
بيىلعى جىلى ادامي دامۋ يندەكسٸنە ەكٸ قوسىمشا ەلەمەنتتٸ - كٶمٸرقىشقىل گازى شىعارىندىلارىنىڭ كٶلەمٸ مەن ەلدٸڭ رەسۋرستاردى تۇتىنۋىن ەسكەرەتٸن جاڭا, ەكسپەريمەنتالدى تەسٸل ەنگٸزٸلدٸ. وسىلايشا, ادامزات پروگرەسٸن انىقتاۋدا ادامنىڭ ەل-اۋقاتى جەنە پلانەتاعا دەگەن قىسىمنىڭ ازايتىلۋى سەكٸلدٸ نەگٸزگٸ ەلەمەنتتەر قاراستىرىلادى.
