Joǵarǵy sottyń basshylyǵy 2021 jyldy «Boljamdy sot tóreligi jyly» dep jariialandy. Otandyq sot júiesin tsifrlandyrýǵa serpilis beretin, jasandy intellekt algoritmderiniń jumysyna negizdelgen, sot júiesine taldaýdyń úshinshi býynyn engizý josparlary is júzinde jariialandy.
Jańa tehnologiialardy engizý qajettigi, azamattyq, qylmystyq jáne ákimshilik isterdi qaraý barysynda sot arqyly keń kólemdi túrli aqparat ainalymymen bailanysty bolyp otyr. Kún saiyn myńdaǵan sot aktileri shyǵarylady. Qaralǵan árbir istiń mán-jaiy, olardyń qatysýshylary, sebep-saldarlary jáne basqa da jaǵdailary týraly kóptegen aqparat jinalady.
Istiń nátijesin ony qaraýǵa deiin boljaý maqsatynda mashinalyq oqytýdyń IT servisin, jasandy intellektini engizý, jinalǵan aqparattyń massivinen (sot aktileriniń bankinen) júielik zańnamalyqty anyqtaýǵa jáne tabylǵan faktilerge (prediktivti-nusqamalyq taldama dep atalatyn) túsindirý júrgizýge múmkindik beredi.
Boljamdy sot tóreliginiń mánin tereń túsiný úshin onyń jaqyn arada engizilýin aiqyndap, qazirgi ýaqytta qoldanylyp jatqan, jinaqtalǵan aqparatty taldaýdyń ádisterine jeke toqtalýdy talap etedi. Osylaisha, qazirgi ýaqytta sottar, sonyń ishinde Joǵarǵy sottyń ahýaldyq ortalyǵy elektrondy statistikalyq derekterdi jinaqtap, salystyrmaly taldaý júrgizip keledi. Ortalyq sot tóreligin iske asyrý jaǵdaiy týraly túrli esepterdi qurastyrýǵa, júktemeniń artýy nemese kemýin, kelip túsken, qaralǵan isterdiń dinamikasyn kórýge múmkindik beredi.
Osy arada álemniń jetekshi elderi, mysal retinde AQSh, Eýropalyq odaq, Japoniia, Ońtústik Koreia jáne Qytai ózderiniń ulttyq sot júielerine jasandy intellekt elementterin engizgen bolatyn. 2018 jyldyń jeltoqsanynda Eýropalyq Komissiia jasandy intellekt elementterin sot jáne quqyq qorǵaý júielerinde qoldanýdyń Eýropalyq ádep hartiiasyn bekitti.
Qalyptasqan jaǵdaida azamattardyń sot júiesine degen senimin arttyratyn, otandyq sot júiesine jańa tehnologiialardy údemeli engizýdiń qajettiligi kórinýde. Osy oraida innovatsiialyq tehnologiialardy engizýdiń basty mindeti, birinshi kezekte sot organdaryna júgingen azamattarǵa kómek kórsetý bolyp tabylady.
Jańa tehnologiialardy engizý aiasynda «Sot kabineti» servisi usynatyn qyzmetterdi keńeitip, ony is júzinde sot qyzmetterin kórsetýdiń mamandandyrylǵan virtýaldyq ortalyǵyna ainaldyrý qajet. Istiń qaralý nátijesin paiyzdyq mólsherde boljaý servisin qurastyrý arqyly, olardyń bazasynda «Sot kabinetiniń» múmkindigin keńeitý. Shyǵarylǵan sot aktilerin mán-jaǵdailardyń sharttarymen tiisti túrde qosa usynyp otyrý qajet.
Virtýaldy sot qyzmetterin kórsetý ortalyǵynyń kez kelgen paidalanýshysy júieden shyǵar aldynda sotqa júginýge deiin óz ótinishi boiynsha is nátijesin boljai alady, ol istiń qaraý nátijesin kórýge (eskerýge) múmkindik beredi.
Taldaý boljamasyn engizý negizdelmegen talap aryzdar sanynyń azaiýyna jáne taraptardyń bitimgershilik kelisim (mediatsiia) arqyly sheshilgen ister sanynyń artýyna alyp keledi.
Istiń aiaqtalýyn boljaý qyzmetin «Sot kabinetinde» chat bot (virtýaldy robot) arqyly júzege asyrýǵa bolady. Daýdyń sanatyn avtomatty servis arqyly robottyń anyqtaý múmkindigin kúsheitip, talap aryzdan bastap, sot sheshimin oryndaýdyń tártibi men tásilin ózgertýge arnalǵan ótinishterdi jasaý, sotqa júginýge arnalǵan tiisti protsestik qujattardy ázirleý múmkindigin beredi. Daýdyń sottylyǵy týraly aqparatty, memlekettik bajdy tóleý tártibin, sot aktilerin daýlaýdyń mehanizmderin jáne protsestik merzimderdi qalpyna keltirýdiń, sotqa deiingi daýdy retteýdiń artyqshylyǵyn, kásibi zańgerlerdiń kómeginsiz qaraý múmkindikterin túsindiredi.
Jasandy intellekt elementterin paidalaný virtýaldy sot qyzmeti ortalyǵynyń múmkindikterin tolyqtyra otyryp, sot májilisine qashyqtyqtan qatysýǵa múmkindik berýmen qatar, sot talqylaýyn basqa tilge aýdarýǵa yqpal etedi. Sot májilisiniń aýdiojazbasyn, tolyqqandy mátindik hattama (stenogramma) júrgizý úshin, belgilerdi ornatý, sózdik taný qyzmeti arqyly mátindik formatqa tikelei aýdarma jasai alady. Osy jaǵdaida sot organdarymen bailanys ornatýǵa arnalǵan mamandandyrylǵan mobildik qosymshany ázirleý qajettigi paida bolady. Ol sot májilisterine qashyqtyqtan qatysýǵa múmkindik berip, tulǵany vizýaldy kýálandyrýǵa jáne sot kabinetiniń barlyq múmkindikterine jol beredi, mysal retinde IOS jáne Android platformalaryna arnalǵan Smart Sot Mobil baǵdarlamasyn ataýǵa bolady.
Jasandy intellekt elementterin engizý mehanizmderi sýdialarǵa sheshim qabyldaýǵa kómek berip, sottardaǵy is qaǵazdaryn júrgizýdi jeńildetedi. Elektrondy qujat ainalymyn uiymdastyrýǵa kómek kórsetedi.
Osylaisha, zaman talabyna sai jasandy intellekt elementteriniń algoritimin engizý sot tóreliginiń boljamdyq sipatyn arttyrýǵa, sot tóreligine qoljetimdilikti jeńildetýge baǵyttalǵan jáne sot tóreliginiń sapasyn kóterip, azamattardyń senimin arttyrady.
Qanat Shaqarov,
Qostanai qalalyq sotynyń tóraǵasy
