Qazirgi zamanǵy Qazaqstan álemdik órkeniettiń bir bólshegi bolyp, damýdyń ózindik modelimen erekshelenip táýelsizdiktiń úshinshi onjyldyǵyna batyl qadam basýda.
«Qazaqstan halqy birtutas, birligi myzǵymas kemel elge ainaldy. Degenmen, biz kúrmeýi qiyn, qaishylyǵy mol almaǵaiyp zamanda ómir súrýdemiz». Boljanǵan jahandyq daǵdarys qaýpi shyndyqqa ainalyp halqymyzdyń tól mádenietiniń tórine shyǵa bastaýynyń kýágeri bolyp otyrmyz. Biraq biz osylaisha bundai qiyndyqtarǵa qaramastan, Qazaqstan jolynyń jańa kezeńdik modelindegi – ekonomikany nyǵaitýdyń, halyqtyń ál-aýqatyn arttyrýdyń jańa mindetterin aldyǵa qoiýymyz mańyzdy. Qazaqstan úshin ekonomikalyq tabystar men qoǵamdyq igilikterdi qamtamasyz etýdiń ońtaily teńgerimin tabý – ómirlik mańyzdy nárse. Búgingi álemde bul – áleýmettik-ekonomikalyq jańǵyrtýdyń túbegeili máselesi. Bul taiaý onjyldyqtardaǵy Qazaqstan damýynyń basty baǵyty.
Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti – Ult Kóshbasshysy N.Á.Nazarbaevtyń Qazaqstan halqyna 2012 jyl 27 qańtardaǵy Joldaýyndaǵy jetinshi tarmaǵynda «Qazaqstanda adami kapitaldyń sapaly ósýi» máselesi kóp máseleniń ishindegi eń mańyzdylarynyń biri bolyp tabylatyny sóssiz. Bul, eń aldymen, qazirgi básekelestik zamanda bilim berý men densaýlyq saqtaýǵa joǵary kóńil bólý. Iaǵni, jastarǵa tek bilim berip qana qoimai, sonymen birge olardy áleýmettik beiimdelý úderisine úiretý, oqytý úderisinde - patriotizm, moral men parasattylyq normalary, ultaralyq kelisim men toleranttylyq, zańǵa moiynusynýshylyq pen tárbielik quramdasyn kúsheitý. Bul qundylyqtar, menshiktiń qandai túrine jatatynyna qaramastan, barlyq oqý oryndarynda da sińirilýge tiis.
Adam kapitalyn damytý ár memleket úshin erekshe mańyzdymáselelerdiń biri bolyp tabylady. Qazirgi naryqtyq ekonmikalyq damý men básekelestik zamanda adamdy jan jaqty básekege qabiletti, densaýlyǵy myqty, jahandyq ózgerister talabyna beiimdelgen jáne birneshe tildi biletin urpaqty daiyndaý, iaǵni adam kapitalyna kúsh salý bigingi ulttyq memleketter úshin óte mańyzdy.
Jalǵastyrsaq Prezidentimiz Nursultan Nazarbaevtyń elimiz halqyna arnaǵan «Qazaqstannyń úshinshi jańǵyrýy: jahandyq básekege qabilettilik» joldaýy qoǵam ómirindegi mańyzdy máselelerdi kóterdi. 2017 yldaǵy qańtardaǵy halyqqa joldaýynda Elbasy: «Búgin men Qazaqstandy Úshinshi jańǵyrtý jóninde mindet qoiyp otyrmyn. Eldiń jahandyq básekege qabilettiligin qamtamasyz etetin ekonomikalyq ósimniń jańa modelin qurý qajet. Qazirgi kezde kóptegen elder osyndai mindetti oryndaýǵa umtylýda. Ósimniń jańa modeline kóshý tásili ár jerde ár túrli ekenine senimdimin. Biz ózimizdiń myqty tustarymyzdy paidalanyp, Táýelsizdigimizdiń 25 jylynda birge qalyptastyrǵan áleýetimizdi joǵaltyp almaýymyz kerek», – dep atap kórsetti.
Básekelestik pen mádeni ózgerister zamanynda ár halyq óziniń ulttyq identifikatsiiasyn umytpaý, joǵaltpaý óte mańyzdy. Osy baǵytta Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Rýhani jańǵyrý» baǵdarlamasy óte mańyzdy bolyp tabylady. Táýelsiz Qazaqstan tarihynda tuńǵysh ret biz tarihi-mádeni mura eskertkishterin jáne elimizdiń mádeni landshaftyn sapaly júielendirýge kiristik. Osy jumysty tiimdi júzege asyrý maqsatynda QR Ulttyq mýzeii janynan «Qasietti Qazaqstan» arnaiy ortalyǵy quryldy. Osy ortalyq janynda óz kelisimderimen 40-tan asa ǵalymdar men birqatar belgili qoǵam qairatkerleri tartylǵan ǵylymi-saraptamalyq keńes jumys isteidi. Solardyń jalpyulttyq jáne jergilikti kieli oryndardy tańdaý baǵytyndaǵy tyńǵylyqty eńbekteri arqasynda respýblika deńgeiindegi 100 kieli nysan jáne óńirlik deńgeidegi 500-i aiqyndalyp, tańdap alyndy.
Biz qazir tyń jańalyqtar, innovatsiialyq jáne ozyq ǵylymi-tehnikalyq sheshimder dáýirine qadam bastyq. Bul ekonomikalyq ósim men ómir saltymyz bolmysyn túbegeili ózgertip otyr. Osyǵan orai Prezidentimiz N.Á.Nazarbaev eki jańǵyrýdy jariia etken bolatyn. Birinshisi, negizgi qozǵaýshy kúshiniń biri búginde týrizm bolyp tabylatyn, ulttyq ekonomikamyzdy diversifikatsiialaýǵa baǵyttalǵan jańǵyrtý da, al ekinshisi, qazaqstandyq sáikestikti bekitýge jáne qazirgi zamanǵy álemdik talaptarǵa beiimdelýge baǵyttalǵan – qoǵamdyq sanany jańǵyrtý.
Eger táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda mádeniettiń tarihi missiiasy qazaq halqynyń memlekettiligin qaita damytýynyń negizin jetildirýge baǵyttalsa, qazir onyń mindetteri Qazaqstannyń ornyn qazirgi zamanǵy álemdik mádeniet protsesteriniń júiesinde aiqyndaý bolyp tabylady.
Álemdegi damyǵan 50 eldiń qataryna kirý jónindegi elimizdiń strategiiasy qazirgi Qazaqstannyń mádenietindegi bastamalardyń kókjiegin anyqtaidy. Respýblikamyzda azamattarǵa ózderiniń ekonomikalyq, áleýmettik, ulttyq, saiasi jáne mádeni múddelerin búkilálemdik órkeniette júzege asyrýǵa múmkindik beretin demokratiialyq qoǵam qurylýda. Bizdiń memleketimizdiń egemendi jáne táýelsiz damý protsesin bekitý men jetildirý isine Qazaqstannyń mádeniet jáne óner janry salasyndaǵylarmen qosa barlyǵy óziniń qoldan kelgen úlesin qosýda.
Jańa tehnologiialyq qurylysqa aýysý, bilim, aqparat ekonomikasynyń damýy kezeńinde adami kapital eldiń ekonomikalyq ósýiniń mańyzdy faktory bolyp sanalady. Halyqaralyq sarapshylardyń baǵalaýynsha, adami kapitaldyń 1 paiyzǵa artýy eńbek ónimdiliginiń 3,81 paiyzǵa ósýine ákeledi. Sondyqtan da memlekettik baǵdarlamalarda onyń bolýy erekshe mańyzdy.
World Economic Forum (Dúniejúzilik ekonomikalyq forým) qorynyń "Adam kapitalynyń damýy 2015" dep atalatyn esebi boiynsha, Qazaqstan álemnyń 127 eli arasynda adam kapitalynyń damý kórsetkishi boiynsha 37 oryndy ielengen. Reiting halyqtyń túrli jas deńgeiindegi toptaryndaǵy adam kapitalynyń múmkindikteri, onyń ishinde bilim alýǵa qol jetý men bilimniń sapasy, biliktilikti kóterý múmkindikteri, jumyspen qamtylýy, ekonomikaǵa aralasýy siiaqty barlyǵy 46 kórsetkish boiynsha túzilgen. Qazaqstannyń túrli jas arasyndaǵy bul kriteriiler boiynsha kórsetkishteri ártúrli. Mysaly, Qazaqstan 55-64 jas aralyǵyndaǵy turǵyndarynyń adam kapitaly kórsetkishinen álemde 12 orynda turǵanymen, basqa jas aralyǵyndaǵylardyń adam kapitaly kórsetkishi boiynsha 33 pen 43 oryn aralyǵyndaǵy oryndarda tur. Reitingte alǵashqy oryndy Finliandiia alǵan. Odan keiingi oryndarda Norvegiia, Shveitsariia, Kanada men Japoniia tur. Post sovettik elder arasynda Estoniia 16-orynda, Litva 18-orynda, Latviia 23-orynda, Resei 26-orynda, Ýkraina 31-orynda tur.
Táýelsizdiktiń alǵashqy kúnderinen bastap adam kapitalyn damytý, onyń ishinde halyqty sapaly bilimmen qamtamasyz etý Elbasy saiasaty basymdyqtarynyń birine ainaldy. Memleket basshysy durys ekonomika qurý úshin aldymen adam kapitalynyń sapasyn arttyrý oǵan investittsiia quiý qajet ekenin buǵan deiin de aityp kelgen.
Statistikalyq málimetterge qaraǵanda, joǵary oqý ornyn bitirgenderdiń jiǵan biliminiń bir jyldan keiin 15%-y, bes jyldan keiin 50-70%-y kónerip ketetin kórinedi. Sondyqtan, 8-10 jyl saiyn bilimdi jańartyp, jetildirip otyrý qajet.Sońǵy on jyldyqtarda álemdik ekonomika negizinen adam resýrsy esebinen damýda. Álemdik bank júrgizgen zertteýlerde ótpeli ekonomikalyq elderdiń ósýiniń tek 16% ǵana qural-saiman, ǵimarattarǵa jáne óndiris infraqurylymyna, 20%-tabiǵi kapitalǵa, qalǵan 64% áleýmettik jáne adam kapitalyna bailanysty ekendigin anyqtap kórsetken.
Osylaisha qarasaq sapaly adam kapitalyn oryndy paidalaný men damytý óte mańyzdy. Bul turǵydan, memlketimizdiń saiasaty óte durys. Atap aitqanda, «Bolashaq» baǵdarlamasy, bilim jetistirý, shetelden biliktilikti arttyrý, seminar, kýrstar ótkizý qatarlylardyń paidasy molynan. Bul qadamdar adam kapitalyn sapalandyrý úshin istelgen investitsiialyq saiasat.
Qai memlekettiń de negizgi tiregi-asqaqtaǵan kúmbezder de, ǵimarattar da, ekonomikalyq jaǵdai da emes, negizi bilimdi de bilikti, isker de, belsendi adamdar.
«Keleshektiń iesi-jastar», «Jastar óziniń ata-anasynan góri zamanyna kóbirek uqsas keledi»- dep Keńes zamanynyń belgili jazýshysy N.Dýbov aitpaqshy, qoǵam talabyna sai, sol qoǵamdy kórkeitetin, damytatyn jastar tárbieleý eń mańyzdy másele ekeni daýsyz. Qoǵamnyń damýyna qarai ǵylym men tehnikanyń deńgeii de, ony basqarý júiesi de ózgerip otyratyny belgili. Osyǵan orai maman qyzmetiniń mazmuny jańaryp, jańa maqsat, jańa kózqaras, jańa sheshimder men jańa múmkinshilikterdi qajet etedi. Ondai múmkinshilik tek bilim arqyly keledi.
Qoryta aitqanda, Qazaqstannyń álemdegi básekege barynsha qabiletti elderdiń qataryna kirý mindeti ony ǵylymdy kóp qajet etetin tehnologiialyq bilimi, basqarý daǵdylary bar, naryqtyq ekonomikada baǵdarlana alatyn joǵary bilikti mamandar is júzinde júzege asyratyn bolsa ǵana, sheshiletini sóssiz. Bul jolda biraq, qazirgi zamandyq jahandaný úderisinde mádenietimiz ben ulttyq rýhymzdy umytpaǵan abzal, al bul kezekte áleýmettik - gýmanitarlyq ǵylymdardyń mańyzy erekshe.
Bilimdi, saýatty adamdar-bul HHI ǵasyrda adamzat damýynyń negizgi qozǵaýshy kúshi. Bul týraly Abai atamyz: «Teginde adam balasy adam balasynan aqyl, ar, minez degen nárselermen ozady. Odan basqa nársemen ozdym ǵoi demektiń bári beker» dep ósiet qaldyrǵan bolatyn.
M. T. Abdikakimov,
Ph.D, S.Toraiǵyrov atyndaǵy Pavlodar memlekettik ýniversitetiniń «Filosofiia jáne áleýmettik-gýmanitarlyq pánder» kafedrasynyń qaýymdastyrylǵan professory.
