قازٸرگٸ زامانعى قازاقستان ەلەمدٸك ٶركەنيەتتٸڭ بٸر بٶلشەگٸ بولىپ, دامۋدىڭ ٶزٸندٸك مودەلٸمەن ەرەكشەلەنٸپ تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ ٷشٸنشٸ ونجىلدىعىنا باتىل قادام باسۋدا.
«قازاقستان حالقى بٸرتۇتاس, بٸرلٸگٸ مىزعىماس كەمەل ەلگە اينالدى. دەگەنمەن, بٸز كٷرمەۋٸ قيىن, قايشىلىعى مول الماعايىپ زاماندا ٶمٸر سٷرۋدەمٸز». بولجانعان جاھاندىق داعدارىس قاۋپٸ شىندىققا اينالىپ حالقىمىزدىڭ تٶل مەدەنيەتٸنٸڭ تٶرٸنە شىعا باستاۋىنىڭ كۋەگەرٸ بولىپ وتىرمىز. بٸراق بٸز وسىلايشا بۇنداي قيىندىقتارعا قاراماستان, قازاقستان جولىنىڭ جاڭا كەزەڭدٸك مودەلٸندەگٸ – ەكونوميكانى نىعايتۋدىڭ, حالىقتىڭ ەل-اۋقاتىن ارتتىرۋدىڭ جاڭا مٸندەتتەرٸن الدىعا قويۋىمىز ماڭىزدى. قازاقستان ٷشٸن ەكونوميكالىق تابىستار مەن قوعامدىق يگٸلٸكتەردٸ قامتاماسىز ەتۋدٸڭ وڭتايلى تەڭگەرٸمٸن تابۋ – ٶمٸرلٸك ماڭىزدى نەرسە. بٷگٸنگٸ ەلەمدە بۇل – ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق جاڭعىرتۋدىڭ تٷبەگەيلٸ مەسەلەسٸ. بۇل تاياۋ ونجىلدىقتارداعى قازاقستان دامۋىنىڭ باستى باعىتى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ – ۇلت كٶشباسشىسى ن.ە.نازارباەۆتىڭ قازاقستان حالقىنا 2012 جىل 27 قاڭتارداعى جولداۋىنداعى جەتٸنشٸ تارماعىندا «قازاقستاندا ادامي كاپيتالدىڭ ساپالى ٶسۋٸ» مەسەلەسٸ كٶپ مەسەلەنٸڭ ٸشٸندەگٸ ەڭ ماڭىزدىلارىنىڭ بٸرٸ بولىپ تابىلاتىنى سٶسسٸز. بۇل, ەڭ الدىمەن, قازٸرگٸ بەسەكەلەستٸك زاماندا بٸلٸم بەرۋ مەن دەنساۋلىق ساقتاۋعا جوعارى كٶڭٸل بٶلۋ. ياعني, جاستارعا تەك بٸلٸم بەرٸپ قانا قويماي, سونىمەن بٸرگە ولاردى ەلەۋمەتتٸك بەيٸمدەلۋ ٷدەرٸسٸنە ٷيرەتۋ, وقىتۋ ٷدەرٸسٸندە - پاتريوتيزم, مورال مەن پاراساتتىلىق نورمالارى, ۇلتارالىق كەلٸسٸم مەن تولەرانتتىلىق, زاڭعا مويىنۇسىنۋشىلىق پەن تەربيەلٸك قۇرامداسىن كٷشەيتۋ. بۇل قۇندىلىقتار, مەنشٸكتٸڭ قانداي تٷرٸنە جاتاتىنىنا قاراماستان, بارلىق وقۋ ورىندارىندا دا سٸڭٸرٸلۋگە تيٸس.
ادام كاپيتالىن دامىتۋ ەر مەملەكەت ٷشٸن ەرەكشە ماڭىزدىمەسەلەلەردٸڭ بٸرٸ بولىپ تابىلادى. قازٸرگٸ نارىقتىق ەكونميكالىق دامۋ مەن بەسەكەلەستٸك زاماندا ادامدى جان جاقتى بەسەكەگە قابٸلەتتٸ, دەنساۋلىعى مىقتى, جاھاندىق ٶزگەرٸستەر تالابىنا بەيٸمدەلگەن جەنە بٸرنەشە تٸلدٸ بٸلەتٸن ۇرپاقتى دايىنداۋ, ياعني ادام كاپيتالىنا كٷش سالۋ بٸگٸنگٸ ۇلتتىق مەملەكەتتەر ٷشٸن ٶتە ماڭىزدى.
جالعاستىرساق پرەزيدەنتٸمٸز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەلٸمٸز حالقىنا ارناعان «قازاقستاننىڭ ٷشٸنشٸ جاڭعىرۋى: جاھاندىق بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸك» جولداۋى قوعام ٶمٸرٸندەگٸ ماڭىزدى مەسەلەلەردٸ كٶتەردٸ. 2017 ىلداعى قاڭتارداعى حالىققا جولداۋىندا ەلباسى: «بٷگٸن مەن قازاقستاندى ٷشٸنشٸ جاڭعىرتۋ جٶنٸندە مٸندەت قويىپ وتىرمىن. ەلدٸڭ جاھاندىق بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸگٸن قامتاماسىز ەتەتٸن ەكونوميكالىق ٶسٸمنٸڭ جاڭا مودەلٸن قۇرۋ قاجەت. قازٸرگٸ كەزدە كٶپتەگەن ەلدەر وسىنداي مٸندەتتٸ ورىنداۋعا ۇمتىلۋدا. ٶسٸمنٸڭ جاڭا مودەلٸنە كٶشۋ تەسٸلٸ ەر جەردە ەر تٷرلٸ ەكەنٸنە سەنٸمدٸمٸن. بٸز ٶزٸمٸزدٸڭ مىقتى تۇستارىمىزدى پايدالانىپ, تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸڭ 25 جىلىندا بٸرگە قالىپتاستىرعان ەلەۋەتٸمٸزدٸ جوعالتىپ الماۋىمىز كەرەك», – دەپ اتاپ كٶرسەتتٸ.
بەسەكەلەستٸك پەن مەدەني ٶزگەرٸستەر زامانىندا ەر حالىق ٶزٸنٸڭ ۇلتتىق يدەنتيفيكاتسيياسىن ۇمىتپاۋ, جوعالتپاۋ ٶتە ماڭىزدى. وسى باعىتتا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى ٶتە ماڭىزدى بولىپ تابىلادى. تەۋەلسٸز قازاقستان تاريحىندا تۇڭعىش رەت بٸز تاريحي-مەدەني مۇرا ەسكەرتكٸشتەرٸن جەنە ەلٸمٸزدٸڭ مەدەني لاندشافتىن ساپالى جٷيەلەندٸرۋگە كٸرٸستٸك. وسى جۇمىستى تيٸمدٸ جٷزەگە اسىرۋ ماقساتىندا قر ۇلتتىق مۋزەيٸ جانىنان «قاسيەتتٸ قازاقستان» ارنايى ورتالىعى قۇرىلدى. وسى ورتالىق جانىندا ٶز كەلٸسٸمدەرٸمەن 40-تان اسا عالىمدار مەن بٸرقاتار بەلگٸلٸ قوعام قايراتكەرلەرٸ تارتىلعان عىلىمي-ساراپتامالىق كەڭەس جۇمىس ٸستەيدٸ. سولاردىڭ جالپىۇلتتىق جەنە جەرگٸلٸكتٸ كيەلٸ ورىنداردى تاڭداۋ باعىتىنداعى تىڭعىلىقتى ەڭبەكتەرٸ ارقاسىندا رەسپۋبليكا دەڭگەيٸندەگٸ 100 كيەلٸ نىسان جەنە ٶڭٸرلٸك دەڭگەيدەگٸ 500-ٸ ايقىندالىپ, تاڭداپ الىندى.
بٸز قازٸر تىڭ جاڭالىقتار, يننوۆاتسييالىق جەنە وزىق عىلىمي-تەحنيكالىق شەشٸمدەر دەۋٸرٸنە قادام باستىق. بۇل ەكونوميكالىق ٶسٸم مەن ٶمٸر سالتىمىز بولمىسىن تٷبەگەيلٸ ٶزگەرتٸپ وتىر. وسىعان وراي پرەزيدەنتٸمٸز ن.ە.نازارباەۆ ەكٸ جاڭعىرۋدى جارييا ەتكەن بولاتىن. بٸرٸنشٸسٸ, نەگٸزگٸ قوزعاۋشى كٷشٸنٸڭ بٸرٸ بٷگٸندە تۋريزم بولىپ تابىلاتىن, ۇلتتىق ەكونوميكامىزدى ديۆەرسيفيكاتسييالاۋعا باعىتتالعان جاڭعىرتۋ دا, ال ەكٸنشٸسٸ, قازاقستاندىق سەيكەستٸكتٸ بەكٸتۋگە جەنە قازٸرگٸ زامانعى ەلەمدٸك تالاپتارعا بەيٸمدەلۋگە باعىتتالعان – قوعامدىق سانانى جاڭعىرتۋ.
ەگەر تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ العاشقى جىلدارىندا مەدەنيەتتٸڭ تاريحي ميسسيياسى قازاق حالقىنىڭ مەملەكەتتٸلٸگٸن قايتا دامىتۋىنىڭ نەگٸزٸن جەتٸلدٸرۋگە باعىتتالسا, قازٸر ونىڭ مٸندەتتەرٸ قازاقستاننىڭ ورنىن قازٸرگٸ زامانعى ەلەمدٸك مەدەنيەت پروتسەستەرٸنٸڭ جٷيەسٸندە ايقىنداۋ بولىپ تابىلادى.
ەلەمدەگٸ دامىعان 50 ەلدٸڭ قاتارىنا كٸرۋ جٶنٸندەگٸ ەلٸمٸزدٸڭ ستراتەگيياسى قازٸرگٸ قازاقستاننىڭ مەدەنيەتٸندەگٸ باستامالاردىڭ كٶكجيەگٸن انىقتايدى. رەسپۋبليكامىزدا ازاماتتارعا ٶزدەرٸنٸڭ ەكونوميكالىق, ەلەۋمەتتٸك, ۇلتتىق, ساياسي جەنە مەدەني مٷددەلەرٸن بٷكٸلەلەمدٸك ٶركەنيەتتە جٷزەگە اسىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەتٸن دەموكراتييالىق قوعام قۇرىلۋدا. بٸزدٸڭ مەملەكەتٸمٸزدٸڭ ەگەمەندٸ جەنە تەۋەلسٸز دامۋ پروتسەسٸن بەكٸتۋ مەن جەتٸلدٸرۋ ٸسٸنە قازاقستاننىڭ مەدەنيەت جەنە ٶنەر جانرى سالاسىنداعىلارمەن قوسا بارلىعى ٶزٸنٸڭ قولدان كەلگەن ٷلەسٸن قوسۋدا.
جاڭا تەحنولوگييالىق قۇرىلىسقا اۋىسۋ, بٸلٸم, اقپارات ەكونوميكاسىنىڭ دامۋى كەزەڭٸندە ادامي كاپيتال ەلدٸڭ ەكونوميكالىق ٶسۋٸنٸڭ ماڭىزدى فاكتورى بولىپ سانالادى. حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ باعالاۋىنشا, ادامي كاپيتالدىڭ 1 پايىزعا ارتۋى ەڭبەك ٶنٸمدٸلٸگٸنٸڭ 3,81 پايىزعا ٶسۋٸنە ەكەلەدٸ. سوندىقتان دا مەملەكەتتٸك باعدارلامالاردا ونىڭ بولۋى ەرەكشە ماڭىزدى.
World Economic Forum (دٷنيەجٷزٸلٸك ەكونوميكالىق فورۋم) قورىنىڭ "ادام كاپيتالىنىڭ دامۋى 2015" دەپ اتالاتىن ەسەبٸ بويىنشا, قازاقستان ەلەمنىڭ 127 ەلٸ اراسىندا ادام كاپيتالىنىڭ دامۋ كٶرسەتكٸشٸ بويىنشا 37 ورىندى يەلەنگەن. رەيتينگ حالىقتىڭ تٷرلٸ جاس دەڭگەيٸندەگٸ توپتارىنداعى ادام كاپيتالىنىڭ مٷمكٸندٸكتەرٸ, ونىڭ ٸشٸندە بٸلٸم الۋعا قول جەتۋ مەن بٸلٸمنٸڭ ساپاسى, بٸلٸكتٸلٸكتٸ كٶتەرۋ مٷمكٸندٸكتەرٸ, جۇمىسپەن قامتىلۋى, ەكونوميكاعا ارالاسۋى سيياقتى بارلىعى 46 كٶرسەتكٸش بويىنشا تٷزٸلگەن. قازاقستاننىڭ تٷرلٸ جاس اراسىنداعى بۇل كريتەرييلەر بويىنشا كٶرسەتكٸشتەرٸ ەرتٷرلٸ. مىسالى, قازاقستان 55-64 جاس ارالىعىنداعى تۇرعىندارىنىڭ ادام كاپيتالى كٶرسەتكٸشٸنەن ەلەمدە 12 ورىندا تۇرعانىمەن, باسقا جاس ارالىعىنداعىلاردىڭ ادام كاپيتالى كٶرسەتكٸشٸ بويىنشا 33 پەن 43 ورىن ارالىعىنداعى ورىنداردا تۇر. رەيتينگتە العاشقى ورىندى فينلياندييا العان. ودان كەيٸنگٸ ورىنداردا نورۆەگييا, شۆەيتسارييا, كانادا مەن جاپونييا تۇر. پوست سوۆەتتٸك ەلدەر اراسىندا ەستونييا 16-ورىندا, ليتۆا 18-ورىندا, لاتۆييا 23-ورىندا, رەسەي 26-ورىندا, ۋكراينا 31-ورىندا تۇر.
تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ العاشقى كٷندەرٸنەن باستاپ ادام كاپيتالىن دامىتۋ, ونىڭ ٸشٸندە حالىقتى ساپالى بٸلٸممەن قامتاماسىز ەتۋ ەلباسى ساياساتى باسىمدىقتارىنىڭ بٸرٸنە اينالدى. مەملەكەت باسشىسى دۇرىس ەكونوميكا قۇرۋ ٷشٸن الدىمەن ادام كاپيتالىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ وعان ينۆەستيتتسييا قۇيۋ قاجەت ەكەنٸن بۇعان دەيٸن دە ايتىپ كەلگەن.
ستاتيستيكالىق مەلiمەتتەرگە قاراعاندا, جوعارى وقۋ ورنىن بiتiرگەندەردiڭ جيعان بiلiمiنiڭ بiر جىلدان كەيiن 15%-ى, بەس جىلدان كەيiن 50-70%-ى كٶنەرiپ كەتەتiن كٶرiنەدi. سوندىقتان, 8-10 جىل سايىن بiلiمدi جاڭارتىپ, جەتiلدiرiپ وتىرۋ قاجەت.سوڭعى ون جىلدىقتاردا ەلەمدٸك ەكونوميكا نەگٸزٸنەن ادام رەسۋرسى ەسەبٸنەن دامۋدا. ەلەمدٸك بانك جٷرگٸزگەن زەرتتەۋلەردە ٶتپەلٸ ەكونوميكالىق ەلدەردٸڭ ٶسۋٸنٸڭ تەك 16% عانا قۇرال-سايمان, عيماراتتارعا جەنە ٶندٸرٸس ينفراقۇرىلىمىنا, 20%-تابيعي كاپيتالعا, قالعان 64% ەلەۋمەتتٸك جەنە ادام كاپيتالىنا بايلانىستى ەكەندٸگٸن انىقتاپ كٶرسەتكەن.
وسىلايشا قاراساق ساپالى ادام كاپيتالىن ورىندى پايدالانۋ مەن دامىتۋ ٶتە ماڭىزدى. بۇل تۇرعىدان, مەملكەتٸمٸزدٸڭ ساياساتى ٶتە دۇرىس. اتاپ ايتقاندا, «بولاشاق» باعدارلاماسى, بٸلٸم جەتٸستٸرۋ, شەتەلدەن بٸلٸكتٸلٸكتٸ ارتتىرۋ, سەمينار, كۋرستار ٶتكٸزۋ قاتارلىلاردىڭ پايداسى مولىنان. بۇل قادامدار ادام كاپيتالىن ساپالاندىرۋ ٷشٸن ٸستەلگەن ينۆەستيتسييالىق ساياسات.
قاي مەملەكەتتٸڭ دە نەگٸزگٸ تٸرەگٸ-اسقاقتاعان كٷمبەزدەر دە, عيماراتتار دا, ەكونوميكالىق جاعداي دا ەمەس, نەگٸزٸ بٸلٸمدٸ دە بٸلٸكتٸ, ٸسكەر دە, بەلسەندٸ ادامدار.
«كەلەشەكتٸڭ يەسٸ-جاستار», «جاستار ٶزٸنٸڭ اتا-اناسىنان گٶرٸ زامانىنا كٶبٸرەك ۇقساس كەلەدٸ»- دەپ كەڭەس زامانىنىڭ بەلگٸلٸ جازۋشىسى ن.دۋبوۆ ايتپاقشى, قوعام تالابىنا ساي, سول قوعامدى كٶركەيتەتٸن, دامىتاتىن جاستار تەربيەلەۋ ەڭ ماڭىزدى مەسەلە ەكەنٸ داۋسىز. قوعامنىڭ دامۋىنا قاراي عىلىم مەن تەحنيكانىڭ دەڭگەيٸ دە, ونى باسقارۋ جٷيەسٸ دە ٶزگەرٸپ وتىراتىنى بەلگٸلٸ. وسىعان وراي مامان قىزمەتٸنٸڭ مازمۇنى جاڭارىپ, جاڭا ماقسات, جاڭا كٶزقاراس, جاڭا شەشٸمدەر مەن جاڭا مٷمكٸنشٸلٸكتەردٸ قاجەت ەتەدٸ. ونداي مٷمكٸنشٸلٸك تەك بٸلٸم ارقىلى كەلەدٸ.
قورىتا ايتقاندا, قازاقستاننىڭ ەلەمدەگٸ بەسەكەگە بارىنشا قابٸلەتتٸ ەلدەردٸڭ قاتارىنا كٸرۋ مٸندەتٸ ونى عىلىمدى كٶپ قاجەت ەتەتٸن تەحنولوگييالىق بٸلٸمٸ, باسقارۋ داعدىلارى بار, نارىقتىق ەكونوميكادا باعدارلانا الاتىن جوعارى بٸلٸكتٸ ماماندار ٸس جٷزٸندە جٷزەگە اسىراتىن بولسا عانا, شەشٸلەتٸنٸ سٶسسٸز. بۇل جولدا بٸراق, قازٸرگٸ زاماندىق جاھاندانۋ ٷدەرٸسٸندە مەدەنيەتٸمٸز بەن ۇلتتىق رۋحىمزدى ۇمىتپاعان ابزال, ال بۇل كەزەكتە ەلەۋمەتتٸك - گۋمانيتارلىق عىلىمداردىڭ ماڭىزى ەرەكشە.
بٸلٸمدٸ, ساۋاتتى ادامدار-بۇل ححٸ عاسىردا ادامزات دامۋىنىڭ نەگٸزگٸ قوزعاۋشى كٷشٸ. بۇل تۋرالى اباي اتامىز: «تەگٸندە ادام بالاسى ادام بالاسىنان اقىل, ار, مٸنەز دەگەن نەرسەلەرمەن وزادى. ودان باسقا نەرسەمەن وزدىم عوي دەمەكتٸڭ بەرٸ بەكەر» دەپ ٶسيەت قالدىرعان بولاتىن.
م. ت. ابديكاكيموۆ,
Ph.D, س.تورايعىروۆ اتىنداعى پاۆلودار مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ «فيلوسوفييا جەنە ەلەۋمەتتٸك-گۋمانيتارلىق پەندەر» كافەدراسىنىڭ قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسورى.
