12 qarasha – Dúniejúzilik pnevmoniiaǵa qarsy kúres kúni ótti. Bul Qazaqstan úshin de mańyzdy máseleniń biri. Densaýlyq saqtaý ministrliginiń málimetinshe, elimizde jurtshylyq arasynda kóp kezdesetin aýrýlar kóshin tynys joldary aýrýlary bastap tur. Al, pnevmoniia – balalar arasyndaǵy ólim-jitimniń basty sebepkeri. Pnevmoniiadan saqtaný joldary men oǵan túrtki bolatyn jaǵdailar týraly biz joǵary sanatty dáriger-pýlmanolog, meditsina ǵylymdarynyń kandidaty Sattar Eralievpen áńgimelestik.
- Sattar aǵa, Qazaqstanda tynys joldarynyń qandai aýrýlary jii kezdesedi?
- Qazaqstanda keń taralǵan ári jii kezdesetin ótkir aýrýlar qatarynda ótkir respiratorlyq virýsty infektsiia men pnevmoniia jii kezdesedi. Ókpeniń sozylmaly obstrýktivti aýrýy (HOBL) men demikpe de osy qatarda.
- Pnevmoniianyń bizdiń elde de, dúnie júzinde de úlken problemaǵa ainalyp otyrǵany ras. Bul aýrýdy tolyq jeńe almaýymyzǵa ne sebep?
- Klinikalyq zertteýlerge súiensek, diagnozdy der kezinde qoiý kórsetkishi tym tómen. Sebebi, aýrýdy emdeý – diagnoz qoiýdan bastalady. Basty sebebin tappai, onyń saldarymen kúresý kez-kelgen naýqasty ólimge dýshar etýi múmkin. Ekinshi problema – infektsiia taratatyn agentterdiń jyl sanap kóbeiip kele jatqanynda. Máselen, buryn qus tumaýy tek qustardyń ǵana aýrýy bolatyn. Qazir ol adamdarǵa da qaýip tóndirip otyr. Iaǵni, aýrýdyń sebebi men ony taratýshylar kóbeiip barady. Jer betiniń belgili bir bóligine ǵana tán aýrý qozdyrǵyshtary saiahatshylar arqyly ózge elderge taralyp jatyr. Oǵan antibioktikterge tózimdilik (rezistenttilik) problemasyn qosyńyz. Jalpy, bul álemdik qana emes, postkeńestiń keńistik elderi úshin de asa mańyzdy problemanyń biri. Sheteldik dárigerlerdi keide: patsientke aqyryna deiin antibiotik bermeidi dep synap jatamyz. Al, bizde kerisinshe, ońdy-soldy taǵaiyndala beredi. Naýqastardyń ózderi de dárigerdiń keńesinsiz-aq, dárihanadaǵy farmatsevtiń aitýymen satyp ala salady. Dárige tózimdilik degen mine, osydan kelip shyǵady. Endigi faktor – aýanyń lastanýy. Álbette, pnevmoniia men aýanyń lastanýyn bir-birimen tikelei bailanystyrýǵa bolmaidy. Degenmen las aýamen tynystaǵan adam aýrýǵa beiim keledi. Pnevmoniia – úlken problema. Álem boiynsha bul aýrýdan kóz jumatyndar sany SPID, maliariia, qyzylshadan bolatyn ólim-jitimnen birneshe ese kóp. Biraq biz bul aýrýdyń qaýiptiligin túsine bermeimiz.
- Pnevmoniia qozdyrǵyshtary ýaqyt ótken saiyn kóbeiip barady dedińiz. Al, emdeý men diagnostika tásilderi qanshalyqty damyp jatyr?
- Diagnostikalyq múmkindikter artyp, emdeý tásilderiniń jaqsaryp jatqany ras. Biraq onyń da túitkildi tustary az emes. Máselen, pnevmoniiany anyqtaý úshin rentgen jasalady. Biraq keide ártúrli sebeptermen ony rentgen arqyly da anyqtaý múmkin bolmai qalatyn kezder bolady. Ondaida kompiýterlik tomografiia (KT) jasalady. Biraq ony jii qoldanýǵa bolmaidy. Men lektsiia oqyǵanda dárigerlerge eldiń bárin, ásirese, jas kelinshekterdi kompiýterlik tomografiiaǵa jibere bermeńder dep aitamyn. Óitkeni, jynys bezderi, sút bezderi radiotolqyndarǵa sezimtal keledi. Eshkimdi qorqytqym kelmeidi, degenmen ár nárseniń ornymen bolǵany durys.
Emdeý tásilderine kelsek, bul jerde antibiotikterdi sóz etpei bolmaidy. Sońǵy jyldary birde-bir jańa antibiotik jasap shyǵarylǵan joq. Jańa dep júrgenimizdiń ózi – jańa emes, bir kezde ýyttylyq deńgeii joǵary bolǵandyqtan qoldanysqa enbei qalǵan, biraq keiin jetildirilgen eski antibiotikter. Biraq olar organizm úshin báribir aýyr. Dárilerdiń jańartylǵan, jetildirilgen túrleri shyǵyp jatyr. Alaida, ǵalymdar jańa antibiotik shyǵarady degen úmitimizdi úzbeimiz. Ókinishke orai, jańa antibiotiktiń baǵasy da qymbat bolady. 2000 jyldardyń basynda Amerikanyń juqpaly aýrýlar qoǵamy AQSh Kongresi aldynda «Bad bugs, no drugs» dep atalatyn baiandama jasady. «Virýstar nashar, emdeitin dári joq» degen maǵyna beretin osy baiandamadan keiin Kongress aqsha bóldi. Sonyń arqasynda qazir jańa antibiotikter jasalyp jatyr.
Meditsinada qoldanystaǵy preparattardyń dozasy nemese qabyldaý uzaqtyǵyn ózgertý tájiribesi bar. Mysaly, bárimiz Azitromitsin degen antibiotikti jaqsy bilemiz. Buryn dárigerler ony 3 kún ish deitin. Al, qazirgi álemdik gaidlaindar: tózimdilik paida bolmas úshin 3 kún emes, 6 kún ishý kerektigin aitady. Taǵy bir mysal: ftorhinolondar klasy degen bar – sońǵy kezde olardyń da dozasyn ósirýge keńes berildi. Buryn biz bul preparatty 0,5 dozamen taǵaiyndaityn bolsaq, qazir ol 0,75 degen dozamen shyǵarylady. Bul da sol tózimdilik paida bolmas úshin jasalǵan shara.
Negizinde, bizdiń basty problemamyz – antibiotikter emes, olardy oryndy-orynsyz paidalaný. Pnevmoniiany emdeýge qolbailaý bolyp, aiaǵymyzdan shalyp jatqan – osy.
- Biz antibiotikterdi oilanbai, ońdy-soldy paidalanamyz, «óz-ózimizdi emdeimiz». Ábden asqynyp ketpeiinshe dárigerge qaralmaimyz. Jalpy, dárigerge qaralý kerektigin bildiretin simptomdar qandai?
- Qandi da bir spetsifikalyq belgi joq. Dene qyzýy 40 gradýstan asyp ketse dáriger shaqyrý kerektigin bárimiz bilemiz. Al, tózýge bolatyn ótkir respiratorlyq aýrýlar kezinde, qyzý bolsa da, bolmasa da úide jatý kerek. Jótel basylmasa – dárigerge baryńyz.
Kóbimiz jótelip, tumaýratyp aýyrǵanda jatpaimyz, júre beremiz. Sebebi jumystan qalýǵa bolmaidy. Bul durys emes. Sebebi, ORVI bronhitke, tipti, kei jaǵdailarda pnevmoniiaǵa ulasyp ketýi múmkin. Ótkir respiratorlyq aýrýlar kezinde jyly suiyqtyq, qyzý túsiretin dáriler ishý kerek, kópshilik ortaǵa barmaǵan durys. Qabyný protsesiniń bronhqa, tynys alý organdaryna túsip jatqanyn baiqasańyz dárigerge barýǵa asyǵyńyz.
Keide pnevmoniiaǵa shaldyqqan patsientter «immýnitetim tómendep ketken ǵoi» dep jatady. Pnevmoniiaǵa shaldyqqan adamnyń báriniń immýniteti nashar deýge bolmaidy. Immýniteti osal adam da, kúshti adam da bul aýrýmen aýyra beredi. Pnevmoniianyń qozdyrǵyshy kúshti, sondyqtan ol immýnitetke «pysqyrmaidy». «Antibiotik taǵaiyndamady» dep ýchaskelik dárigerge renjitin naýqastar da bar. Olar diagnozǵa kóz jetkizbeiinshe birden antibiotik jazyp bere almaidy. Bir jamany – bakteriiaǵa qarsy terapiiany der kezinde bastamasa pnevmoniia asqynyp ketedi. Sondyqtan dárigerge ýaqtyly baryp, durys diagnoz qoiýdyń mańyzy zor.
- Pnevmoniianyń aldyn alý joldary qandai?
- Eń aldymen, aiaqty jyly ustaý qajet. Álbette, tońǵannan pnevmoniia paida bola qoimaidy, biraq sýyq adamnyń immýnitetin álsiretedi. Aiazdy kúni bir saǵat aialdamada turyp qalǵan adamnyń aǵzasyna túsken mikrob aýrýǵa shaldyqtyrýy múmkin. Al, jyly jerde otyrǵan adamnyń aǵzasyna túsken sol mikrob eshbir aýrý týdyra almaidy. Ekinshiden, respiratorlyq aýrýlardan saqtanyp, msaka taǵyp júrý kerek. Biraq maskany jii aýystyrý qajet. Adamdar tumaý túshkirgende juǵady dep esepteidi. Shyn máninde, virýs qol alysyp amandasqanda juǵady. Tumaýratqan adam murnyn jii-jii tartady, qolymen ustaidy, sodan keiin bireý-mireýge qol berip amandasady, avtobýstaǵy tutqany ustaidy degendei... Úshindishen, vaktsinatsiia. Virýstyq infektsiialardyń kóbiniń asqyný qaýpi joǵary bolady. Biz ókpeniń sozylmaly obstrýktivti aýrýymen (HOBL) aýyratyn adamdarǵa mindetti túrde ekpe egemiz. Qant diabeti de virýs juqtyrý qaýpi joǵary topqa jatady. Úlken kisiler de erekshe kútimdi qajet etedi.
Aýrýdyń aldyn alý úshin sarymsaq je, limonmen shai ish dep jatamyz. Biraq bul dáleldenbegen dúnieler. Al, salaýatty ómir saltyn ustaný, sportpen shuǵyldaný arqyly kóptegen aýrýlardan saqtanýǵa bolatyny daýsyz.
- Rahmet!
Ult portaly
