Sóz qýǵan jan tek sózge jolyǵady. Odan basqa onyń tireletin tuiyǵy joq. Biraq myna jaryq jalǵanyńyz tek jarym yrysqa jaqyn jaqsy sózdiń qudireti bilik quryp turǵanda ǵana kóriktirek bolyp kórinetinin qaitersiz. Keide sonyń qataryna kósheniń ósek-aiańy da qosylyp ketip, qosaqtasyp júretini bar. Meńireý tirshiliktiń boiamasyz syiqyn elestetip kórgińiz kelse, adam balasyn bir sát osy sózge sený qasietinen bólip alyp kórińizshi, ne kúide bolar eken. Al qyzyl til degenińiz «keide ot, keide jel» ǵoi.
Kemerinen asqan kezde oi aitqan talantty adamnyń qoǵamdastarynyń aldynda sol úshin ǵana jazyqty bolý qiianat, árine. Al bizdiń aitylǵan árbir sózdiń qyr izine túsip alyp, aqyr aiaǵynda bir-birimizge degen syi ataýlydan sidalanyp qalatynymyz ókinishti. Múmkin pikirtalas mádenieti tóńiregindegi bizdiń ult retindegi bir kemshin tusymyz osy shyǵar. Ai, qaidam, jalǵyz biz deisiń be, dúnie didaryndaǵy basqa ult pen ulystardyń da mundai máseleden shetin emes ekenin kórip júrmiz. Degenmen, qazirgi bizdegi ahýaldyń yrymynyń da, jyrymynyń da bólektigi sekem shaqyrady.
Jaqynda «Ult» táýelsiz internet-basylymynan: «Atyraýda memleket jáne qoǵam qairatkeri halyq jazýshysy, Memlekettik syilyqtyń iegeri, Eńbek Eri Ábish Kekilbaevty eske alýǵa arnalǵan «Kemel eldiń kemeńger qalamgeri» atty ádebi-óner keshi boldy» degen maqalany oqyp otyryp oiyma bolmysy bólek qalamgerdiń kóziniń tirisinde kórgen, estigen quqailary tústi. Sodan soń: «Áýliedei Ábish aǵanyń tirligindegi bir osaldyǵyn keshire almai tap osylai shýlap edik. Aǵa qusadan qaza bolǵan. Ái, el emes ekenbiz ǵoi» – degen sózdi oi eleginen qaita ótkizdim. Iá, qoldan kelgenshe ulttyń mańdaiyna bitken uly perzentterin kóziniń tirisinde baǵalap, súrinip ketken jerleri bolsa da kústanalamaǵanǵa eshteńe jetpeidi eken ǵoi. Talant ataýlynyń bárin birdei aq qanatty perishtedei kóretin bizdiń osy bir qazaqy ádetimiz-ai. Myna dúbirli jiynǵa kóleńkesi túsken jerge kún kúrkireitindei ultymyzdyń kileń yǵai men syǵailary qatysypty. Solardyń ortasynda bizdiń erekshe silaityn jazýshy aǵamyz Raxymjan Otarbaev ta otyr eken. Top túrinde túsirilgen sýretten tóbesin kórip qaldym da, ishim jylyp sala berdi.
Keide osy bizdiń dúiim jurttyń ne úshin dúrligetini belgisiz. Álgi sońǵy sóileminiń qulaqqa sál aýyrlaý tietini bolmasa, tym qisynsyz da qyjyl emes. Aqiqattyń tap sol sózdiń irgesinde jatqanyn bylaiǵy jurt ta sezedi. Jalpy búgingi zaman aǵymynyń, soǵan sai qai salada bolsyn talap ataýlynyń qaryshtap ilgeri ketip bara jatqanyna qaramastan bizdiń qazaqtaǵy ulttyq ádebiet, ǵylym, ónerdiń kegejegi keiindeý tartyp turǵany kózi ashyq, kókiregi oiaý kisilerdiń kóbisine aian emes pe (Osy salada ter tógip kele jatqan tulǵanyń ózin dabyra etýden góri jazǵan shyǵarmasyn baǵalaý máselesi bizdiń memleketimizde kún tártibine áiteýir bir qoiylar degen úmitimiz de túbegeili kesilgen joq). Biraq solardyń biriniń de jamanat arqalap eshkimge, eshnárse aitqysy kelmeitin tárizdi. Nege? Óitkeni siz benen bizdiń «Sen timeseń men timen, badyraq kóz» degen bylqyldaq bekiniske kóship alǵanymyz qashan. Óitpegende she, lypyp turǵan shalǵyǵa qarsy turǵan kózsiz batyrdy kim kóripti. Bizdiń talantty qalamgerler men ǵalymdardyń bar «aiyby» (eger qoǵamdaǵy qaisy bir jaittardyń aqiqatyn aitýdy aiyp sanasaq) bylaiǵy jurt aita almaǵandy aitqan kezderinde qai nárseniń de qabyrǵasyn qaiystyryp, tabanyn qarystyryp jiberetindigi.
Keshegi keńes odaǵy tusynda da mundai máseleler kún qurǵatpai kóterilip, birin ekinshisi irep soiyp jatatyndyqtan oryndy-orynsyz sermelgen syn-pikirler qylyshynyń júzi qyzyldan qurǵamaityn. Kótergen týynyń túsi qan qyzyl, rámizi oraq pen balǵa, birimen belińnen oryp, ekinshisimen tóbeńnen toqpaqtap otyratyn zaman edi ǵoi. Solardyń da arasynan irikteýli irilerdiń qatarynda ómir-elektiń kimderdi alyp qalǵanyn búginde kózi ashyq qaýym jaqsy biledi. Sol dáýirde jasalǵan ádebiet úlgileriniń asyly men jasyǵyn salǵastyryp, aqiqatyn arshýǵa endi ǵana múmkinshilik týyp otyr. Olai bolsa, biz osy nesine bir-birimizben itarshy bola beredi ekenbiz. Kúni erteń-aq ýaqyt tóreshi bárin óziniń ornyna qoimai ma?
Másele, qazir kimge, qandai ádebiet pen ǵylymnyń kerektiginde bolsa kerek. Ras, talǵammen de talasqan jón, ulttyq bolmysymyzdyń da aiaqasty bolmaǵany abzal, sóitip júrip órkeniet órisinen qalyp qoiýǵa taǵy bolmaidy. Demek dál qazir bizge «ógizdi de óltirmeitin, arbany da syndyrmaityn» erekshe tásil jáne sol izben alyp júretin kásip iesi qajet. Biz ómir súrip otyrǵan qoǵam kórinisteri aiasynda jasalyp jatqan búgingi ádebiet pen ǵylymnyń aýjaiy da erteń-aq tarihtyń enshisine kóship, onyń da ózindik sybaǵaly baǵasy beriletin ýaqyt alys emes. Ómir bolsa sonda kóre jatarsyzdar búgingi kúni áýliesingen talailardyń áýselesin. «Kimniń aq, kimniń qara ekeni sheshinip, monshaǵa túskende belgili bolady» degen eken. Qazir ǵoi upaiy túgelderdiń montany moldanyń kúiin keshe qalǵandary...
Al endi bar ǵoi, qazir bireý suhbat bere qalsa boldy, sondaǵy oqys oilaý nátijesinen jalań tabanymyzben shoq basyp ketkendei shoshynatynymyz tań qaldyrady. Tipti sol ekiortada báz bireýlerdiń buiyǵy túppiǵyldary oianyp, oilamaǵan shetin jaǵdailar qyltanaq ata bastaidy. Bizdiń qoǵamda qai máselege bailanysty bolsyn birdeńe aitsań, tipti soǵan qatysy shamaly kóldeneń kókattylarǵa da shaptúrtki bolyp tie beretini qyzyq. Sosyn ómiri birikpegen bastar ýaqytsha birigip alyp jan-jaqtan talaidy deisiń. Sóitip júrgende álgi qosaq arasyndaǵylar suhbat iesiniń jalpy ádebiet pen ǵylymnyń aýjaiy men bolashaǵyn aityp, sonyń barysy men kelisin kóktei sholyp otyrǵanyn jaiyna qaldyryp, jeke bastyń máselesin kúittep ala jóneledi. Mundaida talaq ataýly taban astynda tars airylǵysh qoi. Ekiushty gáp júrip ótken jerdiń bári osy. Sóitsek, bar másele bir-eki átiberli kisi attaryn ainalyp ótýde eken, sondaidy eskerseńiz boldy, esh bále joq. Áiteýir sóz ańdyp, arpalysyp júrgen bireýler. Bizdiń oiymyzsha, qazaq jáne álem klassikteriniń shyǵarmalaryn qaita ainalyp kelip oqi beretin urpaq jalǵastyǵy ázirge úzilgen joq, jaqyn aralyqta úzile qoimas dep úmitteneiik. Alaida endigi jerde jalpaq jurt jappai kitap oqidy degen sábilik senimnen de arylýymyz kerek shyǵar. Múmkin bir kezderi ondai kezeńniń qaita ailyp kelýi de ǵajap emes. Bir zamanda «halyqtyń qulaǵy hám kózi bolǵan» qazirgi gazet-jornal, radio-televidenie degenderińizdiń ózi búgingi áleýmettik jelilerdiń zymyrandai zyrlaǵan jyldamdyǵyna ilese almai kele jatqanda, bizdiń keibir áreketterimiz de bos áýreshilik siiaqty. Sondyqtan da bizdiń qazaqqa zaman kóshine ilesýdiń basqashalaý jolyn izdeý kerek bolyp tur.
Jalpy biz sóz iesi ataýlynyń izgi oiyn túsinýden qalyp bara jatqan siiaqtymyz. «Qunanbai – myń Abaidyń ákesi bolsa da, qylmysker...». Keiingi kezde oqyp kele jatyp tunshyǵyp qala jazdaǵan sóilemim osy boldy. Sonda deimin-aý, eger Mekkeden kúlli musylman balasy táýap etý úshin tákiia saldyrǵan qajy Qunanbai «qylmysker» bolsa, odan týǵan hákim Abaidyń, ony pir tutatyn kúlli qazaqtyń kim bolǵany?! (Átteń er Tákem – Talasbek Ásemqulov tiri bolǵanda ǵoi dedik te qoidyq) Mine, úsh dúrkin qatarynan kórshi memlekettiń mártebeli Memlekettik syilyǵyn ielengen qadirmendi qazaq jazýshysynyń jeke pikiri kerek bolsa. Burynǵynyń «Ár kállada bir gáp» degeni osy shyǵar. Qazir qalamgerler arasynda baiaǵy syn-pikirlerdiń syny túsip qalyp, birjaqty jalań pikirlerdiń osynshama alashubarlanýyna qaramastan, bizge deiingi aǵa býyn qalyptastyrǵan kemel ádebiet úlgileri bar ekendigine shúbá keltirýge bolmaidy. Bizdiń býynnyń týmagerligi de álem ádebietiniń ozyq nizamdarymen bettestirgende eshkimnen nan surap turǵanyn kóre almadym. Jalpy ótkenimizge de, búginimizge de dálelsiz topyraq shasha berý – erlik emes. Ádebiet pen ǵylymnyń jáne osy protsesterdiń ozyǵy men tozyǵyn salǵastyra zerttep, artyqshylyǵy men kemshiligin kórsetý úshin belgili bir ozyq teoriialarǵa súienbei sóz sóileýdiń ózi «aýyz meniki» degennen ári asa qoiar ma eken?
Keide osy bizdiń qoǵamda iilmei júrgen ǵaziz basty iip, búgilmei júrgen tizelerdi búktirip qoiýdyń túrli ádis-tásilderi oilastyrylyp jatatyn siiaqty bolyp kórinedi. Ári beridesin ol da qas talanttardyń qasa soryna ádeii jasalatyn ejelgi aila-sharǵylardyń biri ǵoi deimin. Qudai talanttan tapshy etip jaratqan pendeler óte talantty týǵan adamdardyń aldyna kelip iilip, «túgensheke» dep búgilip turǵanyn kórgisi keletin siiaqty. Álgi neme úshin ondai sátterdiń qandai dáreje ekenin bilseńiz ǵoi. Bul úshin arnaiy jumystar júrgizilýi múmkin ekendigi de teristelmeidi. Kóp pende sodan jer betinde joq lázzat – argazm alyp, erekshe bir rahat kúi keshetin sekildi. Pikir iesi aitpaqshy qalamgerlerin «qusadan óltirý» de bizdiń ult úshin onsha jat tásil emes kórinedi ǵoi. Jáne bizdiń qoǵamda qusadan óltirýdiń aila-tásilderi óte kóp: qalamgerdiń jazǵandaryn baǵalama, kitaptaryn shyǵarma, mereili jasy men belgili belesterin elemei tasta, jumys pen qyzmetten shetqaipai jasa, óte talantty degenderdiń soryna túkke alǵysyz talantsyz bireýlerdi ósir, 800-den asa qalamgerge jyl aralatyp jalǵyz ǵana Memlekettik syilyq taǵaiynda (sonda kóresiz olar bir-birine ne tileitinin), erekshe talantty jandardy der kezinde ataqqa usynba, páterden qysym kórset, ár sózi men is-áreketine qaraýyl qoiyp, «óitken, búitke» dep qyr izinen qalma... Budan keiin eshkimdi óltirmei-aq qoisa da bolady, sóz iesi qusadan ózi de ólimshi bolyp tynady (bul qatar rýhaniiat áleminiń qai salasyna da qatysty).
Al "Raxymjannyń kúligin bir súrindirdik-aý» dep, kúni búginge deiin BAQ quraldarynyń betinde pikir bildirgen aqyldy qazaqtardan sóz sýyrtpaqtatyp otyryp, arazdyq otyna álsin-álsin mai quiyp, gúj-gújdep otyrýdy ádetke ainaldyryp alǵan, bizdiń keibir sóz qýǵan baýyrlarymyz qatty qatelesip júr. Mundai sanaly-beisanaly áreketterin olardyń ózderi moiyndamai-aq qoisyn, biraq sóz túsinetin adamǵa mátin degen jaryqtyqtyń keibir qaltarys-bultarystary jalǵan aityp, jaltarýdy bilmeidi ǵoi. Qashan da klassikalyq ádebiet pen ǵylymdy, onyń ozyq nizamdaryn jasaýshy tobyr emes, tulǵalar! Bul qai kezde de osylai bolǵan jáne solai bola da bermek. Bizdiń aramyzda ony biletin saýattylarymyz jetip artylady. Endeshe solar nege jumǵan aýyzdaryn bir ashpaidy eken dep te oilaisyń, keide. Álde biz úshin ult ádebieti men ǵylymy jai-kúiiniń qajeti shamaly bolyp bara jatqany ma? Múmkin osyǵan deiin aitqan adamdardyń kórip kele jatqan quqailary júrekti shaiyp, kózdiń otyn alyp, keýdeniń jalynyn birjola óshirip tastady ma eken?
Iá, bir kezderi óziniń sheksiz biligine basyn idirip, qol qýsyrtyp qyzmet etkizgen keńestik ideologiianyń shańyraǵy opyrylyp ortasyna túskendikten basyndaǵy dáýir-dáýreni ótken, sóitip baǵy taiǵan kere qarys romandar men kereksiz zertteýler bizde qazir de jetip artylady. Ony eshkimnen jasyra almaimyz jáne ár kezeńniń ózi áshkerelep otyratyn shyndyqty búrkemelep te qajeti joq. Bul da zamanyndaǵy qyzyl imperiia qairatkerleriniń jer-jerdegi eskertkish-biýsterinen keiingilerge sabaq bolarlyq alleia jasap qoiýdyń ornyna, bir kezderi jappai qirata bastaǵanymyz siiaqty qubylys qoi. Qyzyl shúberek kórse boldy kózine qan tola bastaityn meksika buqasyndai álgi tústen sovettik sindromy ustap, boiy jiyrylyp qalatyn kisiler úshin bizdiń bul oiymyzdyń ózi durys emes ekenin túsinemiz, árine. Myna jumyr jer betinde qai nárseni bolsyn kózsiz qiratýdan ońai jol bolmaǵan. Keide qalamger-qairatkerlerimiz oqys oiy úshin túsindirme berse áne, «keshirim surattyq» deitinimiz ne ádet eken. Sonda bizdiń ult retindegi bar maqsat-muratymyz tanymal perzentterine (meili ol qai salada bolsyn) keshirim suratý ma, álde solardyń muqaǵanyna masattaný ma? Sóitip otyryp «bizde qazir tulǵa joq» degimiz keletinin qaitersiz. Sonda bul ózi qandai piǵyl? Joq aǵaiyn, jazylǵan jaidyń qai-qaisyna bolsyn keshirim suralýy qiyn. Ony shyn qalamgerlerimiz ben qairatkerlerimizdiń izgi oiyn túsine almai júrgen ózimizden kórmesek, basqa kimnen kórýimiz kerek? Al jazylǵan jaittyń bári birdei túsinikti bolsyn dep talap qoiý múlde qiianat!
Osyndai alashabyr jaǵdailardy óz ońtaiymyzǵa paidalana ketip, keibir talantty tulǵalarymyzdy kóptigimen jasqap, aýyzbirligimen qorqytyp, qoldan kelse ishindegi múiizi sala qulashtar men saqaly sere qarystarǵa bir súzgizip, tereńdermen birigip birjola batyrtyp jiberýge de teris emes ekenimiz ol óz aldyna. Biraq dala dástúrimen tutasyp ketken, jalǵyz Jaratýshydan basqanyń bárinen qorqyp bolǵan, Qudai kókiregine qisapsyz bilim nári men til boiaýynyń san túrin qotaryp quia salǵan Raxymjan siiaqty uly qazaqtar ondai dóńaibattan seskene qoiar ma eken. Aiaq jeter jerdi sharpyp turǵan sózden tutanǵan órt ataýlynyń jalyny siz benen biz tynystap júrgen aýany tolyq qaýyp bolǵan myna dúrdaraz kezeńde, Ai men Kúnniń amanynda sharshy alańda Raxańnyń kitaby órtenip jatty. Bul da bolsa úlgisiz jurttan kózsiz kóshire salǵan «úlgimiz» edi. Ot-ananyń kiesi men kepietinen seskengen eski qazaq birinshi bolyp ot qoiýdan, sál nárseden órt shyǵarýdan qorqatyn. Qazir ot túgili Qudaidan da qoryqpaityn bolyp kúsheiip aldyq. Sonda órtenip jatqan kimniń shyǵarmasy ózi, ony órtep júrgen kimder? Osyndai áreketpen ósh pen kektiń bitýin bylai qoiǵanda, ádebiet pen ǵylymnyń ózekti máselesi sheshile ma? Álde ózderin dástúrshilmiz dep esep qylatyn bizdiń keibir baýyrlarymyz baiyrǵy dushpandyq jolda bir-biriniń «etin jep, qanyn ishý» degen májýsilik joralǵylardyń bolǵanyn umytqany ma? Olai bolsa muny da búgingi demokrattardyń taǵy bir «ereksheligi» dep qabyldai salaiyq. Kitap pen ǵylymnyń orny tolar, múmkin tolmas, elmiz ǵoi, ony da bolashaǵymyzdan kóre jatarmyz. Tek aramyzdaǵy sondai órtqumarlardyń óziniń kórer kúnin kúlge ainaldyra kórmesin dep tileiik. Jaratýshy jalǵyz myna at tóbelindei qazaqty birlik ideiasynyń tóńiregine biriktirýge jazsyn. Kezinde órtke oranǵan talai týyndynyń áýeli myna baitaqqa, sosyn kóz-qurty toiyp bolǵan soń erteń-aq qarmanyp ulttyq negizin izdei bastaityn bolashaq urpaqqa, al qasqa týǵan bolmysy bólek týyndygerler bizge, iaki qazaqqa ǵana kerek ekenin bilemiz be?
...Biz degen sondai elmiz ǵoi!
Berik JÚSIPOV,
folklortanýshy
