Arab tilindegi «ilm» degen sóz bilim degen maǵynany bildiredi. Bilimsizdiktiń antonimi bolǵan «ilm» sózinen «ǵalym», «málimet», «muǵalim» t.b sózder shyqqan.
Alla elshisi (s.a.s) bilim alýdyń paryz ekendigi jáne óte mańyzdy amaldardan ekeni týraly aitady: «Kimde-kim bilim izdený jolyna tússe, Alla Taǵala oǵan jánnatqa barý jolyn jeńildetedi. Perishteler ǵylym izdenýshiniń talabyna razy bolyp, onyń aiaǵynyń astyna qanattaryn jaiady. Shyn máninde, ǵalymǵa kóktegiler jáne jerdegiler, tipti, sýdaǵy balyqtarǵa deiin jarylqaý tileidi».
Alaq súresiniń 1-shi aiatynda: «Oqy, jaratqan Rabbyńnyń atymen» - dep, Paiǵambarymyzǵa (s.a.s) eń alǵashqy iláhi ýahi túsken edi. Rabbymyz bizdi oqý men jazýǵa, bilim alýǵa shaqyrdy. Óitkeni bilim izdeý – Islamnyń talaby.
Bilim alý barysynda Allanyń atymen bastaý kerektigin jáne járdem surap, «Rabbym! Meniń bilimimdi arttyr» dep duǵada bolý kerektigin de Taha súresiniń 114 - aiatynda keltirgen.
Bilim – Allanyń súiikti pendesine ǵana násip bolady. Bilim jolyndaǵy adamǵa da qoiylar talap jaily: «Kimde-kim bilimdi úirense, Rabbysynyń razylyǵyna laiyqty bolýy úshin úirenýi tiis. Al kerisinshe, tek qana dúnieni ielený, bailyq, mansap úshin úirengen bolsa, ol pende qiiamet kúni jánnattyń ózi turmaq iisin de sezbeidi».
Hasan Basri: «Ǵalymdar bolmasa, adamdardyń basqa jan ielerinen aiyrmashylyǵy bolmas edi. Óitkeni, olardyń oqytýymen adamdar adamdyq dárejege jetken». Bilimniń shyńyna naǵyz shynaiy nieti bar, bilimge yntyzar adam ǵana jete alady. Ilimdi shynaiy izdegen jannyń saýsaqtan sýsyǵan aǵyndy sýdai aǵyp ketpei, jadyńda jattalyp qalary anyq. Bilim izdenýshiniń oiyn bóletin kúndelikti isterden irgesin aýlaq salyp, shama-sharqy jetkenshe maqsatyna qarai umtylǵany jón.
Tanymal ǵalym Ál-Buhari tún ishinde 15-20 ret oianyp, ár turǵan saiyn shaqpaǵymen ot tutatyp, (shamyn) jaǵady eken. Sodan soń, hadis (jazylǵan qaǵazdaryn) shyǵaryp (bir nárselerdi) túrtip qoiady eken. Osyndai bilim jolyndaǵy ǵalymdardyń ómirinen taǵylym alý bilimge degen qulshynysty arttyrady. Ata-babalarymyz «Bilim – inemen qudyq qazǵandai»,- dep bilimdi tal besikten jer besikke deiin alý kerektigin, izdenip úirengen saiyn áli de kóp nárseni bilý kerektigin bilim talap etýshiniń tereń túsinetindigin kórsetedi. Zýmar súresiniń 9-aiatynda: «Biletinder men bilmeitinder birdei bola ma?!» - dei otyryp, bilimdi adamnyń jaryq sham sekildi, bilimsiz adamnyń qarańǵy túnek sekildi nadandyqta bolatyndyǵyn jetkizedi. Oǵan qosa, Alla Taǵala bilimdi múminderdiń dárejelerin basqalardan joǵary etetindigi týraly Mýjádálá súresiniń 11-aiatynda baiandaidy: «Alla Taǵala senderden iman keltirgen men ǵylym bergenderdiń dárejesin joǵarylatady». Bul týraly ata-babalarymyzda: «Teginde, adam balasy adam balasynan aqyl, bilim, ar, minez degen qasiettermen ozady», - degen uly aqyn Abai Qunanbaiulynyń sózi barlyq ýaqytta óz mánin joimaityndyǵy belgili.
Islam – bilimdi úiretken ustazdy da, bilim alǵan shákirtti de qurmetteidi. Sebebi, bilimi joq adam týra joldan tez taiady. Sol sebepti, musylman úmbeti Paiǵambarymyzdyń (s.a.s) ósietin oryndap, ózin jan-jaqty damytyp, bilimge den qoiǵany abzal.
Juldyz TLEÝBAI
