2018 jylǵy jeltoqsanda elimiz halyqaralyq beibitshilik pen qaýipsizdikti saqtaý úshin negizgi jaýapkershilik júktelgen Birikken Ulttar Uiymynyń basty organy – BUU Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty emes múshesi retinde eki jyldyq jumysyn sátti aiaqtady.
Dál osy BUU Qaýipsizdik Keńesi álemge tóngen qaýipti nemese agressiia aktisin anyqtaýda jetekshi ról atqarady, halyqaralyq sanktsiialardy engizýge jáne BUU-nyń qoldaýymen áskeri nemese bitimgershilik operatsiialardy júrgizýge quqyly. Munda álemdegi eń shielenisken qaqtyǵystar men daǵdarystar talqylanady, al onyń sheshimderi halyqaralyq quqyq normalaryna sáikes BUU-nyń barlyq múshe elderi úshin mindetti bolyp tabylady.
Qazaqstan Respýblikasy Prezidenti N.Á.Nazarbaevtyń 2017 jyly 1 qańtarda BUU Qaýipsizdik Keńesine joldaǵan «Qaýipsiz, ádil jáne órkendegen álem qurý úshin jahandyq áriptestikti nyǵaitý jónindegi Qazaqstannyń tujyrymdamalyq kózqarasy» atty saiasi Úndeýinde kózdelgen jeti basymdyq bizdiń jumysymyzdyń basty baǵdaryna ainaldy.
1-basymdyq. Qarýsyzdaný men iadrolyq qarýdy taratpaý
Biz álemdik qaýymdastyqtyń iadrolyq qarýdy taratpaý rejimin dáiekti nyǵaitý jáne keńeitý arqyly planetany iadrolyq qarýdan aryltý boiynsha álem qoǵamdastyǵynyń kúsh-jigerin shoǵyrlandyrýdy jalǵastyrdyq. 2018 jyly qańtarda ótken «Jappai qyryp-joiý qarýlaryn taratpaý: senim sharalary» taqyrybyndaǵy joǵary deńgeidegi taqyryptyq brifingi BUU Qaýipsizdik Keńesindegi qazaqstandyq tóraǵalyqtyń basty oqiǵasyna ainaldy.
Bul is-shara Qazaqstan tarihyndaǵy mańyzdy oqiǵa boldy. Memleket basshysy alǵash ret BUU Qaýipsizdik Keńesine tóraǵalyq etti jáne osy ózekti másele boiynsha Qazaqstannyń syrtqy saiasatynyń negizgi basymdyqtaryn atai otyryp, Keńestiń zalynda qazaq tilinde sóiledi.
Osy taqyryp boiynsha pikirtalas «Álem. XXI ǵasyr» manifesi rýhynda iadrolyq qarýdy taratpaýdy, janjaldardyń aldyn alýdyń jan-jaqty strategiiasynyń negizgi elementi retinde alǵash ret tanýǵa múmkindik berdi.
Qaýipsizdik Keńesi Qazaqstannyń usynysy boiynsha, qaqtyǵystardy retteý, qaida jáne qashan oryndy bolsa, bolashaq urpaqtardy soǵys apatynan qutqarý úshin múshe memleketterdiń ortaq maqsattarǵa jetý jolyndaǵy kúsh-jigerin biriktirý arqyly senimdi qalpyna keltirý sharalaryn qamtýy múmkin degen erejelerdi qujat túrinde bekitkeni mańyzdy. Bul postýlattar Tóraǵanyń 2018 jyldaǵy birinshi málimdemesi. Qaýipsizdik Keńesiniń saiasi túrde mindetti qujatyna engizilgen.
2-basymdyq. Daý-janjalsyz álem qurý
BUU QK men BA-nyń resmi qujatyna ainalǵan «Álem. XXI ǵasyr» manifesi osy júzjyldyqta álemdi soǵys qaterinen múlde aryltatyn jáne onyń sebepterin joiatyn strategiiany iske asyrýdy adamzattyń eń basty mindeti retinde belgiledi. Bul rette, biz soǵyssyz álem, eń aldymen, janjaldardyń túpki faktorlaryn joiý dep túsindik. Jahandyq kún tártibindegi ózekti máseleler – terrorizm, zorlyq-zombylyq ekstremizmi, kóshi-qon jáne ózge de keleńsiz qubylystar ekonomikalyq daǵdarystyń, kedeishiliktiń, saýatsyzdyq pen jumyssyzdyqtyń, halyqaralyq qarjy, saýda men damý salasyndaǵy jahandyq básekelestiktiń saldarlary bolyp tabylady. Osyǵan orai, Qazaqstannyń Keńestegi kúsh-jigeri jahandyq jáne óńirlik deńgeide áskeri teketires dárejesin tómendetý arqyly jahandyq soǵystyń qaýpin tolyq joiý jáne onyń aldyn alý úshin barynsha jaǵdailar jasaýǵa baǵyttaldy.
Kúrdeli kelissózderdiń nátijesinde Qazaqstan 2045 jyly BUU-nyń 100 jyldyǵy qarsańynda terrorizmge qarsy jáne terrorizmsiz álemge qol jetkizý qajettiligin BUU QK resmi qujatynda kórsete aldy. Qaýipsizdik Keńes óziniń saiasi mindetti qujatynda kelesi urpaq úshin soǵyssyz bolashaq qurýdyń ýaqyt shegine qatysty barlyq múshelerdiń kelisimin alǵash ret bekitti.
Bul ideiany Qazaqstan Prezidenti N.Nazarbaev 2015 jyly BUU Bas Assambleiasynyń mereitoilyq 70-sessiiasynda usyndy. Jalpy alǵanda, Memleket basshysy 1992 jyly BUU Bas Assambleiasynyń 47-sessiiasynda AÓSShK týraly bastamasyn jariia etip, senim sharalaryn qoldanýdy jáne iske qosýdy usynǵany málim.
Árine, BUU Qaýipsizdik Keńesindegi jáne beibitshilikti saqtaý problemalar júiesi boiynsha jumysymyzdyń kórnekti nátijesi Qazaqstannyń BUU-nyń bitimgershilik qyzmetine qatysýynyń is júzindegi jańa kezeńi boldy. 2018 jyly qazanda elimiz BUU-nyń Livandaǵy Ýaqytsha kúshterinde Úndistanmen birge áskeri qyzmetti ótkerý úshin alǵash ret 120 adamnan turatyn bitimgershilik kontingent jiberdi.
3-basymdyq. Ortalyq Aziia jáne Aýǵanstan
Tarihi túrde Ortalyq Aziianyń ajyramas bóligi bolyp tabylatyn Aýǵanstanǵa ekonomikalyq jáne áleýmettik damýda, beibitshilik pen qaýipsizdikke tóngen syn-qaterlerge qarsy turýda, sondai-aq onyń áleýetin nyǵaitýǵa jan-jaqty kómek kórsetý árdaiym Qazaqstannyń syrtqy saiasi basymdyqtarynyń biri retinde qaraldy.
Biz Qaýipsizdik Keńesinde «Qaýipsizdik pen damýdyń ózara táýeldilik úlgisi retinde Aýǵanstan men Ortalyq Aziiada óńirlik áriptestikti qurý» atty biz úshin jáne bizdiń óńirimiz úshin ózekti taqyrypqa ministrler deńgeiindegi mańyzdy pikirtalastardy uiymdastyra aldyq. Bul pikirtalastar OA elderiniń syrtqy ister ministrleriniń qatysýymen uiymdastyryldy.
Osy pikirtalastardyń qorytyndysy boiynsha Ortalyq Aziia men Aýǵanstan arasyndaǵy áriptestikti ornatý jónindegi, óńirdiń ekonomikalyq damýyna jáne Aýǵanstandaǵy halyqaralyq terroristik uiymdardyń zańsyz qazmetinen týyndaityn qaýip-qaterlerdi báseńdetýge járdemdesetin Qaýipsizdik Keńesiniń resmi qujaty qabyldandy.
Sonymen qatar Keńes jetekshi oiynshylardyń qarama-qaishylyǵy saldarynan sońǵy úsh jyl boiy múmkin bolmaǵan Qazaqstannyń Ortalyq Aziiadaǵy ahýal men bizdiń aimaǵymyzdaǵy BUU Óńirlik ortalyǵynyń aldyn alý diplomatiia boiynsha qyzmeti jóninde ázirlegen qujatyn qabyldady.
4-basymdyq. Kontrterrorizm
Terrorizm halyqaralyq beibitshilik pen qaýipsizdiktiń eń basty jáne ótkir problemalarynyń biri bolyp qala bermek jáne turaqty damý men gýmanitarlyq jaǵdaiǵa teris áserin tigizýde. Halyqaralyq terroristik toptardyń qyzmeti álemniń kóptegen óńirlerindegi jii daǵdarystyq qubylystardyń draiveri bolyp keledi.
Sondyqtan «IGIL/DAISh», «Ál-Kaida» jáne «Taliban»qozǵalysy atty eń iri terroristik uiymdarmen qarsy kúres jónindegi Keńestiń sanktsiialyq komitetterin basqarý biz úshin ońai bolmady. Degenmen, Qazaqstan Qaýipsizdik Keńesiniń osy qosalqy qurylymdarynyń jumysyna serpin bere otyryp óz missiiasyn abyroimen atqaryp shyqty dep oilaimyn.
BUU-ǵa múshe kóptegen memleketter Qazaqstannyń terrorizmge qarsy kúrestegi tiimdi jumysyn jáne Qaýipsizdik Keńesiniń qosalqy organdarynda tabysty tóraǵalyq etkenin moiyndaidy. Osylaisha QK Tóraǵasy Aýǵanstanǵa, Ońtústik-Shyǵys Aziia elderine (Filippin, Indoneziia, Malaiziia, Singapýr), Ózbekstanǵa jáne Reseige sapar jasady. Bizdiń ókildigimiz osy komitetterdiń basshylary úshin búlingen nemese terrorizm qaýpi bar elderge saparmen barýdyń rekordyn kórsetti.
Terrorizmnen azat álemge qol jetkizý tártibi kodeksiniń 2018 jyly qyrkúiekte qabyldanǵany osy baǵyttaǵy jumysymyzdyń basty nátijesi bolǵany sózsiz. Bul qujattyń mánin qaita baǵalaý qiyn. 2015 jyly BUU shtab-páterinde aitylǵan qujatty qabyldaý ideiasy Memleket basshysyna tiesili. Niý-Iorktegi jáne BUU múshe memleketterdiń astanalarynda qajyrly eńbekti talap etken jumystyń nátijesinde qazaqstandyq diplomattar aldyna qoiǵan mindetterin oryndap, 2045 jylǵa qarai josparlanyp otyrǵan terrorizmnen azat álem úshin jahandyq koalitsiiany qurýǵa qol jetkizdi. Búgingi tańda halyqaralyq koalitsiiaǵa álemniń 80-ge jýyq memleketi kiredi.
5-basymdyq. Afrikadaǵy beibitshilik pen qaýipsizdik
BUU Qaýipsizdik Keńesiniń aǵymdaǵy kún tártibiniń shamamen 75%-y Afrikadaǵy qaqtyǵystarǵa arnalǵan.
Qaýipsizdik Keńesinde atqarǵan jumysynyń barysynda qazaqstandyq delegatsiia Afrika taqyrybyna qatysty júzden asa otyrysqa qatysty. Olardyń arasynda Ortalyq Afrika Respýblikasy, Kongo Demokratiialyq Respýblikasy, Býrýndi, Sýdan jáne Ońtústik Sýdan, Mali, Liviia, Somali siiaqty elderdegi uzaqqa sozylǵan qaqtyǵystar bar. Afrika men damýshy álemniń jeke máseleleri jalpy alǵanda, óńirimizdiń problemalaryna uqsas. Áńgime halyqaralyq terrorizmge qarsy kúres, ornyqty damý maqsattaryna qol jetkizý máseleleri, gýmanitarlyq kómek kórsetý, jumys oryndaryn qurý, klimattyń ózgerýine qarsy kúres jáne kóptegen basqa da máseleler týraly bolyp otyr.
Komitet Tóraǵasynyń Somali, Djibýti, Efiopiia jáne Keniiaǵa saparlary uiymdastyryldy. Kóptegen jyldar boiy munyń múmkin bolmaǵandyǵyn atap ótý qajet. Qazaqstan halyqaralyq terroristik toptardyń, atap aitqanda, Shyǵys-Afrika aimaǵyndaǵy «Al-Shabab» tobynyń qyzmetin retteýge eleýli úles qosty. Bizdiń is-áreketterimiz Efiopiianyń jańa basshylyǵynyń kóshbasshylyǵynda bastalǵan afrikalyq múiis aimaǵy elderiniń jaqyndasýynyń aýqymdy protsesi úshin mańyzdy katalitikalyq áserge ie boldy dep esepteimiz. Memleket basshysy 2017 jyldyń qańtarynda qazaqstandyq diplomattar aldynda dál osy mindetti qoiǵan bolatyn, endi ol tabysty iske asyryldy.
BUU Qaýipsizdik Keńesiniń Eritreiaǵa qarsy 2009 jyldan beri is júzinde áreket etken uzaq jyldarǵa sozylǵan sanktsiialaryn alyp tastaý qazaqstandyq kúsh-jigerdiń praktikalyq nátijesi boldy.
6 jáne 7 basymdyqtar. Qaýipsizdik pen damýdyń ózara táýeldiligi jáne BUU reformasy
Keńes músheleri Qazaqstannyń BUU shtab-páterinde usynǵan janjaldardy retteý, aldyn alý jáne olardyń negizgi sebepterimen kúresý týraly jańashyl strategiiasyn qoldady.
Bul strategiiany álemniń ár túkpirinde qoldanýǵa bolady jáne onyń úlgilik strategiia bolýyna barlyq negiz bar. Qaýipsizdik pen damýdyń ózara táýeldiligin qamtamasyz etý, sondai-aq aimaqtyq tásildeme jáne biryńǵai qurylym retinde BUU-nyń qyzmetin shtab-páterde jáne jergilikti jerlerde úilestirý onyń negizgi elementi bolyp tabylady. Bul tutastai alǵanda Uiymnyń tiimdiligin, ashyqtyǵyn jáne eseptiligin arttyrady dep sanaimyz.
BUU Qaýipsizdik Keńesiniń jumysynda elimizdiń taǵy bir simvolikalyq, eleýli jolyn atap ótkimiz keledi. Qazaqstan kezekti eki jylǵa sailanatyn BUU Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty emes músheleriniń ulttyq týlaryn ornatý saltanatty rásimin ótkizý dástúrin qalyptastyrdy.
* * *
Qazaqstan ókilderi BUU Qaýipsizdik Keńesindegi eki jylǵy jumysynda Qaýipsizdik Keńesiniń myńdaǵan ashyq jáne jabyq otyrystaryna, BUU Qaýipsizdik Keńesi músheleriniń beiresmi kezdesýleri formatyndaǵy otyz segiz is-sharaǵa qatysty, 115 qarar men 48 Keńes Tóraǵasynyń málimdemelerin qabyldaýǵa úles qosty. Bul sandardyń astarynda bizdiń diplomattarymyzdyń, Syrtqy ister ministrligi, onyń shetelderdegi mekemeleri, sondai-aq elimizdiń basqa da memlekettik organdary qyzmetkerleriniń orasan zor jumysy jatqanyn elestetý qiyn emes.
Qaýipsizdik Keńesi músheleriniń álemniń ártúrli óńirlerine jasaǵan on eki dala saparyna Qazaqstannyń qatysýyn aitarlyqtai atap ótý qajet. Bul tikelei ózderinen óńirdegi jaǵdai men odan keiin sheshim qabyldaý boiynsha aqparat alý úshin mańyzdy máni bar. Elimizdiń 2018 jylǵy qańtarda Qaýipsizdik Keńesinde tóraǵalyq kezinde Aýǵanstanǵa osyndai saparlardyń birin uiymdastyrdy, bul aýǵan áriptesterimizdiń tarapynan oń qabyldandy jáne Aýǵanstannyń kóshbasshysy A. Gani Memleket basshysyna alǵys hatyn joldady.
* * *
Biz BUU alańynda belsendi jumysty jalǵastyrýǵa, kópjaqty yntymaqtastyqty qoldaýdy, halyqaralyq dárejede tanylǵan erejelerge negizdelgen álemdik tártipti saqtaýdy, jahandyq syn-qaterlerdi birlesip eńserýdi, búkil álemdegi beibitshilik pen ortaq damýǵa járdem etýdi jalǵastyrýǵa niettimiz. Beibit ATAMQULOV, Qazaqstan Respýblikasynyń Syrtqy ister ministri
Beibit ATAMQULOV,
Qazaqstan Respýblikasynyń Syrtqy ister ministri
