Foto:egemen.kz
Memleket basshysy tarihymyzǵa qatysty ataýly datalar men belgili tulǵalarymyzdyń mereitoilaryn joǵary deńgeide atap ótý ulttyq biregeilikti nyǵaitý jolyndaǵy mańyzdy qadam ekenin únemi aityp keledi. Osy oraida qazaq ádebieti men rýhaniiatyn, tarihy men mádenietine úlken úles qosqan qalamgerler men tarihi tulǵalardyń shyǵarmashylyǵyn dáripteý erekshe mánge ie.
Máselen, 2021 jyly Qazaq handyǵynyń negizin qalaýshy Joshy hannyń mereitoiy joǵary deńgeide uiymdastyrylyp, onyń urpaqtaryna arnalǵan is-sharalar kesheni ótkizildi. Al biyl Joshy ulysynyń Qazaq jerinde qurylǵanyna 800 jyl toldy. Qazirgi tańda Altyn Orda atasy Joshy han týraly film túsirilip jatyr.
«Biz Qazaq handyǵynyń qurylýyna erekshe mán berýimiz kerek. Óitkeni Kerei hannan bastap Kenesary hannyń ózderi Joshy hannyń muragerleri sanalǵan. Shyn máninde de solai. Qazaq eliniń qaq ortasynda – kieli Ulytaýda Joshy hannyń bizdiń tarihymyzda teýip turyp oryn alǵanyn dáleldeitin aiǵaqtar jinalǵan. Ol onyń kesenesi. Alaida, osy ýaqytqa deiin el azamattarynyń sanasynda Joshy hannyń bizdiń tarihymyzdaǵy alatyn róli men onyń bizdiń muramyzǵa tikelei qatysy bary týraly pikir qalyptaspai keledi. Tipti Monǵoldardyń ózi alystan at basyn tirep, Ulystyń basyna kelip tizerlep taǵzym etedi, onyń qudiretine bas iedi, ony moiyndaidy. Al biz nege muny moiyndamaimyz? Nege biz ózimizge tiesili nárseni ala almaimyz? Bizdiń film qazaqstandyqtardyń tarihi sanasyn oiatýǵa jáne ulttyq qundylyqtarymyzdy nyǵaitýǵa kómektesedi dep senemin. Jaqynda...», - dedi telejúrgizýshi Maia Bekbaeva.
Qazaq tarihynda, ańyzy men kúilerinde orny bar Altyn Orda men Joshy han tulǵasy kinomyzda kórinis tabýy qazaq tarihyna degen qyzyǵýshylyqty arttyryp, jastarǵa ulttyq qundylyqtardy nasihattaýda erekshe mánge ie bolatyny sózsiz.
Ataqty qazaq ǵalymy jáne oishyly Ábý Nasyr ál-Farabidiń mereitoiy da elimizde ataýly kúnderdiń biri retinde atalyp ótiledi. Qazaqqa ǵana emes, tutas túrki dúniesine ortaq oishyl, Islam álemi úshin qadiri bólek ǵulama, adamzattyq aýqymdaǵy filosof Qoja Ahmet Iasaýidiń esimi de erekshe atalatyny anyq. Sondyqtan onyń ósietterin tereń zerdelep, nasihattaýdyń mańyzy zor. Prezidentimiz Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev osy máselege únemi basa mán berip keledi. Ulttyq quryltaidyń otyrysynda bul baǵytta elimizdiń jáne sheteldiń ǵalymdaryn shaqyryp, arnaiy is-shara ótkizý týraly bastama da kótergen.
Taiaýda Astanada Qazaqstan musylmandary dini basqarmasynyń uiytqy bolýymen ótken Iasaýi murasyna arnalǵan halyqaralyq konferentsiiada osy máseleler keńirek talqylandy. Qoja Ahmet Iasaýidiń tulǵasyn keń aýqymda qarastyrýdyń mańyzy zor. Sebebi, Iasaýi – túrki-islam filosofiiasyn damytýǵa ólsheýsiz úles qosqan uly oishyl, tól ádebi tilimizdiń bar bailyǵyn kórsete bilgen sóz zergeri.
Konferentsiia barysynda din qairatkerleri, iasaýitanýshy ǵalymdar ǵulamanyń osy kópqyrly bitim-bolmysyn jan-jaqty asha tústi.
Shyn máninde, Iasaýi ilimi – ulttyq jáne túrkilik biregeilikti nyǵaitýdyń kepili. Sebebi, ol – túrkilik dúnietanym men Islam qaǵidalaryn sheber úilestire bilgen tulǵa. Sondyqtan búgingidei syn-qaterlerge toly almaǵaiyp zamanda Iasaýidiń ósietterine negizdelgen rýhani bastaýdan ajyramaý mańyzdy mindet.
Sonymen qatar Ahmet Iasaýi óz eńbekterinde jalpyǵa ortaq gýmanistik qundylyqtardy nasihattady. Oishyldyń danalyq hikmetteri adamzatty beibitshilikke, izgilik pen baýyrmaldyqqa shaqyratyny barshaǵa aian.
Elimizde 2003 jyldan beri Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń Sezi ótip kele jatqany belgili. Osy rette Iasaýi usynǵan qundylyqtar júiesi atalǵan Sezd ideialarymen úndes ekenin de atap ótken jón. Soǵan sáikes konferentsiia qatysýshylaryna tutas túrkiniń murasyn jáne onyń ortaq rýhani tulǵalaryn dáripteý úshin Sezd alańyn belsendi paidalaný týraly usynystar jasaldy.
Qoja Ahmet Iasaýi – túrki dúniesi úshin erekshe qadirli esim. Sondyqtan ony dáripteý isine jiti mán bergen jón. Osyndai maqsatty kózdeitin búgingidei taǵylymy mol bastamalar aldaǵy ýaqytta da jalǵasyn tabady dep senemiz.
