Búgin XX ǵasyrdyń basyndaǵy qazaq ziialylarynyń kóshbasshysy, ult-azattyq qozǵalystyń negizgi tulǵasy Álihan Bókeihantyń týǵan kúni, dep habarlaidy "Ult aqparat".
Álihan Nurmuhameduly Bókeihan (1870-1937) – kórnekti qoǵam jáne memleket qairatkeri, ǵulama ǵalym, ult azattyq qozǵalysynyń teoriialyq negizin salýshy ári kósemi, qazaqtyń tuńǵysh saiasi partiiasyn uiymdastyrýshy jáne Alashorda úkimetiniń tóraǵasy. Ol XIX ǵasyrdyń sońy men XX ǵasyrdyń basyndaǵy qazaq ziialylarynyń, qoǵam jáne memleket qairatkerleri qataryndaǵy erekshe tulǵa, ult-azattyq jáne Alash qozǵalysynyń jetekshisi, Alashorda avtonomiialy úkimetiniń tóraǵasy, pýblitsist, ǵalym, aýdarmashy, bilikti saiasatker, bilimdi ádebiettanýshy, tuńǵysh entsiklopedist.
Ol burynǵy Semei oblysyndaǵy Qarqaraly ýeziniń Toqyraýyn bolysy, qazirgi Qaraǵandy oblysynyń Aqtoǵai aýdanynda dúniege kelgen. Ata tegi Shyńǵys hannyń úlken uly Joshydan taraityn tóre tuqymy. Arǵy atasy ataqty Kókjal Baraq. Qazaqtyń sońǵy handarynyń biri Bókei han osy Kókjal Baraqtyń balasy. Bókeiden Batyr, odan Myrzatai, odan Álihannyń ákesi Nurmuhamed.
Álihan Bókeihan biregei talant iesi boldy. Osy qasietteriniń arqasynda Álihan Nurmuhameduly qazaq ziialylarynyń basyn bir arnaǵa qosyp, memlekettiliktiń qalyptasýy úshin aianbai ter tókti. Tarihshy professor Mámbet Qoigeldi Álihan Bókeihantyń taǵdyryn qazaq ultynyń ómirinen bólip qaraý múmkin emes ekenin aitady.
«Ol sebebi ult-azattyq qozǵalystyń kósemi bolatyn. Kez kelgen ult-azattyq qozǵalystyń kóseminiń taǵdyry osylai qaiǵyly aiaqtalǵan. Tipti, Resei aýmaǵyndaǵy ulttardyń Álihan Bókeihan siiaqty kósemderiniń taǵdyry basqasha bolýy múmkin emes edi», - deidi ol.
1886 jyly ol Ombyǵa kelip, jergilikti 4 jyldyq tehnikalyq ýchilishege «pansioner» bolyp qabyldandy.
Ol 1890-1894 jyldary Sankt-Peterbýrgtegi Orman institýtynyń ekonomika fakýltetinde oqydy. Osy jyldary ol barlyq stýdenttik qozǵalystarǵa belsendi túrde aralasyp, ásirese solshyldardyń kózqarasyna beiim boldy. Á.Bókeihan Resei jandarmeriia basqarmasynyń nazaryna alǵash ret stýdent bolǵan jyldary-aq iligip, «saiasi senimsizderdiń» qara tizimine alyndy. Álihan bul tizimnen patsha ókimeti kúirep, Keńes ókimeti ornaǵan jyldary da – 1937 jyldyń qyrqúieginde «halyq jaýy» bolyp atylyp ketkenge deiin de shyqqan joq.
Álihan Bókeihantyń belsendi saiasi qimyldary patsha ókimetin seskendirip, ony qazaq dalasynan alastap, Samara qalasyna jer aýdarady. Álekeń, onda 1908-1917 jyldary turyp, qazaq qoǵamynyń tynys-tirshiliginen qol úzbei «Qazaq» gazetine «Qyr balasy» degen atpen el tirshiliginiń ótkir de túitkil máselelerine den qoiǵan maqalalar jazady.
Aqpan tóńkerisinen soń, ońtaily saiasi ahýaldy qalt jibermei paidalanyp qazaq eldiginiń derbestigi úshin belsene qimyldaidy.
1917 jyldary shilde jáne jeltoqsan ailarynda ótken jalpy qazaqtyq siezderdi uiymdastyryp, onda «Alash» partiiasy men «Alashorda» úkimetin qurýǵa qol jetkizedi. Alashorda úkimetiniń tóraǵalyǵyna sailanady.
Azamat soǵysy jyldary qazaq halqynyń aq pen qyzyldyń teke tiresinde tekten-tekke qosaq arasyna ketpeýine kúsh salady. Osy baǵytta jumystar júrgiziledi.
Keńes kezeńinde ókimet oryndary Qazaqstanda turǵyzbai, Máskeýde ustaidy, saiasatpen ainalysýǵa múmkindik bermeidi. Jańa jaǵdaiǵa baila-nysty, burynǵy alash ziialylary ózderiniń kúreskerlik jolyn óz hal-qynyń saýatyn ashý úshin oqýlyqtar jazyp, folklorlyq ár túrli jinaq-tar shyǵaryp, ǵylymmen shuǵyldanyp, aýdarmalarmen ainalysyp, qazaq sharýashylyǵyn uiymdastyrýda basqa jurttyń ozyq mádeni túrlerin paidalanýdyń joldaryn kórsetip nasihattaýǵa baǵyttaidy.
Keńes oryndary Álihan Bókeihanqa tynyshtyq bermei, 20-jyldary eki ret tutqyndap, onda amalsyz bosatyp, aqyr aiaǵynda 1937 jyldyń naýqanynda qandy sheńgelge alady.
«Eshkimniń Álihanǵa bar ma sózi,
Demeidi qandai qazaq ony oń kózi.
Semei tursyn, jeti oblys – bar qazaqtan,
Talassyz jeke-dara tur ǵoi ózi», - dep S.Toraiǵyrov aitqandai, Álihan Bókeihan árqashan da qazaq júreginde jeke dara tulǵa bolyp qala bermek.
