بٷگٸن XX عاسىردىڭ باسىنداعى قازاق زييالىلارىنىڭ كٶشباسشىسى, ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستىڭ نەگٸزگٸ تۇلعاسى ەليحان بٶكەيحانتىڭ تۋعان كٷنٸ, دەپ حابارلايدى "ۇلت اقپارات".
ەليحان نۇرمۇحامەدۇلى بٶكەيحان (1870-1937) – كٶرنەكتٸ قوعام جەنە مەملەكەت قايراتكەرٸ, عۇلاما عالىم, ۇلت ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ تەورييالىق نەگٸزٸن سالۋشى ەرٸ كٶسەمٸ, قازاقتىڭ تۇڭعىش ساياسي پارتيياسىن ۇيىمداستىرۋشى جەنە الاشوردا ٷكٸمەتٸنٸڭ تٶراعاسى. ول XIX عاسىردىڭ سوڭى مەن XX عاسىردىڭ باسىنداعى قازاق زييالىلارىنىڭ, قوعام جەنە مەملەكەت قايراتكەرلەرٸ قاتارىنداعى ەرەكشە تۇلعا, ۇلت-ازاتتىق جەنە الاش قوزعالىسىنىڭ جەتەكشٸسٸ, الاشوردا اۆتونومييالى ٷكٸمەتٸنٸڭ تٶراعاسى, پۋبليتسيست, عالىم, اۋدارماشى, بٸلٸكتٸ ساياساتكەر, بٸلٸمدٸ ەدەبيەتتانۋشى, تۇڭعىش ەنتسيكلوپەديست.
ول بۇرىنعى سەمەي وبلىسىنداعى قارقارالى ۋەزٸنٸڭ توقىراۋىن بولىسى, قازٸرگٸ قاراعاندى وبلىسىنىڭ اقتوعاي اۋدانىندا دٷنيەگە كەلگەن. اتا تەگٸ شىڭعىس حاننىڭ ٷلكەن ۇلى جوشىدان تارايتىن تٶرە تۇقىمى. ارعى اتاسى اتاقتى كٶكجال باراق. قازاقتىڭ سوڭعى حاندارىنىڭ بٸرٸ بٶكەي حان وسى كٶكجال باراقتىڭ بالاسى. بٶكەيدەن باتىر, ودان مىرزاتاي, ودان ەليحاننىڭ ەكەسٸ نۇرمۇحامەد.
ەليحان بٶكەيحان بٸرەگەي تالانت يەسٸ بولدى. وسى قاسيەتتەرٸنٸڭ ارقاسىندا ەليحان نۇرمۇحامەدۇلى قازاق زييالىلارىنىڭ باسىن بٸر ارناعا قوسىپ, مەملەكەتتٸلٸكتٸڭ قالىپتاسۋى ٷشٸن ايانباي تەر تٶكتٸ. تاريحشى پروفەسسور مەمبەت قويگەلدٸ ەليحان بٶكەيحانتىڭ تاعدىرىن قازاق ۇلتىنىڭ ٶمٸرٸنەن بٶلٸپ قاراۋ مٷمكٸن ەمەس ەكەنٸن ايتادى.
«ول سەبەبٸ ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستىڭ كٶسەمٸ بولاتىن. كەز كەلگەن ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستىڭ كٶسەمٸنٸڭ تاعدىرى وسىلاي قايعىلى اياقتالعان. تٸپتٸ, رەسەي اۋماعىنداعى ۇلتتاردىڭ ەليحان بٶكەيحان سيياقتى كٶسەمدەرٸنٸڭ تاعدىرى باسقاشا بولۋى مٷمكٸن ەمەس ەدٸ», - دەيدٸ ول.
1886 جىلى ول ومبىعا كەلٸپ, جەرگٸلٸكتٸ 4 جىلدىق تەحنيكالىق ۋچيليششەگە «پانسيونەر» بولىپ قابىلداندى.
ول 1890-1894 جىلدارى سانكت-پەتەربۋرگتەگٸ ورمان ينستيتۋتىنىڭ ەكونوميكا فاكۋلتەتٸندە وقىدى. وسى جىلدارى ول بارلىق ستۋدەنتتٸك قوزعالىستارعا بەلسەندٸ تٷردە ارالاسىپ, ەسٸرەسە سولشىلداردىڭ كٶزقاراسىنا بەيٸم بولدى. ە.بٶكەيحان رەسەي جاندارمەرييا باسقارماسىنىڭ نازارىنا العاش رەت ستۋدەنت بولعان جىلدارى-اق ٸلٸگٸپ, «ساياسي سەنٸمسٸزدەردٸڭ» قارا تٸزٸمٸنە الىندى. ەليحان بۇل تٸزٸمنەن پاتشا ٶكٸمەتٸ كٷيرەپ, كەڭەس ٶكٸمەتٸ ورناعان جىلدارى دا – 1937 جىلدىڭ قىرقٷيەگٸندە «حالىق جاۋى» بولىپ اتىلىپ كەتكەنگە دەيٸن دە شىققان جوق.
ەليحان بٶكەيحانتىڭ بەلسەندٸ ساياسي قيمىلدارى پاتشا ٶكٸمەتٸن سەسكەندٸرٸپ, ونى قازاق دالاسىنان الاستاپ, سامارا قالاسىنا جەر اۋدارادى. ەلەكەڭ, وندا 1908-1917 جىلدارى تۇرىپ, قازاق قوعامىنىڭ تىنىس-تٸرشٸلٸگٸنەن قول ٷزبەي «قازاق» گازەتٸنە «قىر بالاسى» دەگەن اتپەن ەل تٸرشٸلٸگٸنٸڭ ٶتكٸر دە تٷيتكٸل مەسەلەلەرٸنە دەن قويعان ماقالالار جازادى.
اقپان تٶڭكەرٸسٸنەن سوڭ, وڭتايلى ساياسي احۋالدى قالت جٸبەرمەي پايدالانىپ قازاق ەلدٸگٸنٸڭ دەربەستٸگٸ ٷشٸن بەلسەنە قيمىلدايدى.
1917 جىلدارى شٸلدە جەنە جەلتوقسان ايلارىندا ٶتكەن جالپى قازاقتىق سيەزدەردٸ ۇيىمداستىرىپ, وندا «الاش» پارتيياسى مەن «الاشوردا» ٷكٸمەتٸن قۇرۋعا قول جەتكٸزەدٸ. الاشوردا ٷكٸمەتٸنٸڭ تٶراعالىعىنا سايلانادى.
ازامات سوعىسى جىلدارى قازاق حالقىنىڭ اق پەن قىزىلدىڭ تەكە تٸرەسٸندە تەكتەن-تەككە قوساق اراسىنا كەتپەۋٸنە كٷش سالادى. وسى باعىتتا جۇمىستار جٷرگٸزٸلەدٸ.
كەڭەس كەزەڭٸندە ٶكٸمەت ورىندارى قازاقستاندا تۇرعىزباي, مەسكەۋدە ۇستايدى, ساياساتپەن اينالىسۋعا مٷمكٸندٸك بەرمەيدٸ. جاڭا جاعدايعا بايلا-نىستى, بۇرىنعى الاش زييالىلارى ٶزدەرٸنٸڭ كٷرەسكەرلٸك جولىن ٶز حال-قىنىڭ ساۋاتىن اشۋ ٷشٸن وقۋلىقتار جازىپ, فولكلورلىق ەر تٷرلٸ جيناق-تار شىعارىپ, عىلىممەن شۇعىلدانىپ, اۋدارمالارمەن اينالىسىپ, قازاق شارۋاشىلىعىن ۇيىمداستىرۋدا باسقا جۇرتتىڭ وزىق مەدەني تٷرلەرٸن پايدالانۋدىڭ جولدارىن كٶرسەتٸپ ناسيحاتتاۋعا باعىتتايدى.
كەڭەس ورىندارى ەليحان بٶكەيحانقا تىنىشتىق بەرمەي, 20-جىلدارى ەكٸ رەت تۇتقىنداپ, وندا امالسىز بوساتىپ, اقىر اياعىندا 1937 جىلدىڭ ناۋقانىندا قاندى شەڭگەلگە الادى.
«ەشكٸمنٸڭ ەليحانعا بار ما سٶزٸ,
دەمەيدٸ قانداي قازاق ونى وڭ كٶزٸ.
سەمەي تۇرسىن, جەتٸ وبلىس – بار قازاقتان,
تالاسسىز جەكە-دارا تۇر عوي ٶزٸ», - دەپ س.تورايعىروۆ ايتقانداي, ەليحان بٶكەيحان ەرقاشان دا قازاق جٷرەگٸندە جەكە دارا تۇلعا بولىپ قالا بەرمەك.
