Ulty aýǵan, búginde tanymal jazýshy Haled Hosseinidiń birden bestsellerge ainalǵan debiýttyq «Jel sońynan qýǵandar» romanyndaǵy balalar arasyndaǵy zorlyq-zombylyqtyń adam taǵdyryna alapat áseri týraly oqyǵanda dúnie astań-kesteń bolyp ketkendei kúi keshesiń. Kúlse tek shynaiy kúletin perishtedei pák jandardy keibireýler qalai ǵana zábirleidi eken?! Ókinishke qarai, balalardyń eń baqytty shaǵynyń shyrqyn buzyp, sanasyna, janyna jazylmas jara salatyn zorlyq-zombylyq áreketteri tyiylmai tur.
Bas prokýratýra keltirgen derekke sáikes 5 jylda (2010-2014) tirkelgen qylmystar sany 3623-ti qurapty. Al Ishki ister ministrligi iývenaldy politsiia bóliminiń basshysy Áset Ospanovtyń aitýynsha, 2016 jyly 531 bala seksýaldyq sipattaǵy zorlyq-zombylyqqa ushyrasa, 2017 jyldyń tek segiz aiynda osyǵan uqsas 364 derek tirkelipti. Bir Mańǵystaý oblysyndaǵy qatań tártiptegi koloniiada 54 adam «pedofilizm» boiynsha jazasyn óteýde. Kóńilge qaiaý túsiretini – zorlyq-zombylyq áreketteri sońǵy ýaqytta mektep jasyndaǵy balalar arasynda beleń alýda. Ońtústik Qazaqstan oblysy Saryaǵash aýdany Abai aýylyndaǵy 7 jastaǵy balanyń oqiǵasy búkil eldi shýlatqany este. Tóbe shashty tik turǵyzar osyndai jaǵdailardyń belgilisiniń ózi az emes. Al «shý shyǵarmaiyq» dep jariia etilmei jatqandary qanshama? Qoryqqanynan, uialǵanynan eshkimge aita almai, ishqusa bop júrgender bolsa she. Kóp jaǵdaida zorlyq kórgen balalar bolǵan sumdyq týraly ashyq aitýǵa qorqatynyn kezinde Jaqyp Asanov ta aitqan-dy. Balalar arasyndaǵy ózi-ózine qol jumsaý derekteriniń kóbeiýiniń bir sebebi osy bolýy da múmkin ǵoi. Ne degenmen de oilanarlyqtai qorqynyshty jaǵdai.
Álemdik tájiribede pedofoliiamen kúreste himiialyq kastratsiia qoldanylady. Bul tásil ústimizdegi jyldyń 1 qańtarynan bizdiń elde de engizilgeni belgili. Alǵashqy kastratsiia qyrkúiek aiynda Mańǵystaý oblysynda jazasyn ótep jatqandardyń birine qoldanylmaq. Erkektiń seksýaldyq belsendiligin ýaqytsha toqtatatyn tásil álemniń kóptegen elderinde oń nátije bergen. Germaniiada himiialyq kastratsiiadan keiin qylmysty qaitalaǵandar 3 paiyzdy ǵana qurasa, Ulybritaniiada atalmysh tásilden soń pedofilizm deregi 50 paiyzǵa tómendegen. Himiialyq dáriniń densaýlyqqa teris áseri de joq emes. Ol adamnyń este saqtaý qabiletin tómendetip, kúizeliske, álsizdikke, infark, insýlt, qant diabetine soqtyryp, búirekke tas bailanýy qaýpin týdyrady.
Himiialyq kastratsiia máseleniń túpkilikti sheshimi bola almaidy deýshiler de tabylýda. Asfendiiarov atyndaǵy QazUMÝ psihiatriia, psihoterapiia jáne narkologiia kafedrasynyń professory Belgibai Shahmetovtyń aitýynsha, naýqastyń fiziologiialyq emes, psihologiialyq jaǵdaiyna kóńil aýdarý mańyzdy. «Ondai adamdy oqshaýlaýdyń ornyna, emdeý kerek» deitin maman naýqasty emdeýde úlken psihologiialyq áleýmettik jumystyń qajettigin aitýda. Al otandyq joǵary oqý oryndarynda meditsinalyq psihologtar men áleýmettik qyzmetkerler daiarlanbaidy eken. Sondyqtan aldymen osy máselege mańyz bergen oryndy.
Al áleýmettenýshy Gúlnara Ismýhanovanyń aitýynsha, pedofilderdiń basym kópshiligi psihologiialyq aýytqýy joq, ornyqty adamdar. Máselege qatysty qaishy oilar onyń kúrdelilin, zertteýdi qajet etetinin bildirse kerek. Bizdiń qoǵamda bundai taqyryptarda áńgime qozǵala bermeidi. Osyndai jaisyz oqiǵa oryn alsa dabyra qylmaýǵa tyrysady. Al sodan másele sheshilse qani? Amerikalyq zertteýlerdiń qorytyndysyna súiengen Gúlnara Ismýhanova pedofoliia kórsetkishi qai kezde de shamamen bir deńgeide bolǵan degendi kóldeneń tartady. Kóp aitylmaǵanymen keńestik kezeńde de ondai derekter az ushyraspapty. Áleýmettanýshy zábir kórgenderdi ashyq bolýǵa, meili ol týysqan adamy bolsa da kináli adamnyń atyn ataýǵa uialmaýǵa shaqyrýda.
Ýais Ersaiynuly atty feisbýk qoldanýshysy máseleni talqyǵa salyp, keibir «otqa mai» quiýshy áleýmettik jelilerdi buǵattaý kerek degen pikirde. «Kúli mektepterde ata-analardyń qatysýymen ashyq tárbie saǵattaryn ótkizeiik! Ashyq tárbie saǵattarynda zorlyq-zombylyq týraly ashyq aitylsyn! «Bala psihologiiasyna zaqym keledi» degen eski sovettik túsinikpen tyiym salynyp tastalǵan taqyryptyń bárin ashyq talqylaiyq. Otbasylaryńyzdaǵy kámiletke jetken balalaryńyzdy baqylaýǵa alyńyzdar! Alaida osy sharalardyń bárinen áldeqaida tiimdi bir nárse bar. Ol – gomoseksýalizmdi, balalar pornografiiasyn ashyqtan-ashyq nasihattap jatqan «VKontakte», «DrýgVokrýg» saittaryn Qazaqstan aýmaǵynda shekteý» – deidi ol.
Qai-qai pikirdiń de jany bar. Óitkeni másele kúrdeli. Aitpaqshy kúni keshe ǵana Qazaqstannyń Bala quqyqtary jónindegi ýákili Zaǵipa Balieva elde Balalar kodeksi ázirlenip jatqanyn habarlady. Balalar quqyǵyn qorǵaýda eń úzdik álemdik tájiribeler, úzdik daǵdylar eskeriletin kórinedi. Ne de bolsa, bastama qaiyrly, nátijeli bolǵai. Bizge bárinen de bala kúlkisi qymbat.
Melis SEIDAHMETOV
