Májilis depýtaty Baqytbek Smaǵul qyrǵyz-tájik shekarasyndaǵy qarýly qaqtyǵysqa qatysty pikir bildirdi, dep habarlaidy QazAqparat.
«Qyrǵyz Respýblikasy men Tájikstan arasynda qarýly qaqtyǵys, naǵyz áskeri urys qimyldary jiilep ketti. Bul árine, Ortalyq Aziianyń qaýipsizdigine tóngen úlken qater. Osy eki eldiń shekarasyndaǵy shielenis kezinde áskeri aýyr tehnika, qaharly qarý-jaraq, minomettar qoldanyla bastady. Ókinishke qarai kúni keshegi qaqtyǵysta beibit turǵyndar qaza tapty. Qazirgi kezde jaǵdai turaqtandy dep habarlanýda: qos tarap atysty toqtatýǵa ýaǵdalasqan. Biraq bul ýaqytsha bitim», - dedi ol.
Sebebi depýtattyń atap ótýinshe, eki el arasyndaǵy shieleniske sebep bolatyn faktorlar sol boiy saqtalyp qaldy.
«Sonyń kesirinen byltyrǵy sáýirde qyrǵyz-tájik shekarasyndaǵy aýyldar turǵyndarynyń ózara aitys-kerisi atysqa jáne eki el armiiasy tartylǵan aýqymdy shaiqasqa ulasqany este. Shekaralyq beketter basyp alyndy. Qos memleket óz shekaralaryna qarýly kúshterin, tankteri men tikushaqtaryn attandyrdy. Ondaǵan adam mert boldy, júzdegen jan jaralandy. Eki jaq «arandatty» dep birin-biri aiyptady. Bul qaqtyǵysqa ortalyqaziialyq qos respýblika arasynda ótken ǵasyrdan beri sheshilmei kele jatqan jer daýy túrtki boldy», - dedi Baqytbek Smaǵul.
Onyń paiymynsha, Bishkek pen Dýshanbe kelissóz ústeline otyryp, jerge qatysty túitkildi beibit talqylaǵany jón.
«Alaida Sadyr Japarov ta, Emomali Rahmon da bir-birine jol bergisi kelmeidi, tipti ultaraqtai jerdi de qarsylasyna ustatýǵa qulyqty emes. Sebebi, Qyrǵyzstanda da, Tájikstanda halyqtyń ulttyq rýhy kóterilip keledi. Tájikter de, qyrǵyzdar da jer máselesinde biraýyzdy. Qos prezident bul máselede sheginis jasap, halqynyń ashynysyn týǵyzýǵa múddeli emes. Másele sodan tuiyqqa tireledi. Óitkeni Japarov myrza túrli-tústi tóńkeris, halyq tolqýy nátijesinde bilik basyna keldi, al Rahmon myrza alda bilikti ulyna tabystaýdy josparlap otyr degen aqparat bar. Demek, ekeýi de halyq qaharyna ushyraǵysy kelmeidi», - dedi depýtat.
Baqytbek Smaǵuldyń atap ótýinshe, shekaralyq shielenisterdiń kóbi Ferǵana alqabynda júredi. Bul baitaq dalany Ózbekstan, Tájikstan jáne Qyrǵyz Respýblikasy ózara bólip alýǵa kúsh salýda. Adam tyǵyz turatyn, jeri shóleitti, resýrstary shekteýli bul jer daý dániniń ónýine qolaily, qunarly topyraq.
«Negizi, osynyń bári Keńes Odaǵynan qalǵan aýyr mura bolatyn. Keńes biligi Ferǵana baitaǵyn elder arasynda birkelki bóle almady. Resýrsqa, onyń ishinde sýǵa teń qol jetkize almaǵandyqtan, osy respýblikalar tipti odaq ishinde ózara shálkem-shalys kelip qalyp jatatyn. Ol kezde shekaralar ákimshilik shekara qyzmetin ǵana atqarǵany málim. KSRO kúirep, táýelsiz elder tól memlekettik shekarasyn belgilei bastaǵanda problema tek ústemelene berdi. Ár respýblika ózine kóbirek telim alyp qalýǵa talpynady», - dedi ol.
Májilis depýtatynyń sózine qaraǵanda, qazirgi kezde qyrǵyz ben tájik arasyndaǵy shekarada shamamen 70 daýly jer telimi bar. Eki respýblika arasyndaǵy 971 shaqyrym ortaq shekaranyń tek jartysyna jýyǵy, 520 shaqyrymdaiy ǵana naqty bekitilgen.
«Onyń ústine keńes kezinen beri Qyrǵyzstan aýmaǵynda tájiktiń Vorýh eksklavy ornalasqan. Ondaǵy tájik aǵaiyndardy Tájikstanmen jalǵyz ǵana jol bailanystyrady. Bishkek pen Dýshanbe óz múddesin ilgeriletý, óz sózin ótimdi etý úshin keńestik ártúrli kartalardy alǵa tartady. Mysaly, 1924–1939 jyldardaǵy karta tájikterge tiimdi: onda Vorýh eshqandai eksklav emes, «shyǵanaq» tárizdi Qyrǵyzstan aýmaǵyna synalai kirgen Tájikstan jeri ekeni kórsetilgen. Qyrǵyzstan bolsa, 1958–1959 jyldardaǵy kartalardy jaqtaidy, onda Vorýh qyrǵyz territoriiasymen qorshalǵan Tájikstannyń eksklavy ǵana», - dedi depýtat.
Baqytbek Smaǵuldyń aitýynsha, bul aýmaqta tájikter men qyrǵyzdar burynnan tonnyń ishki baýyndai qoian-qoltyq aralasyp, tóskeide maly, tósekte basy qosylyp, ómir súrgen. Endi jer daýy halyqtar men elder arasyna iritki salyp otyr. Batken oblysy, Aqsai, Kóktash, Samarqandyq, tájiktiń Chorký, Sýrh jáne basqa da shekaralyq eldi mekenderi taitalas alańyna ainalyp ketti.
«Onyń ústine pandemiia eki eldiń ekonomikasyna soqqy boldy, halyqtardyń onsyz da tómen tabysyn tipten azaitty. Jergilikti turǵyndar aýyl sharýashylyǵy resýrstary úshin qatal kúresýge májbúr. Bul másele tek beibit jolmen ǵana sheshile alady. Qos memleket delegatsiialarynyń jer bólisý máselesinde kelissóz ústeline otyrýy mańyzdy. Bálkim, qarýly qaqtyǵys órshi berse, BUU nemese UQShU uiymdaryna bitimgershilerin jiberip, qyrǵyz-tájik shekarasyndaǵy beibitshilik pen turaqtylyqtyń kepili rólin atqarýǵa týra kelýi múmkin. Óitkeni 2020 jyly pandemiia bastalǵaly qos el shekarasynda on shaqty qarýly qaqtyǵys bolypty. Iaǵni, jaǵdai ýshyǵa túsken», - dedi májilismen.
Onyń aitýynsha, eger memleketter ózara bitimge kele almasa, alpaýyt elder ishki isine aralasýy múmkin. Mysaly, aqparat quraldary 2021 jylǵy qazanda Tájikstan óz aýmaǵynda Qytaidyń baza ashýyn maquldaǵanyn habarlady. Tájikstandyq bazaǵa menshik quqyǵy Qytaidyń qorǵanys ministri Vei Fenheniń Tájikstanǵa sapary kezinde tabystalǵan. Sondai-aq byltyrǵy jyl basynda tájik jerinde qytaidyń ekinshi áskeri nysanynyń qurylysy da quptalǵan.
«Shyń eliniń Ortalyq Aziiaǵa áskeri salada dendei ene bastaýy bizdiń de alańdaýshylyǵymyzdy týdyrady. Qazir Qazaqstan Prezidenti Qytaimen, Úndistanmen arada Ortalyq Aziia elderiniń sammitterin ótkizýde. Osyndai kelissózder aiasynda aimaqtaǵy ózge memleketterdiń beibit araaǵaiyndyǵymen qyrǵyz-tájik shekarasyna qatysty máseleler sheshilip, daýǵa túpkilikti núkte qoiylsa, igi», - dep túiindedi oiyn Baqytbek Smaǵul.
