Aziia-Tynyq muhit aimaǵynyń COVID-19 jáne tótenshe klimattyq jaǵdaiǵa den qoiý sharalary turaqty jáne bolashaqty qamtamasyz etýi tisi. Bul týraly Birikken Ulttar Uiymy Bas hatshysynyń orynbasary jáne ATMEÁK atqarýshy hatshysy Armida Salsiia Alishahbana aitty, dep habarlaidy QazAqparat.
COVID-19 indeti men onyń búkil álemdegi adamdardyń ómirine jasaǵan kóp qyrly yqpalynan týyndaǵan qoǵamdyq densaýlyq saqtaý salasyndaǵy buryn-sońdy bolmaǵan tótenshe jaǵdai Aziia-Tynyq muhit aimaǵyna aýyr tidi. Aimaǵymyzdaǵy elder aimaqtyń ekonomikalyq densaýlyǵyna da áser etedi dep boljaldanyp otyrǵan bul indettiń aýqymdy áleýmettik-ekonomikalyq saldaryn jeńildetýge kúsh salyp keledi. Búgin jariialanǵan Aziia-Tynyq muhit aimaǵyndaǵy ekonomikalyq jáne áleýmettik jaǵdaidyń 2020 jylǵy jyl saiynǵy sholýynda Birikken Ulttar Uiymynyń Aziia men Tynyq muhitqa arnalǵan Ekonomikalyq jáne áleýmettik komissiiasy (ATMEÁK) Aziia-Tynyq muhit aimaǵynyń damýshy elderinde biyl ósý qarqyny aitarlyqtai báseńdeidi dep boljap otyr.
Aimaqtyń tabiǵi jáne ekonomikalyq baqýattylyǵyn qoldaý úshin batyl investitsiialar qajet.
Sholýda saiasatkerlerge zardap shekken kásiporyndar men úi sharýashylyqtaryn qoldaýǵa jáne «ekonomikalyq indettiń» aldyn alýǵa baǵyttalǵan sharalar kómegimen aimaqtyń ekonomikalyq densaýlyǵyn qorǵaýǵa qatysty usynymdar berilgen. Sondai-aq, Aziia-Tynyq muhit aimaǵynyń damýshy elderinde COVID-19 indetimen kúresý úshin Sholýda tótenshe meditsinalyq kómek kórsetýge arnalǵan shyǵystardy 2030 jylǵa deiingi kezeńde jyl saiyn shamamen 880 mln. AQSh dollaryna ulǵaitý usynylyp otyr. Juqpanyń taralýyna monitoring júrgizý jáne juqtyrǵan adamdardy kútý turǵysynan den qoiý sharalaryn júzege asyratyn meditsina qyzmetkerleriniń múmkindikterin keńeitý úshin qarjylyq qoldaýdyń sheshýshi máni zor bolmaq. Sonymen qatar, ATMEÁK Aziia-Tynyq muhit aimaǵynyń elderin densaýlyq saqtaý salasyndaǵy tótenshe jaǵdailarǵa ázirliktiń aimaqtyq qoryn qurý týraly máseleni qarastyrýǵa shaqyrady.
Sondai-aq, bul indet bizge adamdar men ǵalamsharǵa qymbatqa túsken ekonomikalyq ósýimizdiń jolyn qaita oilaýǵa múmkindik berip otyr.
«2030 jylǵa deiingi kezeńge arnalǵan turaqty damý salasyndaǵy kún tártibin júzege asyrýǵa qatysty ESKATO-nyń sońǵy baǵalaýyna sáikes, Aziia-Tynyq muhit aimaǵy 2030 jylǵa qarai Turaqty damý salasyndaǵy 17 maqsattyń (TDM) bir de bireýine jete almaidy, al qorshaǵan ortany qorǵaý salasyndaǵy birneshe maqsat boiynsha tipti keri betalys oryn almaq.
Bul resýrstardy qarqyndy paidalanýdyń arqasynda aimaq qol jetkizgen materialdyq órkendeý salasyndaǵy qomaqty jetistikterge aiqyn qaishy keledi. Endi mine, densaýlyq saqtaý salasyndaǵy osynaý tótenshe jaǵdai kezinde biz aýasy eń lastanǵan álemdegi 100 qalanyń 97-si jáne klimattyń ózgerýine neǵurlym urymtal 10 eldiń 5-i ornalasqan aimaqta sonyń zardabyn tartyp otyrmyz. Ekonomika salasyndaǵy saiasattyń kedeishilik aýqymyn qysqartý jáne jumys oryndaryn qurý maqsatynda barynsha qarqyndy ósýdi qamtamasyz etýge baǵyttalatyny túsinikti-aq. Alaida, ósý ádisteri uzaq merzimdi keleshekte onyń turaqtylyǵyna balta shabatyn bolsa, biz olardyń durystyǵyna synmen qaraýǵa tiispiz.
2020 jylǵy Sholýda bolashaq urpaqqa salaýatty ǵalamshardy qaldyrýǵa múmkindik beretin ósý jolyna kóshý usynylady. Sholý búkil ekonomikalyq qyzmettiń negizinde jatqan óndiris pen tutyný paradigmasyn ózgertýge shaqyrady.
Óndiris pen tutyný tásilderinde osyndai túbegeili ózgeriske qol jetkizý úshin ǵalamshardyń baqýattylyǵyna qatysy bar barlyq múddeli taraptar – úkimetter, kásipkerler men tutynýshylar – «Isterimizdi ádettegidei júrgizýdi doǵaraiyq!» degen urandy qabyldaýy kerek. Saiasatkerler kele jatqan klimattyq daǵdarys týraly da umytpaýǵa tiis: kerisinshe, olar árbir sheshimniń sheńberinde áleýmettik integratsiia men ekologiialyq turaqtylyqty kózdeitin ekonomikalyq yntalandyrý sharalarynyń toptamalaryn ázirlegeni jón.
Sholýda múddeli taraptardyń árbir toby úshin mundai ózgeriske kedergi keltiretin problemalar men shekteýler anyqtaldy. Baqytymyzǵa orai, osy syn-qaterlerdi qabyldaý jáne barlyq múddeli taraptardyń maqsattaryn 2030 jylǵa deiingi kezeńge arnalǵan kún tártibinde kózdelgen turaqty damý maqsatyna sáikestendirý – ábden múmkin nárse.
Atap aitqanda, Sholý aimaq elderiniń úkimetterin saiasatty jasaý jáne iske asyrý protsesine ornyqty damý máselelerin engizýge, qazba otynǵa táýeldilikten arylýǵa jáne qarjylandyrýdy ekologiialandyrýǵa qoldaý kórsetýge shaqyrady. Aimaqta áli kúnge deiin otynnyń qazba túrlerine jyl saiynǵy sýbsidiia túrinde 240 mlrd. AQSh dollary bólinse, jańartylatyn energiia kózderine salynatyn investitsiialar 150 mlrd. AQSh dollary deńgeiinde qalyp otyr.
Kommertsiialyq kásiporyndar ornyqty damý máselelerine investitsiialyq sheshimderdi taldaý jáne qabyldaý kezinde ekologiialyq, áleýmettik jáne basqarý aspektilerin esepke alý jolymen qajetti nazar bóle alady. Kómirtegi shyǵaryndylary úshin alymdardy belgileý shyǵaryndylardy azaitýdyń jáne klimattyń ózgerýine bailanysty táýekelderdi azaitýdyń negizgi quraldarynyń birine ainalady. Aimaq qazirdiń ózinde jańadan shyǵyp jatqan birlesken tutyný ekonomikasy men tsirkýliarlyq ekonomikanyń turaqty biznes-paradigmalaryn qabyldaýda kóshbasshy bolyp otyr.
Barlyǵymyz da tutynýshylar retinde turaqty ómir saltyna kóshýdiń mańyzdylyǵyn túsinýimiz qajet. Bul tutynýshy tańdaýynyń adamdar men ǵalamsharǵa áseri týraly habardarlyqty arttyrýdan bastalady. Úkimet oń qoldaý kórsetý arqyly, usynystyń az kólemi arqyly jáne ónimdi ekotańbalaý arqyly tutynýshy tańdaýyn yntalandyrýda mańyzdy ról atqaratyn bolady.
Búgingi álemniń ózara bailanystylyǵyn eskersek, ornyqty damý máselelerin integratsiialaý úshin halyqaralyq yntymaqtastyqty kúsheitý qajet ekenin kóremiz. Aziia-Tynyq muhit aimaǵy elderiniń úkimetteri klimattyń ózgerýine qarsy kúres salasyndaǵy, ásirese klimattyń ózgerýine bailanysty standarttar men saiasatty jasaý salasyndaǵy óz is-qimyldaryn úilestirýi qajet. Osynshama jetistikke jetken jáne sonymen bir ýaqytta úlken shyǵynǵa ushyraý qaýpi tónip turǵan Aziia-Tynyq muhit aimaǵynyń damý jolynda shuǵyl burylysty kezeń oryn alyp otyr. Aimaqtyń endigi ekonomikalyq ózgerister kezeńi neǵurlym turaqty bolýǵa jáne neǵurlym taza óndiris pen resýrs syiymdylyǵy azyraq ómir saltyna alyp kelýge tiis.
Endeshe, COVID-19 indeti shielenistire túsken aimaqtyń damý jolyndaǵy kedergilerdi eskere otyryp, Birikken Ulttar Uiymy Bas hatshysynyń turaqty jáne ómirsheń bolashaqty qamtamasyz etýge baǵyttalǵan on jyldyq is-qimyl josparyn júzege asyrý maqsatynda kúsh-jigerdi jumyldyrýǵa shaqyrǵan úndeýine qulaq asaiyq.
