ازييا-تىنىق مۇحيت ايماعىنىڭ COVID-19 جەنە تٶتەنشە كليماتتىق جاعدايعا دەن قويۋ شارالارى تۇراقتى جەنە بولاشاقتى قامتاماسىز ەتۋٸ تيسٸ. بۇل تۋرالى بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمى باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى جەنە اتمەەك اتقارۋشى حاتشىسى ارميدا سالسييا اليشاحبانا ايتتى, دەپ حابارلايدى قازاقپارات.
COVID-19 ٸندەتٸ مەن ونىڭ بٷكٸل ەلەمدەگٸ ادامداردىڭ ٶمٸرٸنە جاساعان كٶپ قىرلى ىقپالىنان تۋىنداعان قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى بۇرىن-سوڭدى بولماعان تٶتەنشە جاعداي ازييا-تىنىق مۇحيت ايماعىنا اۋىر تيدٸ. ايماعىمىزداعى ەلدەر ايماقتىڭ ەكونوميكالىق دەنساۋلىعىنا دا ەسەر ەتەدٸ دەپ بولجالدانىپ وتىرعان بۇل ٸندەتتٸڭ اۋقىمدى ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق سالدارىن جەڭٸلدەتۋگە كٷش سالىپ كەلەدٸ. بٷگٸن جارييالانعان ازييا-تىنىق مۇحيت ايماعىنداعى ەكونوميكالىق جەنە ەلەۋمەتتٸك جاعدايدىڭ 2020 جىلعى جىل سايىنعى شولۋىندا بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ ازييا مەن تىنىق مۇحيتقا ارنالعان ەكونوميكالىق جەنە ەلەۋمەتتٸك كوميسسيياسى (اتمەەك) ازييا-تىنىق مۇحيت ايماعىنىڭ دامۋشى ەلدەرٸندە بيىل ٶسۋ قارقىنى ايتارلىقتاي بەسەڭدەيدٸ دەپ بولجاپ وتىر.
ايماقتىڭ تابيعي جەنە ەكونوميكالىق باقۋاتتىلىعىن قولداۋ ٷشٸن باتىل ينۆەستيتسييالار قاجەت.
شولۋدا ساياساتكەرلەرگە زارداپ شەككەن كەسٸپورىندار مەن ٷي شارۋاشىلىقتارىن قولداۋعا جەنە «ەكونوميكالىق ٸندەتتٸڭ» الدىن الۋعا باعىتتالعان شارالار كٶمەگٸمەن ايماقتىڭ ەكونوميكالىق دەنساۋلىعىن قورعاۋعا قاتىستى ۇسىنىمدار بەرٸلگەن. سونداي-اق, ازييا-تىنىق مۇحيت ايماعىنىڭ دامۋشى ەلدەرٸندە COVID-19 ٸندەتٸمەن كٷرەسۋ ٷشٸن شولۋدا تٶتەنشە مەديتسينالىق كٶمەك كٶرسەتۋگە ارنالعان شىعىستاردى 2030 جىلعا دەيٸنگٸ كەزەڭدە جىل سايىن شامامەن 880 ملن. اقش دوللارىنا ۇلعايتۋ ۇسىنىلىپ وتىر. جۇقپانىڭ تارالۋىنا مونيتورينگ جٷرگٸزۋ جەنە جۇقتىرعان ادامداردى كٷتۋ تۇرعىسىنان دەن قويۋ شارالارىن جٷزەگە اسىراتىن مەديتسينا قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ مٷمكٸندٸكتەرٸن كەڭەيتۋ ٷشٸن قارجىلىق قولداۋدىڭ شەشۋشٸ مەنٸ زور بولماق. سونىمەن قاتار, اتمەەك ازييا-تىنىق مۇحيت ايماعىنىڭ ەلدەرٸن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى تٶتەنشە جاعدايلارعا ەزٸرلٸكتٸڭ ايماقتىق قورىن قۇرۋ تۋرالى مەسەلەنٸ قاراستىرۋعا شاقىرادى.
سونداي-اق, بۇل ٸندەت بٸزگە ادامدار مەن عالامشارعا قىمباتقا تٷسكەن ەكونوميكالىق ٶسۋٸمٸزدٸڭ جولىن قايتا ويلاۋعا مٷمكٸندٸك بەرٸپ وتىر.
«2030 جىلعا دەيٸنگٸ كەزەڭگە ارنالعان تۇراقتى دامۋ سالاسىنداعى كٷن تەرتٸبٸن جٷزەگە اسىرۋعا قاتىستى ەسكاتو-نىڭ سوڭعى باعالاۋىنا سەيكەس, ازييا-تىنىق مۇحيت ايماعى 2030 جىلعا قاراي تۇراقتى دامۋ سالاسىنداعى 17 ماقساتتىڭ (تدم) بٸر دە بٸرەۋٸنە جەتە المايدى, ال قورشاعان ورتانى قورعاۋ سالاسىنداعى بٸرنەشە ماقسات بويىنشا تٸپتٸ كەرٸ بەتالىس ورىن الماق.
بۇل رەسۋرستاردى قارقىندى پايدالانۋدىڭ ارقاسىندا ايماق قول جەتكٸزگەن ماتەريالدىق ٶركەندەۋ سالاسىنداعى قوماقتى جەتٸستٸكتەرگە ايقىن قايشى كەلەدٸ. ەندٸ مٸنە, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى وسىناۋ تٶتەنشە جاعداي كەزٸندە بٸز اۋاسى ەڭ لاستانعان ەلەمدەگٸ 100 قالانىڭ 97-سٸ جەنە كليماتتىڭ ٶزگەرۋٸنە نەعۇرلىم ۇرىمتال 10 ەلدٸڭ 5-ٸ ورنالاسقان ايماقتا سونىڭ زاردابىن تارتىپ وتىرمىز. ەكونوميكا سالاسىنداعى ساياساتتىڭ كەدەيشٸلٸك اۋقىمىن قىسقارتۋ جەنە جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ ماقساتىندا بارىنشا قارقىندى ٶسۋدٸ قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالاتىنى تٷسٸنٸكتٸ-اق. الايدا, ٶسۋ ەدٸستەرٸ ۇزاق مەرزٸمدٸ كەلەشەكتە ونىڭ تۇراقتىلىعىنا بالتا شاباتىن بولسا, بٸز ولاردىڭ دۇرىستىعىنا سىنمەن قاراۋعا تيٸسپٸز.
2020 جىلعى شولۋدا بولاشاق ۇرپاققا سالاۋاتتى عالامشاردى قالدىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەتٸن ٶسۋ جولىنا كٶشۋ ۇسىنىلادى. شولۋ بٷكٸل ەكونوميكالىق قىزمەتتٸڭ نەگٸزٸندە جاتقان ٶندٸرٸس پەن تۇتىنۋ پاراديگماسىن ٶزگەرتۋگە شاقىرادى.
ٶندٸرٸس پەن تۇتىنۋ تەسٸلدەرٸندە وسىنداي تٷبەگەيلٸ ٶزگەرٸسكە قول جەتكٸزۋ ٷشٸن عالامشاردىڭ باقۋاتتىلىعىنا قاتىسى بار بارلىق مٷددەلٸ تاراپتار – ٷكٸمەتتەر, كەسٸپكەرلەر مەن تۇتىنۋشىلار – «ٸستەرٸمٸزدٸ ەدەتتەگٸدەي جٷرگٸزۋدٸ دوعارايىق!» دەگەن ۇراندى قابىلداۋى كەرەك. ساياساتكەرلەر كەلە جاتقان كليماتتىق داعدارىس تۋرالى دا ۇمىتپاۋعا تيٸس: كەرٸسٸنشە, ولار ەربٸر شەشٸمنٸڭ شەڭبەرٸندە ەلەۋمەتتٸك ينتەگراتسييا مەن ەكولوگييالىق تۇراقتىلىقتى كٶزدەيتٸن ەكونوميكالىق ىنتالاندىرۋ شارالارىنىڭ توپتامالارىن ەزٸرلەگەنٸ جٶن.
شولۋدا مٷددەلٸ تاراپتاردىڭ ەربٸر توبى ٷشٸن مۇنداي ٶزگەرٸسكە كەدەرگٸ كەلتٸرەتٸن پروبلەمالار مەن شەكتەۋلەر انىقتالدى. باقىتىمىزعا وراي, وسى سىن-قاتەرلەردٸ قابىلداۋ جەنە بارلىق مٷددەلٸ تاراپتاردىڭ ماقساتتارىن 2030 جىلعا دەيٸنگٸ كەزەڭگە ارنالعان كٷن تەرتٸبٸندە كٶزدەلگەن تۇراقتى دامۋ ماقساتىنا سەيكەستەندٸرۋ – ەبدەن مٷمكٸن نەرسە.
اتاپ ايتقاندا, شولۋ ايماق ەلدەرٸنٸڭ ٷكٸمەتتەرٸن ساياساتتى جاساۋ جەنە ٸسكە اسىرۋ پروتسەسٸنە ورنىقتى دامۋ مەسەلەلەرٸن ەنگٸزۋگە, قازبا وتىنعا تەۋەلدٸلٸكتەن ارىلۋعا جەنە قارجىلاندىرۋدى ەكولوگييالاندىرۋعا قولداۋ كٶرسەتۋگە شاقىرادى. ايماقتا ەلٸ كٷنگە دەيٸن وتىننىڭ قازبا تٷرلەرٸنە جىل سايىنعى سۋبسيدييا تٷرٸندە 240 ملرد. اقش دوللارى بٶلٸنسە, جاڭارتىلاتىن ەنەرگييا كٶزدەرٸنە سالىناتىن ينۆەستيتسييالار 150 ملرد. اقش دوللارى دەڭگەيٸندە قالىپ وتىر.
كوممەرتسييالىق كەسٸپورىندار ورنىقتى دامۋ مەسەلەلەرٸنە ينۆەستيتسييالىق شەشٸمدەردٸ تالداۋ جەنە قابىلداۋ كەزٸندە ەكولوگييالىق, ەلەۋمەتتٸك جەنە باسقارۋ اسپەكتٸلەرٸن ەسەپكە الۋ جولىمەن قاجەتتٸ نازار بٶلە الادى. كٶمٸرتەگٸ شىعارىندىلارى ٷشٸن الىمداردى بەلگٸلەۋ شىعارىندىلاردى ازايتۋدىڭ جەنە كليماتتىڭ ٶزگەرۋٸنە بايلانىستى تەۋەكەلدەردٸ ازايتۋدىڭ نەگٸزگٸ قۇرالدارىنىڭ بٸرٸنە اينالادى. ايماق قازٸردٸڭ ٶزٸندە جاڭادان شىعىپ جاتقان بٸرلەسكەن تۇتىنۋ ەكونوميكاسى مەن تسيركۋليارلىق ەكونوميكانىڭ تۇراقتى بيزنەس-پاراديگمالارىن قابىلداۋدا كٶشباسشى بولىپ وتىر.
بارلىعىمىز دا تۇتىنۋشىلار رەتٸندە تۇراقتى ٶمٸر سالتىنا كٶشۋدٸڭ ماڭىزدىلىعىن تٷسٸنۋٸمٸز قاجەت. بۇل تۇتىنۋشى تاڭداۋىنىڭ ادامدار مەن عالامشارعا ەسەرٸ تۋرالى حاباردارلىقتى ارتتىرۋدان باستالادى. ٷكٸمەت وڭ قولداۋ كٶرسەتۋ ارقىلى, ۇسىنىستىڭ از كٶلەمٸ ارقىلى جەنە ٶنٸمدٸ ەكوتاڭبالاۋ ارقىلى تۇتىنۋشى تاڭداۋىن ىنتالاندىرۋدا ماڭىزدى رٶل اتقاراتىن بولادى.
بٷگٸنگٸ ەلەمنٸڭ ٶزارا بايلانىستىلىعىن ەسكەرسەك, ورنىقتى دامۋ مەسەلەلەرٸن ينتەگراتسييالاۋ ٷشٸن حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى كٷشەيتۋ قاجەت ەكەنٸن كٶرەمٸز. ازييا-تىنىق مۇحيت ايماعى ەلدەرٸنٸڭ ٷكٸمەتتەرٸ كليماتتىڭ ٶزگەرۋٸنە قارسى كٷرەس سالاسىنداعى, ەسٸرەسە كليماتتىڭ ٶزگەرۋٸنە بايلانىستى ستاندارتتار مەن ساياساتتى جاساۋ سالاسىنداعى ٶز ٸس-قيمىلدارىن ٷيلەستٸرۋٸ قاجەت. وسىنشاما جەتٸستٸككە جەتكەن جەنە سونىمەن بٸر ۋاقىتتا ٷلكەن شىعىنعا ۇشىراۋ قاۋپٸ تٶنٸپ تۇرعان ازييا-تىنىق مۇحيت ايماعىنىڭ دامۋ جولىندا شۇعىل بۇرىلىستى كەزەڭ ورىن الىپ وتىر. ايماقتىڭ ەندٸگٸ ەكونوميكالىق ٶزگەرٸستەر كەزەڭٸ نەعۇرلىم تۇراقتى بولۋعا جەنە نەعۇرلىم تازا ٶندٸرٸس پەن رەسۋرس سىيىمدىلىعى ازىراق ٶمٸر سالتىنا الىپ كەلۋگە تيٸس.
ەندەشە, COVID-19 ٸندەتٸ شيەلەنٸستٸرە تٷسكەن ايماقتىڭ دامۋ جولىنداعى كەدەرگٸلەردٸ ەسكەرە وتىرىپ, بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمى باس حاتشىسىنىڭ تۇراقتى جەنە ٶمٸرشەڭ بولاشاقتى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان ون جىلدىق ٸس-قيمىل جوسپارىن جٷزەگە اسىرۋ ماقساتىندا كٷش-جٸگەردٸ جۇمىلدىرۋعا شاقىرعان ٷندەۋٸنە قۇلاق اسايىق.
