Foto: adyrna.kz
Azamattyq qoǵam – bul memlekettik organdardyń tikelei aralasýynan jáne erkin retteýden, sondai-aq basqa da syrtqy faktorlardan qorǵalǵan, erkin azamattar men erikti túrde qurylǵan kommertsiialyq emes birlestikter men uiymdardyń ózin-ózi kórsetý salasy. Memleket – qoǵamnyń qalypty jumys isteýin qamtamasyz etý úshin ony basqarýdyń arnaiy apparaty (mehanizmi) bar saiasi biliktiń erekshe uiymy. «Al azamattyq qoǵam qandai bolady?» degen suraqqa Ult.kz tilshisi jaýap izdep kórdi.
Azamattyq qoǵam – damyǵan ekonomikalyq, mádeni, quqyqtyq jáne saiasi qatynastary bar, memleketke táýelsiz, biraq onymen ózara is-qimyl jasaityn qoǵam, memleketpen birlesip damyǵan quqyqtyq qatynastardy jasaityn, áleýmettik, saiasi, mádeni jáne adamgershilik dárejesi joǵary azamattardyń qoǵamy.
Bul azamattyq qoǵam qurylysyn óziniń maqsaty dep jariialaǵan ideal men qoǵamnyń qol jetkizilgen jaǵdaiynyń araqatynasymen anyqtalatyn idealdy qoǵamnyń anyqtamasy. Bul shyn máninde qoǵamdy, úkimetti, saiasatty jáne adamdardy jaqsartýdyń sheksiz protsesi, ómirdiń barlyq aspektilerin ereksheliksiz qamtidy.
Azamattyq qoǵamdy úsh printsip quraidy – jeke adam, ujym jáne úkimet. Azamattyq qoǵam ideiasy úzdiksiz qozǵalysty qamtidy: adamnyń, qoǵamnyń jáne úkimettiń az damyǵan kúiinen neǵurlym damyǵan jáne órkenietti jaǵdaiǵa turaqty ózgerý, jetildirý jáne kóshý. Azamattyq qoǵamnyń qalyptasýy órkenietti protsess retinde kórinedi, onda qoǵam músheleriniń arasyndaǵy azamattyq ta, azamattyq qatynastar da, azamattyqtyń ujymdyq printsipi retindegi qoǵamnyń ózi de, memleket pen onyń, azamat pen qoǵam arasyndaǵy qatynastar órkenietti.
Erekshe másele – azamattyq qoǵam men memleket arasyndaǵy qarym-qatynas. Bul negizinen memlekettik qurylymdardan tys damityn, sonymen birge olardy azamattar, iaǵni azamattyq qoǵam músheleri qalyptastyratyndyqtan, olardy qamtityn áleýmettik uiymdastyrylǵan qurylym. Memlekettik biliktiń mundai elementteri biliktiń bólinýi, zańdy oppozitsiianyń bolýy, kóppartiialyq júie jáne t.b. ózderi azamattyq qoǵamnyń qurylymyn bildirmeidi, biraq ol arqyly qalyptasady jáne qoǵamnyń saiasi uiymynda onyń yqpalyn shoǵyrlandyrý nysandary bolyp tabylady.
Memleket – qoǵamdy basqaratyn jáne ondaǵy tártip pen turaqtylyqty qamtamasyz etetin saiasi biliktiń uiymy.
Memlekettiń negizgi belgileri: belgili bir aýmaqtyń bolýy, egemendigi, keń áleýmettik bazasy, zańdy zorlyq-zombylyqqa monopoliiasy, salyq alý quqyǵy, biliktiń qoǵamdyq sipaty, memlekettik rámizderdiń bolýy.
Memlekettiń qyzmet etý printsipteri mynadai:
Ártúrli áleýmettik, ekonomikalyq jáne saiasi múddelerdi esepke alý. Memleket óz saiasatyn júzege asyrýda tek óziniń maqsattary men basymdyqtaryn ǵana emes, sonymen birge qoǵamnyń basqa institýttary men halyqtyń múddelerin de basshylyqqa alýy kerek.
Biliktiń bólinýi. Bul printsip barlyq zamanaýi memleketterdiń negizi bolyp tabylady: demokratiia men quqyqtyq memlekettiń qajetti sharty memlekettiń ózin-ózi shekteýi bolyp tabylady, ol bilik quzyretteri onyń tarmaqtary men organdary arasynda bólingen jaǵdaida ǵana múmkin bolady.
Zańdylyq. Qazirgi memleketter úshin olar belgilegen zańdar sheńberinde qyzmet etý qajet. Azamattar men uiymdar zańǵa baǵynýǵa jáne ony buzǵany úshin jaýapkershilikke ǵana emes, sonymen birge onyń organdary men laýazymdy tulǵalarynyń tulǵasynda memleket te jaýap berýge tiis.
Gýmanizm (adam quqyǵyn qurmetteý). Memleket óz qyzmetinde óz baqylaýyndaǵy halyqty qurmetteýge tiis, bul olardyń múddelerin eskerip qana qoimai, azamattardy memlekettik bilik ókilderiniń zańsyz shabýyldarynan qorǵaýdy bildiredi.
Kásibilik. Memleket óz qyzmetin kadrlyq qamtamasyz etýge úlken kóńil bólýi qajet, óitkeni saiasi kóshbasshynyń sheshimderi oryndaýshylardyń tiisti biliktiligi bolmasa jáne olarǵa baqylaý ornatylmaǵan jaǵdaida oryndalmai qalýy múmkin ekeni belgili. Memlekettik apparat basqarý sheshimderin sanaly jáne sheber qabyldaýǵa jáne olardy júzege asyrýǵa qabiletti adamdardan turýy kerek.
Jeke memleketterge federalizm, basqarýdyń ártúrli deńgeileriniń ózara árekettestigi, demokratiia (demokratiia), saiasi jáne ideologiialyq pliýralizm printsipteri de tán.
