فوتو: adyrna.kz
ازاماتتىق قوعام – بۇل مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ تٸكەلەي ارالاسۋىنان جەنە ەركٸن رەتتەۋدەن, سونداي-اق باسقا دا سىرتقى فاكتورلاردان قورعالعان, ەركٸن ازاماتتار مەن ەرٸكتٸ تٷردە قۇرىلعان كوممەرتسييالىق ەمەس بٸرلەستٸكتەر مەن ۇيىمداردىڭ ٶزٸن-ٶزٸ كٶرسەتۋ سالاسى. مەملەكەت – قوعامنىڭ قالىپتى جۇمىس ٸستەۋٸن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن ونى باسقارۋدىڭ ارنايى اپپاراتى (مەحانيزمٸ) بار ساياسي بيلٸكتٸڭ ەرەكشە ۇيىمى. «ال ازاماتتىق قوعام قانداي بولادى?» دەگەن سۇراققا Ult.kz تٸلشٸسٸ جاۋاپ ٸزدەپ كٶردٸ.
ازاماتتىق قوعام – دامىعان ەكونوميكالىق, مەدەني, قۇقىقتىق جەنە ساياسي قاتىناستارى بار, مەملەكەتكە تەۋەلسٸز, بٸراق ونىمەن ٶزارا ٸس-قيمىل جاسايتىن قوعام, مەملەكەتپەن بٸرلەسٸپ دامىعان قۇقىقتىق قاتىناستاردى جاسايتىن, ەلەۋمەتتٸك, ساياسي, مەدەني جەنە ادامگەرشٸلٸك دەرەجەسٸ جوعارى ازاماتتاردىڭ قوعامى.
بۇل ازاماتتىق قوعام قۇرىلىسىن ٶزٸنٸڭ ماقساتى دەپ جارييالاعان يدەال مەن قوعامنىڭ قول جەتكٸزٸلگەن جاعدايىنىڭ اراقاتىناسىمەن انىقتالاتىن يدەالدى قوعامنىڭ انىقتاماسى. بۇل شىن مەنٸندە قوعامدى, ٷكٸمەتتٸ, ساياساتتى جەنە ادامداردى جاقسارتۋدىڭ شەكسٸز پروتسەسٸ, ٶمٸردٸڭ بارلىق اسپەكتٸلەرٸن ەرەكشەلٸكسٸز قامتيدى.
ازاماتتىق قوعامدى ٷش پرينتسيپ قۇرايدى – جەكە ادام, ۇجىم جەنە ٷكٸمەت. ازاماتتىق قوعام يدەياسى ٷزدٸكسٸز قوزعالىستى قامتيدى: ادامنىڭ, قوعامنىڭ جەنە ٷكٸمەتتٸڭ از دامىعان كٷيٸنەن نەعۇرلىم دامىعان جەنە ٶركەنيەتتٸ جاعدايعا تۇراقتى ٶزگەرۋ, جەتٸلدٸرۋ جەنە كٶشۋ. ازاماتتىق قوعامنىڭ قالىپتاسۋى ٶركەنيەتتٸ پروتسەسس رەتٸندە كٶرٸنەدٸ, وندا قوعام مٷشەلەرٸنٸڭ اراسىنداعى ازاماتتىق تا, ازاماتتىق قاتىناستار دا, ازاماتتىقتىڭ ۇجىمدىق پرينتسيپٸ رەتٸندەگٸ قوعامنىڭ ٶزٸ دە, مەملەكەت پەن ونىڭ, ازامات پەن قوعام اراسىنداعى قاتىناستار ٶركەنيەتتٸ.
ەرەكشە مەسەلە – ازاماتتىق قوعام مەن مەملەكەت اراسىنداعى قارىم-قاتىناس. بۇل نەگٸزٸنەن مەملەكەتتٸك قۇرىلىمداردان تىس داميتىن, سونىمەن بٸرگە ولاردى ازاماتتار, ياعني ازاماتتىق قوعام مٷشەلەرٸ قالىپتاستىراتىندىقتان, ولاردى قامتيتىن ەلەۋمەتتٸك ۇيىمداستىرىلعان قۇرىلىم. مەملەكەتتٸك بيلٸكتٸڭ مۇنداي ەلەمەنتتەرٸ بيلٸكتٸڭ بٶلٸنۋٸ, زاڭدى وپپوزيتسييانىڭ بولۋى, كٶپپارتييالىق جٷيە جەنە ت.ب. ٶزدەرٸ ازاماتتىق قوعامنىڭ قۇرىلىمىن بٸلدٸرمەيدٸ, بٸراق ول ارقىلى قالىپتاسادى جەنە قوعامنىڭ ساياسي ۇيىمىندا ونىڭ ىقپالىن شوعىرلاندىرۋ نىساندارى بولىپ تابىلادى.
مەملەكەت – قوعامدى باسقاراتىن جەنە ونداعى تەرتٸپ پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتەتٸن ساياسي بيلٸكتٸڭ ۇيىمى.
مەملەكەتتٸڭ نەگٸزگٸ بەلگٸلەرٸ: بەلگٸلٸ بٸر اۋماقتىڭ بولۋى, ەگەمەندٸگٸ, كەڭ ەلەۋمەتتٸك بازاسى, زاڭدى زورلىق-زومبىلىققا مونوپوليياسى, سالىق الۋ قۇقىعى, بيلٸكتٸڭ قوعامدىق سيپاتى, مەملەكەتتٸك رەمٸزدەردٸڭ بولۋى.
مەملەكەتتٸڭ قىزمەت ەتۋ پرينتسيپتەرٸ مىناداي:
ەرتٷرلٸ ەلەۋمەتتٸك, ەكونوميكالىق جەنە ساياسي مٷددەلەردٸ ەسەپكە الۋ. مەملەكەت ٶز ساياساتىن جٷزەگە اسىرۋدا تەك ٶزٸنٸڭ ماقساتتارى مەن باسىمدىقتارىن عانا ەمەس, سونىمەن بٸرگە قوعامنىڭ باسقا ينستيتۋتتارى مەن حالىقتىڭ مٷددەلەرٸن دە باسشىلىققا الۋى كەرەك.
بيلٸكتٸڭ بٶلٸنۋٸ. بۇل پرينتسيپ بارلىق زاماناۋي مەملەكەتتەردٸڭ نەگٸزٸ بولىپ تابىلادى: دەموكراتييا مەن قۇقىقتىق مەملەكەتتٸڭ قاجەتتٸ شارتى مەملەكەتتٸڭ ٶزٸن-ٶزٸ شەكتەۋٸ بولىپ تابىلادى, ول بيلٸك قۇزىرەتتەرٸ ونىڭ تارماقتارى مەن ورگاندارى اراسىندا بٶلٸنگەن جاعدايدا عانا مٷمكٸن بولادى.
زاڭدىلىق. قازٸرگٸ مەملەكەتتەر ٷشٸن ولار بەلگٸلەگەن زاڭدار شەڭبەرٸندە قىزمەت ەتۋ قاجەت. ازاماتتار مەن ۇيىمدار زاڭعا باعىنۋعا جەنە ونى بۇزعانى ٷشٸن جاۋاپكەرشٸلٸككە عانا ەمەس, سونىمەن بٸرگە ونىڭ ورگاندارى مەن لاۋازىمدى تۇلعالارىنىڭ تۇلعاسىندا مەملەكەت تە جاۋاپ بەرۋگە تيٸس.
گۋمانيزم (ادام قۇقىعىن قۇرمەتتەۋ). مەملەكەت ٶز قىزمەتٸندە ٶز باقىلاۋىنداعى حالىقتى قۇرمەتتەۋگە تيٸس, بۇل ولاردىڭ مٷددەلەرٸن ەسكەرٸپ قانا قويماي, ازاماتتاردى مەملەكەتتٸك بيلٸك ٶكٸلدەرٸنٸڭ زاڭسىز شابۋىلدارىنان قورعاۋدى بٸلدٸرەدٸ.
كەسٸبيلٸك. مەملەكەت ٶز قىزمەتٸن كادرلىق قامتاماسىز ەتۋگە ٷلكەن كٶڭٸل بٶلۋٸ قاجەت, ٶيتكەنٸ ساياسي كٶشباسشىنىڭ شەشٸمدەرٸ ورىنداۋشىلاردىڭ تيٸستٸ بٸلٸكتٸلٸگٸ بولماسا جەنە ولارعا باقىلاۋ ورناتىلماعان جاعدايدا ورىندالماي قالۋى مٷمكٸن ەكەنٸ بەلگٸلٸ. مەملەكەتتٸك اپپارات باسقارۋ شەشٸمدەرٸن سانالى جەنە شەبەر قابىلداۋعا جەنە ولاردى جٷزەگە اسىرۋعا قابٸلەتتٸ ادامداردان تۇرۋى كەرەك.
جەكە مەملەكەتتەرگە فەدەراليزم, باسقارۋدىڭ ەرتٷرلٸ دەڭگەيلەرٸنٸڭ ٶزارا ەرەكەتتەستٸگٸ, دەموكراتييا (دەموكراتييا), ساياسي جەنە يدەولوگييالىق پليۋراليزم پرينتسيپتەرٸ دە تەن.
