Tórtinshi tamyz kúni Qazaqstanda aýyl ákimderiniń sailaýy bastaldy. Sailaý naýqany 24 tamyzǵa deiin ótedi. Osy aralyqta aýyl-aýylǵa «gastrolge» shyqqan aýdandyq máslihat depýtattary aýdan ákimderi usynǵan kandidattardyń ishinen (ortsailaýkomǵa sensek, 2,8 adam ishinen) bir adamdy aýyl basshysy laýazymyna tórt jyldyq merzimge «sailaidy». Bul jańalyqty ortalyq sailaý komissiiasy habarlamaǵanda kóptegen el azamaty men álem jurtshylyǵy elimizdegi «demokratiianyń sharyqtap damyǵany» týraly múldem beihabar qalýy múmkin edi.
Osy jańalyqty esti sala óz basym bir-eki partiianyń belsendi ókiline, belgili saiasattanýshylarǵa, jýrnalisterge habarlasyp kórdim. «Osyndai keremet jańalyqty estidińizder me? Sailaý naýqany týraly habaryńyz bar ma edi?» degendei suraqtar qoidym. Bir qyzyǵy, qansha jerden sailaý degen tirshilikke múddeli bolsa da, álgi azamattardyń barlyǵy da bul jańalyqty menen estip otyr eken. Taǵy bir anyqtaǵanymyz, bul úderisterge endi eshqandai yqpal ete almaitynymyz aiqyn boldy. Sebebi barlyǵy da sheshilip qoiǵan.
Jalpy alǵanda, resmi organdarǵa senetin bolsaq, ústimizdegi naýqan «2017 jylǵy 11 shildede ózgerister men tolyqtyrýlar engizilgen «Qazaqstan Respýblikasyndaǵy jergilikti memlekettik basqarý jáne ózin-ózi basqarý týraly» zańyna sáikes» ótkizilmekshi eken. Mineki, bir ai ótpei jatyp-aq elimizdiń 14 oblysynda aýdandyq mańyzy bar qalalar, aýyldyq okrýgter, aýyldyq okrýgtiń quramyna kirmeitin kentter men aýyl ákimderin sailaityn kórinemiz. Nobaiy 1413 aýyl ákiminiń ornyna búginge deiin 4056 úmitker usynylyp, olardyń 3895-i tirkelip úlgergen-mys. Bular kimder eken dep birneshe oblystyń aimaqtyq sailaý komissiialarynyń saittaryn shuqylap qaraǵandai da boldym. Bularymyz áli uiqyly-oiaý: sońǵy jańalyqtary jurtty alańdatyp, uiqysynan aiyrǵan senat depýtattaryn sailaýmen shektelip jatyr eken. Bir-eki ǵana oblystyq sailaýkomnyń saitynan tiisti habarlamalar men kandidattardyń tizimin taýyp, kóre aldym. Shynymen de, bizdegi demokratiianyń revoliýtsiialyq damýyn elimizdegi tsifrlyq-sandyq tehnologiialardyń evoliýtsiiasy qýyp jete alar emes. Demokratiiasy internetinen ozyp júrgen zaman sol...
Al endi osy «sailaý naýqany» qalai ótedi degen suraqqa toqtalaiyq. Zańnamaǵa engen tolyqtyrýlar men ózgertýlerge sai, naqty aýylda, eldi mekende turatyn jurt óz ákimin ózi sailai almaidy. Ákimdi aýdannyń ne qalanyń máslihaty sol aýdannyń ákimi usynǵan kandidattardyń ishinen «sailap» shyǵady. Aýyldyń sailaýshylary degen uǵym zańda múldem qarastyrylmaǵan. Aýyl turǵyndary tek «jergilikti qoǵamdastyq» bolyp tabylsa, máslihat depýtattary sol «jergilikti qoǵamdastyqpen kelisken soń» sailaýǵa kirisedi eken. Bul kelisýlerdiń formasy men formaty da naqtylanbaǵan. Zańda tek «jergilikti qoǵamdastyqpen konsýltatsiialar aýdan ákimderiniń aýyl, kent jáne qala jurtshylyǵynyń ókilderimen kezdesýleri túrinde ótedi» dep kórsetilgen. Mysaly, bul kezdesýlerge aýyl turǵyndarynyń qansha paiyzy qatysýy mindet, olardyń pikiri qalai bildiriledi, qalai esepteledi degen naqty eshteńe joq. Tipti aýyl jurtshylyǵynyń birazy ákimdikke kandidatqa qarsy bolsa da, tipti onyń atymen bilmese de, onyń «sailanyp» ketýge tolyq múmkindigi bar degen sóz. Barlyǵyn sheshetin «sailaýshylar» emes, barlyǵyn sheshetin «tańdaýshylar», iaǵni kezinde oblys jáne aýdan ákimderiniń aitaǵymen quralǵan aýdandyq máslihat depýtattary. Kóbine-kóp búgingi bileýshi partiianyń nurlanǵan 15-20 adamy.
Zańda kórsetilgen tártipke sai, osy 15-20 máslihat depýtaty, iaǵni tańdaýshy aýyldyq jerge barýy tiis. Olardyń kemi úshten ekisi aýylǵa jetse, sailaý pármendi hám zańdy dep tabylatyn bolady. Otyrysqa tiisti máslihat hatshysy tóraǵalyq etedi. Aimaqtyq sailaý komissiiasy osylardyń aldyna tiisti aýylǵa ákim bolatyn adamdardyń tizimin berip, árqaisysynyń qolyna tiisti biýlletendi ustatady. El men jerdiń bolashaǵyna qatty alańdaǵan tańdaýshylarymyz oilanyp-tolǵanyp sol biýlletenderdi sailaý jáshigine tastaidy. Tańdaýshylarymyz taǵdyrly tańdaýyn jasap bolǵan soń, sailaý komissiiasy biýlletenderdi sanap, qorytyndysyn shyǵara salady. Qai kandidat daýysty kóp alady, sol ákim bolyp taǵaiyndalady. Ne degen rahat sailaý deseńizdershi! Mysaly, Qyzylorda oblysyndaǵy 72 aýyldyq okrýgtiń ákimderin sailaý úsh-aq kúnniń ishinde ótedi de shyǵady eken. Úsh-tórt mashinaǵa syiatyn kishigirim top birneshe aýyldyń aldaǵy tórtjyldyq taǵdyryn úsh-aq kúnde sheshe salady degen sóz. Joly bar, tamaǵy bar, qai kezde, qalai ǵana jurtpen kezigip, olardyń kelisimin qalai alatyny taǵy da túsiniksiz. Eń bolmasa bir aýylǵa kelip, bir kún boiy júrip, keńesip, kandidattardy talqylaý, burynǵy ákimniń jumysymen tanysý, oǵan baǵa berý, qoný, kelesi kúni jurtshylyqtyń qatysýymen daýys berý degen atymen qarastyrylmaǵan. Bul endi demokratiia da emes, sailaý da emes, Astanadaǵy kórmege gastrolge kelgen «Diý Solei» tsirki tasada qalatyn «óner».
Osyndai «sailaýdy» shyn mánindegi demokratiia deýge, tipti sailaý deýge kele me? Meniń oiymsha, muny demokratiiaǵa jatqyzý qiyn. Osyndai zańdy qabyldaǵan depýtattarymyzdyń ózi muny «janama quqyq negizinde jasyryn daýys berý» dep ataǵan kórinedi. Shyny osy: janama demokratiia, janama quqyq jáne jasyryn daýys berý.
Qarap otyrsaq, bizdiń halqymyz, iaǵni qarapaiym sailaýshylarymyz prezidentti tikelei sailai alady. Parlament sailaýyna qatysatyn partiialarǵa daýys berý arqyly zań shyǵarýshy organ – májilisti sailai alady. Tipti, o sumdyq, aimaqtyq jerde bárin sailap-taǵaiyndaityn oblys jáne aýdan máslihattarynyń depýtattaryn tikelei sailai alady. Al kip-kishkentai ǵana, ózderi aiaǵymen kúnde jerin basqan, barsha adamyn bir adamdai tanityn, birimen týys, birimen kúndes, malyn baqqan, kartobyn ekken, sýyn ishken, balasyn oqytqan aýylynyń ákimin sailai almaidy eken. Munyń siqyry ne? Memlekettik bilikti sailaýǵa pármendi, quqyly qazaq jurtshylyǵy kip-kishkentai ǵana aýyldyń ákimin nege sailai almaidy? Prezidentti, parlamentti sailaǵan adam aýyl ákimin sailai almaidy degenge senýge bola ma? Prezidentti sailaýǵa qabileti jetken sailaýshy aýyl ákimin qalai sailai almaidy eken? Ne sebepti týǵan biligimiz ózimizdiń azamattarymyzǵa senbeidi eken?
Ǵalymdardyń sózine sensek, shynaiy, naǵyz demokratiia aýyl-aýyldan bastaý alady. Adamdar, aýyl turǵyndary óz biligin ózi sailaǵan elde ǵana demokratiia mádenieti, demokratiialyq institýttar paida bolady, qonys tebedi. Sondyqtan aýyldyń ákimin sol aýylda turatyn halyqtyń ózi sailaýy kerek. Árine, bul jolda qatelesý de, qaishylyq ta oryn alýy yqtimal. Qazaq bolǵan soń birinshi kezekte týys-tamyrlyqqa boi aldyrýymyz yqtimal. Qazaq bolǵan soń ekinshi kezekte jalǵan popýlizmge, jaqsy-jyly sózge jol berýimiz ábden múmkin. Biraq ekinshi-úshinshi joly jurt aqylǵa qonyp, qolynan is keletin, sózinde turatyn, bárimen til tabysa alatyn adamdarǵa daýys berýdi de úirener edik. Bálkim, osy joldy tezdetip ótip-shyǵý úshin alǵashqy 3-4 sailaýdy eki jyl saiyn ótkizip otyrýǵa da bolar edi. Jergilikti ózin-ózi basqarý zańnamalary talqylanǵan kezde osyndai oilardy birneshe márte aitqanbyz.
Bir kórshimiz – aidahardai jalmap, ekinshi kórshimiz – aiýdai aqyryp jatqanyn da eskerip otyrmyz. Tipti aýyl ákimin sol aýdan ákiminiń ózi usynsyn. Iaǵni aýdannyń basshysy jurttyń aldyn ala boljamyn (álemde muny praimeriz dep jatady) egjei-tegjeili eseptep, tiisti organdarǵa teksertip (ury-qary, sottalmaǵan, ózge eldiń azamaty emes ekenin anyqtaý úshin), eki-úsh adamdy sol aýyldyń azamattaryna tikelei usynsa, atalmysh aýyldyń turǵyndary sol úmitkerlerdiń baǵdarlamasyn, usynys-oilaryn tyńdap, olardyń aýyl úshin istemek josparlaryn talqylap baryp belgili bir kúni daýys berse nesi aiyp? Prezidentter de sailaýǵa túskende el aralap, halyqpen kezdesedi. Al aýyl ákimi bolsa óz jumysyn halyqpen kezdesýden bastamaǵanda neden bastaýy kerek? Onyń prezidentten artyq qai tusy bar? Mundai sailaýdyń qai jeri memlekettik múddege, eldiń tutastyǵy men birligine qaýip tóndire alady?
Erte me, kesh pe, báribir osy jolǵa túsetinimiz anyq. Olai bolsa búginnen bastap belgili bir oblystarda osyndai da eksperimentterdi bastaý mindet. Úirenip-jattyqpasa eshkim eshqandai nátijege jetpeidi. Esesine óz bolashaǵyna ózi jaýap berip, óz ákimin ózi sailaǵan aýyl turǵyny eń myqty patriot, eń myqty qoǵam belsendisi bola alady. Bul meniń aýylym, bul meniń jerim dep túsingen árbir aýyl turǵyny týǵan jerin tastap, qalaǵa bezip ketpeidi, Otanyna kún týsa birinshi bolyp atqa qonady. Álde biliktiń qorqyp otyrǵany osy ma? Sebebi ózine-ózi jaýap beretin, bul meniń elim, meniń jerim dep uqqan árbir aýyl turǵyny aýyldaǵy túgil, aýdandaǵy jemqorlyqqa, ozbyrlyqqa qarsy turady. Óz eli men jeriniń qojaiyny bolýdy úirengen kez kelgen qazaq balasy erteń eldegi ozbyrlyqqa, ádiletsizdikke de qarsy bolatyny haq. Sebebi aýyl da Qazaqiia, Qazaqiianyń kishkentai bir obrazy. Eger qazaq sailaýshysynyń sanasyndaǵy úlken Qazaqiia men kishi Qazaqiia birigip ketse, bir-birinen ajyramas uǵymǵa ainalsa, bizdiń elde shynaiy demokratiia men ádilet ornaityn bolady.
Jalpy alǵanda, mynany túsingenimiz abzal: búginde sailaý ataýly dúnieniń barlyǵy Astanada emes, aimaqtarda ótedi. Sailaýdy uiymdastyratyn kimder? Árine, ákimder. Osy ákimder sailaý komissiialaryn jasaqtaidy, jurtty qorqytyp-úrkitedi, áńgirtaiaq oinatady. Dál osy ákimderdi usynatyn kimder? Árine, aýdan ákimderi. Bular óz dárejesindegi sailaý naýqanyn ótkizip jatady. Al aýdan ákimderin kim usynady? Árine, oblys ákimderi. Osylai prezidentke deiin jalǵasa beretin avtoritarlyq vertikal, avtoritarlyq temirqazyq. Bul vertikal, osy temirqazyq – memlekettiń dińgegi emes, biliktiń dińgegi. Olai bolatyn bolsa aýyl ákimderi osy temirqazyqty jerge qadap, ony berik ustap turǵan basty jáne jalǵyz deńgei. Biliktiń osy deńgeiden aiyrylǵysy kelmeitini de sodan. Erteń halyqtyń sailaýymen bilikke aýyl ákimi kelsin deiik. Bul ákim halyqtyń pikirin eskerýge, oǵan qulaq asýǵa mindetti bolady. Búgingidei ekiniń birine ákireńdep, ses kórsetýge múmkindigi qalmaidy. Mundai ákim joǵary jaqtyń pármenin emes, ózin sailaǵan tómengi jaqtyń pármenin esepke alýǵa májbúr bolady. Iaǵni halyqtyń pikirin burmalamaidy, ony ozbyrlyqpen ózgerte almaidy. Bundai jaǵdai joǵarǵy bilikke qaýip tóndirýi yqtimal, biraq bolashaqta memleketti kúsheitip, qabyrǵasyn qataityp, tuǵyryn bekitip, onyń áleýetin asyratyny anyq. Biz buǵan áli kelemiz.
Osy tamyz aiynyń ishindegi sailaýdy da kórý kerek. Zań boiynsha aýyl turǵyndary baqylaýshy bola alady. Kem degende kelgen aýdan ákimine, kelgen máslihat depýtattaryna osy áńgimeni qaitalap aita berýimiz mindet. Sebebi óz ákimimizdi ózimiz sailai alatyn jaǵdaiǵa jettik. Basqasha dep aitý qazaqty qorlaý, qazaqty kemsitý bolyp tabylady. Al qazaqty – halyqty qorlap, kemsitkenniń ujmaqqa shyqqany shamaly.
Aidos SARYM,
«Jas Alash» gazeti
