تٶرتٸنشٸ تامىز كٷنٸ قازاقستاندا اۋىل ەكٸمدەرٸنٸڭ سايلاۋى باستالدى. سايلاۋ ناۋقانى 24 تامىزعا دەيٸن ٶتەدٸ. وسى ارالىقتا اۋىل-اۋىلعا «گاسترولگە» شىققان اۋداندىق مەسليحات دەپۋتاتتارى اۋدان ەكٸمدەرٸ ۇسىنعان كانديداتتاردىڭ ٸشٸنەن (ورتسايلاۋكومعا سەنسەك, 2,8 ادام ٸشٸنەن) بٸر ادامدى اۋىل باسشىسى لاۋازىمىنا تٶرت جىلدىق مەرزٸمگە «سايلايدى». بۇل جاڭالىقتى ورتالىق سايلاۋ كوميسسيياسى حابارلاماعاندا كٶپتەگەن ەل ازاماتى مەن ەلەم جۇرتشىلىعى ەلٸمٸزدەگٸ «دەموكراتييانىڭ شارىقتاپ دامىعانى» تۋرالى مٷلدەم بەيحابار قالۋى مٷمكٸن ەدٸ.
وسى جاڭالىقتى ەستي سالا ٶز باسىم بٸر-ەكٸ پارتييانىڭ بەلسەندٸ ٶكٸلٸنە, بەلگٸلٸ ساياساتتانۋشىلارعا, جۋرناليستەرگە حابارلاسىپ كٶردٸم. «وسىنداي كەرەمەت جاڭالىقتى ەستٸدٸڭٸزدەر مە? سايلاۋ ناۋقانى تۋرالى حابارىڭىز بار ما ەدٸ?» دەگەندەي سۇراقتار قويدىم. بٸر قىزىعى, قانشا جەردەن سايلاۋ دەگەن تٸرشٸلٸككە مٷددەلٸ بولسا دا, ەلگٸ ازاماتتاردىڭ بارلىعى دا بۇل جاڭالىقتى مەنەن ەستٸپ وتىر ەكەن. تاعى بٸر انىقتاعانىمىز, بۇل ٷدەرٸستەرگە ەندٸ ەشقانداي ىقپال ەتە المايتىنىمىز ايقىن بولدى. سەبەبٸ بارلىعى دا شەشٸلٸپ قويعان.
جالپى العاندا, رەسمي ورگاندارعا سەنەتٸن بولساق, ٷستٸمٸزدەگٸ ناۋقان «2017 جىلعى 11 شٸلدەدە ٶزگەرٸستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگٸزٸلگەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى جەرگٸلٸكتٸ مەملەكەتتٸك باسقارۋ جەنە ٶزٸن-ٶزٸ باسقارۋ تۋرالى» زاڭىنا سەيكەس» ٶتكٸزٸلمەكشٸ ەكەن. مٸنەكي, بٸر اي ٶتپەي جاتىپ-اق ەلٸمٸزدٸڭ 14 وبلىسىندا اۋداندىق ماڭىزى بار قالالار, اۋىلدىق وكرۋگتەر, اۋىلدىق وكرۋگتٸڭ قۇرامىنا كٸرمەيتٸن كەنتتەر مەن اۋىل ەكٸمدەرٸن سايلايتىن كٶرٸنەمٸز. نوبايى 1413 اۋىل ەكٸمٸنٸڭ ورنىنا بٷگٸنگە دەيٸن 4056 ٷمٸتكەر ۇسىنىلىپ, ولاردىڭ 3895-ٸ تٸركەلٸپ ٷلگەرگەن-مىس. بۇلار كٸمدەر ەكەن دەپ بٸرنەشە وبلىستىڭ ايماقتىق سايلاۋ كوميسسييالارىنىڭ سايتتارىن شۇقىلاپ قاراعانداي دا بولدىم. بۇلارىمىز ەلٸ ۇيقىلى-وياۋ: سوڭعى جاڭالىقتارى جۇرتتى الاڭداتىپ, ۇيقىسىنان ايىرعان سەنات دەپۋتاتتارىن سايلاۋمەن شەكتەلٸپ جاتىر ەكەن. بٸر-ەكٸ عانا وبلىستىق سايلاۋكومنىڭ سايتىنان تيٸستٸ حابارلامالار مەن كانديداتتاردىڭ تٸزٸمٸن تاۋىپ, كٶرە الدىم. شىنىمەن دە, بٸزدەگٸ دەموكراتييانىڭ رەۆوليۋتسييالىق دامۋىن ەلٸمٸزدەگٸ تسيفرلىق-ساندىق تەحنولوگييالاردىڭ ەۆوليۋتسيياسى قۋىپ جەتە الار ەمەس. دەموكراتيياسى ينتەرنەتٸنەن وزىپ جٷرگەن زامان سول...
ال ەندٸ وسى «سايلاۋ ناۋقانى» قالاي ٶتەدٸ دەگەن سۇراققا توقتالايىق. زاڭناماعا ەنگەن تولىقتىرۋلار مەن ٶزگەرتۋلەرگە ساي, ناقتى اۋىلدا, ەلدٸ مەكەندە تۇراتىن جۇرت ٶز ەكٸمٸن ٶزٸ سايلاي المايدى. ەكٸمدٸ اۋداننىڭ نە قالانىڭ مەسليحاتى سول اۋداننىڭ ەكٸمٸ ۇسىنعان كانديداتتاردىڭ ٸشٸنەن «سايلاپ» شىعادى. اۋىلدىڭ سايلاۋشىلارى دەگەن ۇعىم زاڭدا مٷلدەم قاراستىرىلماعان. اۋىل تۇرعىندارى تەك «جەرگٸلٸكتٸ قوعامداستىق» بولىپ تابىلسا, مەسليحات دەپۋتاتتارى سول «جەرگٸلٸكتٸ قوعامداستىقپەن كەلٸسكەن سوڭ» سايلاۋعا كٸرٸسەدٸ ەكەن. بۇل كەلٸسۋلەردٸڭ فورماسى مەن فورماتى دا ناقتىلانباعان. زاڭدا تەك «جەرگٸلٸكتٸ قوعامداستىقپەن كونسۋلتاتسييالار اۋدان ەكٸمدەرٸنٸڭ اۋىل, كەنت جەنە قالا جۇرتشىلىعىنىڭ ٶكٸلدەرٸمەن كەزدەسۋلەرٸ تٷرٸندە ٶتەدٸ» دەپ كٶرسەتٸلگەن. مىسالى, بۇل كەزدەسۋلەرگە اۋىل تۇرعىندارىنىڭ قانشا پايىزى قاتىسۋى مٸندەت, ولاردىڭ پٸكٸرٸ قالاي بٸلدٸرٸلەدٸ, قالاي ەسەپتەلەدٸ دەگەن ناقتى ەشتەڭە جوق. تٸپتٸ اۋىل جۇرتشىلىعىنىڭ بٸرازى ەكٸمدٸككە كانديداتقا قارسى بولسا دا, تٸپتٸ ونىڭ اتىمەن بٸلمەسە دە, ونىڭ «سايلانىپ» كەتۋگە تولىق مٷمكٸندٸگٸ بار دەگەن سٶز. بارلىعىن شەشەتٸن «سايلاۋشىلار» ەمەس, بارلىعىن شەشەتٸن «تاڭداۋشىلار», ياعني كەزٸندە وبلىس جەنە اۋدان ەكٸمدەرٸنٸڭ ايتاعىمەن قۇرالعان اۋداندىق مەسليحات دەپۋتاتتارى. كٶبٸنە-كٶپ بٷگٸنگٸ بيلەۋشٸ پارتييانىڭ نۇرلانعان 15-20 ادامى.
زاڭدا كٶرسەتٸلگەن تەرتٸپكە ساي, وسى 15-20 مەسليحات دەپۋتاتى, ياعني تاڭداۋشى اۋىلدىق جەرگە بارۋى تيٸس. ولاردىڭ كەمٸ ٷشتەن ەكٸسٸ اۋىلعا جەتسە, سايلاۋ پەرمەندٸ ھەم زاڭدى دەپ تابىلاتىن بولادى. وتىرىسقا تيٸستٸ مەسليحات حاتشىسى تٶراعالىق ەتەدٸ. ايماقتىق سايلاۋ كوميسسيياسى وسىلاردىڭ الدىنا تيٸستٸ اۋىلعا ەكٸم بولاتىن ادامداردىڭ تٸزٸمٸن بەرٸپ, ەرقايسىسىنىڭ قولىنا تيٸستٸ بيۋللەتەندٸ ۇستاتادى. ەل مەن جەردٸڭ بولاشاعىنا قاتتى الاڭداعان تاڭداۋشىلارىمىز ويلانىپ-تولعانىپ سول بيۋللەتەندەردٸ سايلاۋ جەشٸگٸنە تاستايدى. تاڭداۋشىلارىمىز تاعدىرلى تاڭداۋىن جاساپ بولعان سوڭ, سايلاۋ كوميسسيياسى بيۋللەتەندەردٸ ساناپ, قورىتىندىسىن شىعارا سالادى. قاي كانديدات داۋىستى كٶپ الادى, سول ەكٸم بولىپ تاعايىندالادى. نە دەگەن راحات سايلاۋ دەسەڭٸزدەرشٸ! مىسالى, قىزىلوردا وبلىسىنداعى 72 اۋىلدىق وكرۋگتٸڭ ەكٸمدەرٸن سايلاۋ ٷش-اق كٷننٸڭ ٸشٸندە ٶتەدٸ دە شىعادى ەكەن. ٷش-تٶرت ماشيناعا سىياتىن كٸشٸگٸرٸم توپ بٸرنەشە اۋىلدىڭ الداعى تٶرتجىلدىق تاعدىرىن ٷش-اق كٷندە شەشە سالادى دەگەن سٶز. جولى بار, تاماعى بار, قاي كەزدە, قالاي عانا جۇرتپەن كەزٸگٸپ, ولاردىڭ كەلٸسٸمٸن قالاي الاتىنى تاعى دا تٷسٸنٸكسٸز. ەڭ بولماسا بٸر اۋىلعا كەلٸپ, بٸر كٷن بويى جٷرٸپ, كەڭەسٸپ, كانديداتتاردى تالقىلاۋ, بۇرىنعى ەكٸمنٸڭ جۇمىسىمەن تانىسۋ, وعان باعا بەرۋ, قونۋ, كەلەسٸ كٷنٸ جۇرتشىلىقتىڭ قاتىسۋىمەن داۋىس بەرۋ دەگەن اتىمەن قاراستىرىلماعان. بۇل ەندٸ دەموكراتييا دا ەمەس, سايلاۋ دا ەمەس, استاناداعى كٶرمەگە گاسترولگە كەلگەن «ديۋ سولەي» تسيركٸ تاسادا قالاتىن «ٶنەر».
وسىنداي «سايلاۋدى» شىن مەنٸندەگٸ دەموكراتييا دەۋگە, تٸپتٸ سايلاۋ دەۋگە كەلە مە? مەنٸڭ ويىمشا, مۇنى دەموكراتيياعا جاتقىزۋ قيىن. وسىنداي زاڭدى قابىلداعان دەپۋتاتتارىمىزدىڭ ٶزٸ مۇنى «جاناما قۇقىق نەگٸزٸندە جاسىرىن داۋىس بەرۋ» دەپ اتاعان كٶرٸنەدٸ. شىنى وسى: جاناما دەموكراتييا, جاناما قۇقىق جەنە جاسىرىن داۋىس بەرۋ.
قاراپ وتىرساق, بٸزدٸڭ حالقىمىز, ياعني قاراپايىم سايلاۋشىلارىمىز پرەزيدەنتتٸ تٸكەلەي سايلاي الادى. پارلامەنت سايلاۋىنا قاتىساتىن پارتييالارعا داۋىس بەرۋ ارقىلى زاڭ شىعارۋشى ورگان – مەجٸلٸستٸ سايلاي الادى. تٸپتٸ, و سۇمدىق, ايماقتىق جەردە بەرٸن سايلاپ-تاعايىندايتىن وبلىس جەنە اۋدان مەسليحاتتارىنىڭ دەپۋتاتتارىن تٸكەلەي سايلاي الادى. ال كٸپ-كٸشكەنتاي عانا, ٶزدەرٸ اياعىمەن كٷندە جەرٸن باسقان, بارشا ادامىن بٸر ادامداي تانيتىن, بٸرٸمەن تۋىس, بٸرٸمەن كٷندەس, مالىن باققان, كارتوبىن ەككەن, سۋىن ٸشكەن, بالاسىن وقىتقان اۋىلىنىڭ ەكٸمٸن سايلاي المايدى ەكەن. مۇنىڭ سيقىرى نە? مەملەكەتتٸك بيلٸكتٸ سايلاۋعا پەرمەندٸ, قۇقىلى قازاق جۇرتشىلىعى كٸپ-كٸشكەنتاي عانا اۋىلدىڭ ەكٸمٸن نەگە سايلاي المايدى? پرەزيدەنتتٸ, پارلامەنتتٸ سايلاعان ادام اۋىل ەكٸمٸن سايلاي المايدى دەگەنگە سەنۋگە بولا ما? پرەزيدەنتتٸ سايلاۋعا قابٸلەتٸ جەتكەن سايلاۋشى اۋىل ەكٸمٸن قالاي سايلاي المايدى ەكەن? نە سەبەپتٸ تۋعان بيلٸگٸمٸز ٶزٸمٸزدٸڭ ازاماتتارىمىزعا سەنبەيدٸ ەكەن?
عالىمداردىڭ سٶزٸنە سەنسەك, شىنايى, ناعىز دەموكراتييا اۋىل-اۋىلدان باستاۋ الادى. ادامدار, اۋىل تۇرعىندارى ٶز بيلٸگٸن ٶزٸ سايلاعان ەلدە عانا دەموكراتييا مەدەنيەتٸ, دەموكراتييالىق ينستيتۋتتار پايدا بولادى, قونىس تەبەدٸ. سوندىقتان اۋىلدىڭ ەكٸمٸن سول اۋىلدا تۇراتىن حالىقتىڭ ٶزٸ سايلاۋى كەرەك. ەرينە, بۇل جولدا قاتەلەسۋ دە, قايشىلىق تا ورىن الۋى ىقتيمال. قازاق بولعان سوڭ بٸرٸنشٸ كەزەكتە تۋىس-تامىرلىققا بوي الدىرۋىمىز ىقتيمال. قازاق بولعان سوڭ ەكٸنشٸ كەزەكتە جالعان پوپۋليزمگە, جاقسى-جىلى سٶزگە جول بەرۋٸمٸز ەبدەن مٷمكٸن. بٸراق ەكٸنشٸ-ٷشٸنشٸ جولى جۇرت اقىلعا قونىپ, قولىنان ٸس كەلەتٸن, سٶزٸندە تۇراتىن, بەرٸمەن تٸل تابىسا الاتىن ادامدارعا داۋىس بەرۋدٸ دە ٷيرەنەر ەدٸك. بەلكٸم, وسى جولدى تەزدەتٸپ ٶتٸپ-شىعۋ ٷشٸن العاشقى 3-4 سايلاۋدى ەكٸ جىل سايىن ٶتكٸزٸپ وتىرۋعا دا بولار ەدٸ. جەرگٸلٸكتٸ ٶزٸن-ٶزٸ باسقارۋ زاڭنامالارى تالقىلانعان كەزدە وسىنداي ويلاردى بٸرنەشە مەرتە ايتقانبىز.
بٸر كٶرشٸمٸز – ايداھارداي جالماپ, ەكٸنشٸ كٶرشٸمٸز – ايۋداي اقىرىپ جاتقانىن دا ەسكەرٸپ وتىرمىز. تٸپتٸ اۋىل ەكٸمٸن سول اۋدان ەكٸمٸنٸڭ ٶزٸ ۇسىنسىن. ياعني اۋداننىڭ باسشىسى جۇرتتىڭ الدىن الا بولجامىن (ەلەمدە مۇنى پرايمەريز دەپ جاتادى) ەگجەي-تەگجەيلٸ ەسەپتەپ, تيٸستٸ ورگاندارعا تەكسەرتٸپ (ۇرى-قارى, سوتتالماعان, ٶزگە ەلدٸڭ ازاماتى ەمەس ەكەنٸن انىقتاۋ ٷشٸن), ەكٸ-ٷش ادامدى سول اۋىلدىڭ ازاماتتارىنا تٸكەلەي ۇسىنسا, اتالمىش اۋىلدىڭ تۇرعىندارى سول ٷمٸتكەرلەردٸڭ باعدارلاماسىن, ۇسىنىس-ويلارىن تىڭداپ, ولاردىڭ اۋىل ٷشٸن ٸستەمەك جوسپارلارىن تالقىلاپ بارىپ بەلگٸلٸ بٸر كٷنٸ داۋىس بەرسە نەسٸ ايىپ? پرەزيدەنتتەر دە سايلاۋعا تٷسكەندە ەل ارالاپ, حالىقپەن كەزدەسەدٸ. ال اۋىل ەكٸمٸ بولسا ٶز جۇمىسىن حالىقپەن كەزدەسۋدەن باستاماعاندا نەدەن باستاۋى كەرەك? ونىڭ پرەزيدەنتتەن ارتىق قاي تۇسى بار? مۇنداي سايلاۋدىڭ قاي جەرٸ مەملەكەتتٸك مٷددەگە, ەلدٸڭ تۇتاستىعى مەن بٸرلٸگٸنە قاۋٸپ تٶندٸرە الادى?
ەرتە مە, كەش پە, بەرٸبٸر وسى جولعا تٷسەتٸنٸمٸز انىق. ولاي بولسا بٷگٸننەن باستاپ بەلگٸلٸ بٸر وبلىستاردا وسىنداي دا ەكسپەريمەنتتەردٸ باستاۋ مٸندەت. ٷيرەنٸپ-جاتتىقپاسا ەشكٸم ەشقانداي نەتيجەگە جەتپەيدٸ. ەسەسٸنە ٶز بولاشاعىنا ٶزٸ جاۋاپ بەرٸپ, ٶز ەكٸمٸن ٶزٸ سايلاعان اۋىل تۇرعىنى ەڭ مىقتى پاتريوت, ەڭ مىقتى قوعام بەلسەندٸسٸ بولا الادى. بۇل مەنٸڭ اۋىلىم, بۇل مەنٸڭ جەرٸم دەپ تٷسٸنگەن ەربٸر اۋىل تۇرعىنى تۋعان جەرٸن تاستاپ, قالاعا بەزٸپ كەتپەيدٸ, وتانىنا كٷن تۋسا بٸرٸنشٸ بولىپ اتقا قونادى. ەلدە بيلٸكتٸڭ قورقىپ وتىرعانى وسى ما? سەبەبٸ ٶزٸنە-ٶزٸ جاۋاپ بەرەتٸن, بۇل مەنٸڭ ەلٸم, مەنٸڭ جەرٸم دەپ ۇققان ەربٸر اۋىل تۇرعىنى اۋىلداعى تٷگٸل, اۋدانداعى جەمقورلىققا, وزبىرلىققا قارسى تۇرادى. ٶز ەلٸ مەن جەرٸنٸڭ قوجايىنى بولۋدى ٷيرەنگەن كەز كەلگەن قازاق بالاسى ەرتەڭ ەلدەگٸ وزبىرلىققا, ەدٸلەتسٸزدٸككە دە قارسى بولاتىنى حاق. سەبەبٸ اۋىل دا قازاقييا, قازاقييانىڭ كٸشكەنتاي بٸر وبرازى. ەگەر قازاق سايلاۋشىسىنىڭ ساناسىنداعى ٷلكەن قازاقييا مەن كٸشٸ قازاقييا بٸرٸگٸپ كەتسە, بٸر-بٸرٸنەن اجىراماس ۇعىمعا اينالسا, بٸزدٸڭ ەلدە شىنايى دەموكراتييا مەن ەدٸلەت ورنايتىن بولادى.
جالپى العاندا, مىنانى تٷسٸنگەنٸمٸز ابزال: بٷگٸندە سايلاۋ اتاۋلى دٷنيەنٸڭ بارلىعى استانادا ەمەس, ايماقتاردا ٶتەدٸ. سايلاۋدى ۇيىمداستىراتىن كٸمدەر? ەرينە, ەكٸمدەر. وسى ەكٸمدەر سايلاۋ كوميسسييالارىن جاساقتايدى, جۇرتتى قورقىتىپ-ٷركٸتەدٸ, ەڭگٸرتاياق ويناتادى. دەل وسى ەكٸمدەردٸ ۇسىناتىن كٸمدەر? ەرينە, اۋدان ەكٸمدەرٸ. بۇلار ٶز دەرەجەسٸندەگٸ سايلاۋ ناۋقانىن ٶتكٸزٸپ جاتادى. ال اۋدان ەكٸمدەرٸن كٸم ۇسىنادى? ەرينە, وبلىس ەكٸمدەرٸ. وسىلاي پرەزيدەنتكە دەيٸن جالعاسا بەرەتٸن اۆتوريتارلىق ۆەرتيكال, اۆتوريتارلىق تەمٸرقازىق. بۇل ۆەرتيكال, وسى تەمٸرقازىق – مەملەكەتتٸڭ دٸڭگەگٸ ەمەس, بيلٸكتٸڭ دٸڭگەگٸ. ولاي بولاتىن بولسا اۋىل ەكٸمدەرٸ وسى تەمٸرقازىقتى جەرگە قاداپ, ونى بەرٸك ۇستاپ تۇرعان باستى جەنە جالعىز دەڭگەي. بيلٸكتٸڭ وسى دەڭگەيدەن ايىرىلعىسى كەلمەيتٸنٸ دە سودان. ەرتەڭ حالىقتىڭ سايلاۋىمەن بيلٸككە اۋىل ەكٸمٸ كەلسٸن دەيٸك. بۇل ەكٸم حالىقتىڭ پٸكٸرٸن ەسكەرۋگە, وعان قۇلاق اسۋعا مٸندەتتٸ بولادى. بٷگٸنگٸدەي ەكٸنٸڭ بٸرٸنە ەكٸرەڭدەپ, سەس كٶرسەتۋگە مٷمكٸندٸگٸ قالمايدى. مۇنداي ەكٸم جوعارى جاقتىڭ پەرمەنٸن ەمەس, ٶزٸن سايلاعان تٶمەنگٸ جاقتىڭ پەرمەنٸن ەسەپكە الۋعا مەجبٷر بولادى. ياعني حالىقتىڭ پٸكٸرٸن بۇرمالامايدى, ونى وزبىرلىقپەن ٶزگەرتە المايدى. بۇنداي جاعداي جوعارعى بيلٸككە قاۋٸپ تٶندٸرۋٸ ىقتيمال, بٸراق بولاشاقتا مەملەكەتتٸ كٷشەيتٸپ, قابىرعاسىن قاتايتىپ, تۇعىرىن بەكٸتٸپ, ونىڭ ەلەۋەتٸن اسىراتىنى انىق. بٸز بۇعان ەلٸ كەلەمٸز.
وسى تامىز ايىنىڭ ٸشٸندەگٸ سايلاۋدى دا كٶرۋ كەرەك. زاڭ بويىنشا اۋىل تۇرعىندارى باقىلاۋشى بولا الادى. كەم دەگەندە كەلگەن اۋدان ەكٸمٸنە, كەلگەن مەسليحات دەپۋتاتتارىنا وسى ەڭگٸمەنٸ قايتالاپ ايتا بەرۋٸمٸز مٸندەت. سەبەبٸ ٶز ەكٸمٸمٸزدٸ ٶزٸمٸز سايلاي الاتىن جاعدايعا جەتتٸك. باسقاشا دەپ ايتۋ قازاقتى قورلاۋ, قازاقتى كەمسٸتۋ بولىپ تابىلادى. ال قازاقتى – حالىقتى قورلاپ, كەمسٸتكەننٸڭ ۇجماققا شىققانى شامالى.
ايدوس سارىم,
«جاس الاش» گازەتٸ
