Internettiń qoljetimdi bolýy – eldiń tsifrlyq damýyndaǵy strategiialyq mańyzdy másele. Bul, ásirese, ótken jyly koronavirýs pandemiiasy álemdi onlain rejimine kóshýge májbúr etken kezde ózekti boldy, dep jazady primeminister.kz.
Memleket basshysy Q. Toqaev óziniń Qazaqstan halqyna arnaǵan Joldaýynda eń aldymen tsifrlyq teńsizdikti joiý, internetke barynsha qoljetimdilikti jáne barlyq azamattardyń sapaly bailanysqa qosylýyn qamtamasyz etý qajet ekenin atap ótti. Osy baǵytta atqarylyp jatqan jumystar týraly tolyǵyraq QR tsifrlyq damý, innovatsiialar jáne aeroǵarysh ónerkásibi vitse-ministri Ashat Orazbek aityp berdi.
— Ashat Elýbaiuly, qosh keldińiz! Elektrondyq formatqa kóshý kezinde sizdiń vedomstvońyz qandai qiyndyqtarǵa tap boldy? Halyqtyń qashyqtan ómir súrý jaǵdaiynda qandai ázirlemeler ózderin aqtady?
— Pandemiiadan birneshe jyl buryn bizdiń ministrlik aýyldyq eldi mekenderde internetti keń jolaqty qoljetimdi etý jobalaryna bastamashylyq etti. Azamattar sapaly internettiń, sonyń ishinde bilim berý mazmunyna qol jetimdiliktiń bolmaýy problemasyna tap boldy. Ótken 2 jyl ishinde optikalyq bailanys jelilerine 1257 eldi meken qosyldy. Sonymen qatar 250-den astam turǵyny bar barlyq eldi mekender mobildi keńjolaqty internetpen qamtyldy. Memlekettik qyzmetshilerdiń, kvazimemlekettik sektor, jeke korporatsiialar qyzmetkerleriniń shamamen 70-80%-y qashyqtan jumys isteýge aýystyryldy. Ótken jyldyń naýryzyna qarai senimdi baǵdarlamalyq qamtamasyz etý jáne elektrondyq ónerkásip ónimderiniń tiziliminde otandyq VPN ónimi boldy, ol bizge ortalyq memlekettik organdardyń memlekettik qyzmetshilerin qujattarǵa qol qoiyp, kelisip, ózara is-qimyl jasai alatyndai tolyqqandy qashyqtan jumys isteýge kóshirýge múmkindik berdi. Bul mundai jumys buǵan deiin júrgizilgeniniń arqasynda júzege asty.
— Talshyqty-optikalyq bailanys jelilerin salý jáne aýyldyq eldi mekenderde internetke mobildi qoljetimdilikti qamtamasyz etý boiynsha aiaqtalǵan jobalar týraly tolyǵyraq aityp berseńiz.
— 2020 jyldyń sońyndaǵy jaǵdai boiynsha 6 500-ge jýyq eldi mekenniń 5 322-si internetpen qamtylǵan. Men buǵan deiin 1 257 eldi mekenge optikalyq talshyqty kabel tartylǵanyn aittym. Sonymen qatar ol negizgi jergilikti uiymdarǵa – ákimdikterge, mektepterge, aýrýhanalarǵa jetkizildi. Bul jumys ótken jyly aiaqtaldy. Eger osy ýaqytqa deiin optikalyq-talshyqty kabel 300-ge jýyq eldi mekenge júrgizilgen bolsa, 2018-2020 jyldary biz optikalyq bailanys arnasy júrgizilgen eldi mekenderdiń sanyn 4 esege deiin ulǵaittyq. Ekinshi úlken joba — halyq sany 250 adamnan asatyn 928 eldi mekendi internetpen qamtamasyz etý. Aita keteiik, joba bar bolǵany 1 jylǵa sozyldy. Negizgi jumys sońǵy ailarda aiaqtaldy, bizdiń negizgi mobildi operatorlarymyz jabdyqtardy satyp aldy, jeliler saldy, jyl sońynda bazalyq stantsiialardy ornata bastady. Jalpy, osy 2 joba eleýli nátije berdi — 20 myń shaqyrym optika elde aýyldyq eldi mekenderge deiin salyndy. Osynyń arqasynda halyqtyń 99%-y mobildi keń jolaqty internet qyzmetin paidalana alady.
— Aýyldardy internetpen qamtamasyz etý úshin operatorlarǵa investitsiia salý qanshalyqty tiimdi?
— Bul jerde bizdiń el aýmaǵynyń úlken, al adamdardyń sonshalyqty kóp emes ekenin túsiný kerek. Eldi mekenderdiń osyndai shashyrańqy ornalasýy kommertsiialyq qyzmetti bailanys operatorlary úshin ekonomikalyq jaǵynan tartymdy etpeidi. Sondyqtan biz operatorlarmen aýyldyq aýmaqtardy damytýǵa salatyn kúrdeli qarjy salymdaryn sýbsidiialaý turǵysynan jumys isteimiz. — Internet sapasyn arttyrý, ásirese, oqýshylar men stýdentterdi qashyqtan oqytýǵa bailanysty asa ózekti bolyp otyr. Árbir turǵyn úi men uiymda ornalasqan jerine qaramastan sapaly internet pen bailanys jelisi bolýy kerek. Bul baǵytta qandai jumystar atqarylyp jatyr? Joǵary jyldamdyqty internetke sapaly qoljetimdilikti jaqsartý úshin qandai sharalar qabyldanýda?
— Kóppáterli turǵyn úilerge keler bolsaq, biz óz usynystarymyzdy Indýstriia jáne infraqurylymdyq damý ministrligine joldadyq. Olar kóppáterli turǵyn úiler qurylys kezeńinde optika jáne ishki kabeldik symdarmen qamtamasyz etilýi kerek degen tiisti buiryqty bekitti. Jaqynda QR Premer-Ministriniń orynbasary Álihan Smaiylovpen bilim berý, onyń ishinde internetpen qamtamasyz etý máseleleri boiynsha ótken keńeste biz mektepterdi salý nemese jańǵyrtý protsesinde qurylysshylar mektepterge talshyqty-optikalyq jelini jáne ishki kabeldi mindetti túrde tóseitin tásildi usyndyq. Vitse-premer tiisti talaptardy ázirleýdi tapsyrdy, biz ony is júzinde jasadyq jáne qazir olardy QR IIDM-ge, QR BǴM-ge joldap jatyrmyz. Jaqyn arada bul normalar qabyldanyp, mektepter turaqty negizde internetke qosylý úshin barlyq qajettiliktermen jaraqtalýy tiis dep oilaimyn.
— Ministrlik qyzmetiniń mańyzdy baǵyttarynyń biri – bailanys qyzmetteriniń sapasyn baqylaý. Bul baǵytta qandai jumystar júrgizilip jatyr?
— Bizde bailanys inspektsiialary, vedomstvolyq baǵynysty kásiporyndar bar. Azamattar ótinish bildirgen jaǵdaida, biz olardy aqaýlardy joiý úshin operatorlarǵa beremiz. Eger aqaýlar joiylmasa, biz aiyppul salamyz, biraq qazir basqa da quraldar bar. Máselen, «Bailanys.bar» servisi ár azamatqa uialy telefon arqyly internetke qosylymdy tekserýge jáne jumystaǵy qatelikter týraly habarlama jiberýge múmkindik beredi. Bul óte yńǵaily, óitkeni biz aqaýlar týraly tikelei azamattardyń ózderinen bilip otyramyz.
— Joǵaryda atap ótkendei, halyqtyq baqylaýdy júrgizý úshin Bailanys.bar servisi iske qosyldy. Qazirgi ýaqytta ony 50 myńnan astam adam paidalanǵan. Bul baǵdarlama qanshalyqty tiimdi, ol sizderdiń jumystaryńyzǵa qalai áser etedi? Retteýshiniń rólin kúsheitý úshin qandai is-sharalar júrgiziledi?
— Qazirdiń ózinde 57 myńnan astam osyndai test jasaldy. Barlyq ótinishter bizge jáne bailanys operatoryna tikelei kelip túsetini yńǵaily. Bailanys operatory bul habarlamany jedel óńdei alady. Iaǵni, biz bir ýaqytta ólshem bolǵanyn jáne ol sapasyz bailanysty kórsetip turǵanyn kóre alamyz. Biz ony resmi túrde ótinish retinde tirkeimiz. Eger shynymen ol jerde jaqsy kórsetkishter bolmasa, biz óz qyzmetterimizdi, MRQ RMK qyzmetkerlerin jiberemiz jáne bailanys sapasyn tekseremiz. Bul bizge naqty kórinisti tereńirek kórýge jol ashty. Azamattardyń mundai kómegi bizge problemalardy kórýge múmkindik beredi. Iaǵni, biz paidalanýshylardyń obektivti baǵalaýy arqyly problemalardy tabamyz.
— Aýyldyq eldi mekenderde kórsetiletin, sýbsidiialanatyn bailanystyń ámbebap qyzmetterine baǵalardyń shekti deńgeii qalai retteledi?
— Osyǵan deiin aitqanymdai, aýylda operatorlarǵa qatysý núkteleriniń bolýy, belsendi jumys isteý asa tiimdi emes, sondyqtan biz olardyń qyzmetterine sýbsidiia beremiz. Bul qajetti jumys jáne biz osy sýbsidiialardy ári qarai da bóle beremiz. Bul tsifrlyq teńsizdikti joiý quraldarynyń biri. Bizdiń maqsatymyz – tipti elimizdiń eń shalǵai jerlerinde de azamattarǵa belgilengen uialy bailanysty, internetti qoljetimdi etý.
— 5G jelisine kóshý týraly aityp berseńiz? Daiyndyq jumystary qalai júrip jatyr?
— Jalpy bizde daiyndyq bar, operatorlar da daiyn. Biz qazir jiilikterdi bosattyq. Biyl elordada pilottyq rejimde 5G jelisin iske qosý josparda bar. 2022 jyldyń sońyna qarai 5G jelisin respýblikalyq mańyzy bar qalalarda iske qosýdy josparlap otyrmyz. 2025 jylǵa qarai barlyq oblys ortalyqtaryn qamtý kózdelgen. Biz óz tarapymyzdan 5G úshin jiilikterdi konkýrstar nemese aýktsiondar arqyly bólýge múmkindik beretin zań jobasyn iske qostyq, bul naryqty aitarlyqtai yryqtandyrady jáne básekeles negizde operatorlarǵa osy jiilikterdi ózara alyp, olardy paidalanýǵa múmkindik beredi. Sonymen qatar jiilik latifýndizmi boiynsha kúres normalary bar — iaǵni, bireý jiilikti satyp alady, ol úshin aqsha tóleidi, biraq ony paidalanbaidy. Al jiilikter – taýsylatyn resýrs. Normalardyń biri jiilikti alyp, ony 2 jyl boiy paidalanbasa, bizdiń ony qoldanystan shyǵarýymyzdy boljaidy. Operatorlar bul jelilerdi tiimdi paidalanady dep oilaimyz.
— Suhbat bergenińiz úshin alǵys aitamyz.
