ينتەرنەتتٸڭ قولجەتٸمدٸ بولۋى – ەلدٸڭ تسيفرلىق دامۋىنداعى ستراتەگييالىق ماڭىزدى مەسەلە. بۇل, ەسٸرەسە, ٶتكەن جىلى كوروناۆيرۋس پاندەميياسى ەلەمدٸ ونلاين رەجيمٸنە كٶشۋگە مەجبٷر ەتكەن كەزدە ٶزەكتٸ بولدى, دەپ جازادى primeminister.kz.
مەملەكەت باسشىسى ق. توقاەۆ ٶزٸنٸڭ قازاقستان حالقىنا ارناعان جولداۋىندا ەڭ الدىمەن تسيفرلىق تەڭسٸزدٸكتٸ جويۋ, ينتەرنەتكە بارىنشا قولجەتٸمدٸلٸكتٸ جەنە بارلىق ازاماتتاردىڭ ساپالى بايلانىسقا قوسىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ. وسى باعىتتا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار تۋرالى تولىعىراق قر تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسييالار جەنە اەروعارىش ٶنەركەسٸبٸ ۆيتسە-مينيسترٸ اسحات ورازبەك ايتىپ بەردٸ.
— اسحات ەلۋبايۇلى, قوش كەلدٸڭٸز! ەلەكتروندىق فورماتقا كٶشۋ كەزٸندە سٸزدٸڭ ۆەدومستۆوڭىز قانداي قيىندىقتارعا تاپ بولدى? حالىقتىڭ قاشىقتان ٶمٸر سٷرۋ جاعدايىندا قانداي ەزٸرلەمەلەر ٶزدەرٸن اقتادى?
— پاندەمييادان بٸرنەشە جىل بۇرىن بٸزدٸڭ مينيسترلٸك اۋىلدىق ەلدٸ مەكەندەردە ينتەرنەتتٸ كەڭ جولاقتى قولجەتٸمدٸ ەتۋ جوبالارىنا باستاماشىلىق ەتتٸ. ازاماتتار ساپالى ينتەرنەتتٸڭ, سونىڭ ٸشٸندە بٸلٸم بەرۋ مازمۇنىنا قول جەتٸمدٸلٸكتٸڭ بولماۋى پروبلەماسىنا تاپ بولدى. ٶتكەن 2 جىل ٸشٸندە وپتيكالىق بايلانىس جەلٸلەرٸنە 1257 ەلدٸ مەكەن قوسىلدى. سونىمەن قاتار 250-دەن استام تۇرعىنى بار بارلىق ەلدٸ مەكەندەر موبيلدٸ كەڭجولاقتى ينتەرنەتپەن قامتىلدى. مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸلەردٸڭ, كۆازيمەملەكەتتٸك سەكتور, جەكە كورپوراتسييالار قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ شامامەن 70-80%-ى قاشىقتان جۇمىس ٸستەۋگە اۋىستىرىلدى. ٶتكەن جىلدىڭ ناۋرىزىنا قاراي سەنٸمدٸ باعدارلامالىق قامتاماسىز ەتۋ جەنە ەلەكتروندىق ٶنەركەسٸپ ٶنٸمدەرٸنٸڭ تٸزٸلٸمٸندە وتاندىق VPN ٶنٸمٸ بولدى, ول بٸزگە ورتالىق مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸلەرٸن قۇجاتتارعا قول قويىپ, كەلٸسٸپ, ٶزارا ٸس-قيمىل جاساي الاتىنداي تولىققاندى قاشىقتان جۇمىس ٸستەۋگە كٶشٸرۋگە مٷمكٸندٸك بەردٸ. بۇل مۇنداي جۇمىس بۇعان دەيٸن جٷرگٸزٸلگەنٸنٸڭ ارقاسىندا جٷزەگە استى.
— تالشىقتى-وپتيكالىق بايلانىس جەلٸلەرٸن سالۋ جەنە اۋىلدىق ەلدٸ مەكەندەردە ينتەرنەتكە موبيلدٸ قولجەتٸمدٸلٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا اياقتالعان جوبالار تۋرالى تولىعىراق ايتىپ بەرسەڭٸز.
— 2020 جىلدىڭ سوڭىنداعى جاعداي بويىنشا 6 500-گە جۋىق ەلدٸ مەكەننٸڭ 5 322-سٸ ينتەرنەتپەن قامتىلعان. مەن بۇعان دەيٸن 1 257 ەلدٸ مەكەنگە وپتيكالىق تالشىقتى كابەل تارتىلعانىن ايتتىم. سونىمەن قاتار ول نەگٸزگٸ جەرگٸلٸكتٸ ۇيىمدارعا – ەكٸمدٸكتەرگە, مەكتەپتەرگە, اۋرۋحانالارعا جەتكٸزٸلدٸ. بۇل جۇمىس ٶتكەن جىلى اياقتالدى. ەگەر وسى ۋاقىتقا دەيٸن وپتيكالىق-تالشىقتى كابەل 300-گە جۋىق ەلدٸ مەكەنگە جٷرگٸزٸلگەن بولسا, 2018-2020 جىلدارى بٸز وپتيكالىق بايلانىس ارناسى جٷرگٸزٸلگەن ەلدٸ مەكەندەردٸڭ سانىن 4 ەسەگە دەيٸن ۇلعايتتىق. ەكٸنشٸ ٷلكەن جوبا — حالىق سانى 250 ادامنان اساتىن 928 ەلدٸ مەكەندٸ ينتەرنەتپەن قامتاماسىز ەتۋ. ايتا كەتەيٸك, جوبا بار بولعانى 1 جىلعا سوزىلدى. نەگٸزگٸ جۇمىس سوڭعى ايلاردا اياقتالدى, بٸزدٸڭ نەگٸزگٸ موبيلدٸ وپەراتورلارىمىز جابدىقتاردى ساتىپ الدى, جەلٸلەر سالدى, جىل سوڭىندا بازالىق ستانتسييالاردى ورناتا باستادى. جالپى, وسى 2 جوبا ەلەۋلٸ نەتيجە بەردٸ — 20 مىڭ شاقىرىم وپتيكا ەلدە اۋىلدىق ەلدٸ مەكەندەرگە دەيٸن سالىندى. وسىنىڭ ارقاسىندا حالىقتىڭ 99%-ى موبيلدٸ كەڭ جولاقتى ينتەرنەت قىزمەتٸن پايدالانا الادى.
— اۋىلداردى ينتەرنەتپەن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن وپەراتورلارعا ينۆەستيتسييا سالۋ قانشالىقتى تيٸمدٸ?
— بۇل جەردە بٸزدٸڭ ەل اۋماعىنىڭ ٷلكەن, ال ادامداردىڭ سونشالىقتى كٶپ ەمەس ەكەنٸن تٷسٸنۋ كەرەك. ەلدٸ مەكەندەردٸڭ وسىنداي شاشىراڭقى ورنالاسۋى كوممەرتسييالىق قىزمەتتٸ بايلانىس وپەراتورلارى ٷشٸن ەكونوميكالىق جاعىنان تارتىمدى ەتپەيدٸ. سوندىقتان بٸز وپەراتورلارمەن اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋعا سالاتىن كٷردەلٸ قارجى سالىمدارىن سۋبسيدييالاۋ تۇرعىسىنان جۇمىس ٸستەيمٸز. — ينتەرنەت ساپاسىن ارتتىرۋ, ەسٸرەسە, وقۋشىلار مەن ستۋدەنتتەردٸ قاشىقتان وقىتۋعا بايلانىستى اسا ٶزەكتٸ بولىپ وتىر. ەربٸر تۇرعىن ٷي مەن ۇيىمدا ورنالاسقان جەرٸنە قاراماستان ساپالى ينتەرنەت پەن بايلانىس جەلٸسٸ بولۋى كەرەك. بۇل باعىتتا قانداي جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر? جوعارى جىلدامدىقتى ينتەرنەتكە ساپالى قولجەتٸمدٸلٸكتٸ جاقسارتۋ ٷشٸن قانداي شارالار قابىلدانۋدا?
— كٶپپەتەرلٸ تۇرعىن ٷيلەرگە كەلەر بولساق, بٸز ٶز ۇسىنىستارىمىزدى يندۋسترييا جەنە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلٸگٸنە جولدادىق. ولار كٶپپەتەرلٸ تۇرعىن ٷيلەر قۇرىلىس كەزەڭٸندە وپتيكا جەنە ٸشكٸ كابەلدٸك سىمدارمەن قامتاماسىز ەتٸلۋٸ كەرەك دەگەن تيٸستٸ بۇيرىقتى بەكٸتتٸ. جاقىندا قر پرەمەر-مينيسترٸنٸڭ ورىنباسارى ەليحان سمايىلوۆپەن بٸلٸم بەرۋ, ونىڭ ٸشٸندە ينتەرنەتپەن قامتاماسىز ەتۋ مەسەلەلەرٸ بويىنشا ٶتكەن كەڭەستە بٸز مەكتەپتەردٸ سالۋ نەمەسە جاڭعىرتۋ پروتسەسٸندە قۇرىلىسشىلار مەكتەپتەرگە تالشىقتى-وپتيكالىق جەلٸنٸ جەنە ٸشكٸ كابەلدٸ مٸندەتتٸ تٷردە تٶسەيتٸن تەسٸلدٸ ۇسىندىق. ۆيتسە-پرەمەر تيٸستٸ تالاپتاردى ەزٸرلەۋدٸ تاپسىردى, بٸز ونى ٸس جٷزٸندە جاسادىق جەنە قازٸر ولاردى قر ييدم-گە, قر بعم-گە جولداپ جاتىرمىز. جاقىن ارادا بۇل نورمالار قابىلدانىپ, مەكتەپتەر تۇراقتى نەگٸزدە ينتەرنەتكە قوسىلۋ ٷشٸن بارلىق قاجەتتٸلٸكتەرمەن جاراقتالۋى تيٸس دەپ ويلايمىن.
— مينيسترلٸك قىزمەتٸنٸڭ ماڭىزدى باعىتتارىنىڭ بٸرٸ – بايلانىس قىزمەتتەرٸنٸڭ ساپاسىن باقىلاۋ. بۇل باعىتتا قانداي جۇمىستار جٷرگٸزٸلٸپ جاتىر?
— بٸزدە بايلانىس ينسپەكتسييالارى, ۆەدومستۆولىق باعىنىستى كەسٸپورىندار بار. ازاماتتار ٶتٸنٸش بٸلدٸرگەن جاعدايدا, بٸز ولاردى اقاۋلاردى جويۋ ٷشٸن وپەراتورلارعا بەرەمٸز. ەگەر اقاۋلار جويىلماسا, بٸز ايىپپۇل سالامىز, بٸراق قازٸر باسقا دا قۇرالدار بار. مەسەلەن, «Bailanys.bar» سەرۆيسٸ ەر ازاماتقا ۇيالى تەلەفون ارقىلى ينتەرنەتكە قوسىلىمدى تەكسەرۋگە جەنە جۇمىستاعى قاتەلٸكتەر تۋرالى حابارلاما جٸبەرۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. بۇل ٶتە ىڭعايلى, ٶيتكەنٸ بٸز اقاۋلار تۋرالى تٸكەلەي ازاماتتاردىڭ ٶزدەرٸنەن بٸلٸپ وتىرامىز.
— جوعارىدا اتاپ ٶتكەندەي, حالىقتىق باقىلاۋدى جٷرگٸزۋ ٷشٸن Bailanys.bar سەرۆيسٸ ٸسكە قوسىلدى. قازٸرگٸ ۋاقىتتا ونى 50 مىڭنان استام ادام پايدالانعان. بۇل باعدارلاما قانشالىقتى تيٸمدٸ, ول سٸزدەردٸڭ جۇمىستارىڭىزعا قالاي ەسەر ەتەدٸ? رەتتەۋشٸنٸڭ رٶلٸن كٷشەيتۋ ٷشٸن قانداي ٸس-شارالار جٷرگٸزٸلەدٸ?
— قازٸردٸڭ ٶزٸندە 57 مىڭنان استام وسىنداي تەست جاسالدى. بارلىق ٶتٸنٸشتەر بٸزگە جەنە بايلانىس وپەراتورىنا تٸكەلەي كەلٸپ تٷسەتٸنٸ ىڭعايلى. بايلانىس وپەراتورى بۇل حابارلامانى جەدەل ٶڭدەي الادى. ياعني, بٸز بٸر ۋاقىتتا ٶلشەم بولعانىن جەنە ول ساپاسىز بايلانىستى كٶرسەتٸپ تۇرعانىن كٶرە الامىز. بٸز ونى رەسمي تٷردە ٶتٸنٸش رەتٸندە تٸركەيمٸز. ەگەر شىنىمەن ول جەردە جاقسى كٶرسەتكٸشتەر بولماسا, بٸز ٶز قىزمەتتەرٸمٸزدٸ, مرق رمك قىزمەتكەرلەرٸن جٸبەرەمٸز جەنە بايلانىس ساپاسىن تەكسەرەمٸز. بۇل بٸزگە ناقتى كٶرٸنٸستٸ تەرەڭٸرەك كٶرۋگە جول اشتى. ازاماتتاردىڭ مۇنداي كٶمەگٸ بٸزگە پروبلەمالاردى كٶرۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. ياعني, بٸز پايدالانۋشىلاردىڭ وبەكتيۆتٸ باعالاۋى ارقىلى پروبلەمالاردى تابامىز.
— اۋىلدىق ەلدٸ مەكەندەردە كٶرسەتٸلەتٸن, سۋبسيدييالاناتىن بايلانىستىڭ ەمبەباپ قىزمەتتەرٸنە باعالاردىڭ شەكتٸ دەڭگەيٸ قالاي رەتتەلەدٸ?
— وسىعان دەيٸن ايتقانىمداي, اۋىلدا وپەراتورلارعا قاتىسۋ نٷكتەلەرٸنٸڭ بولۋى, بەلسەندٸ جۇمىس ٸستەۋ اسا تيٸمدٸ ەمەس, سوندىقتان بٸز ولاردىڭ قىزمەتتەرٸنە سۋبسيدييا بەرەمٸز. بۇل قاجەتتٸ جۇمىس جەنە بٸز وسى سۋبسيدييالاردى ەرٸ قاراي دا بٶلە بەرەمٸز. بۇل تسيفرلىق تەڭسٸزدٸكتٸ جويۋ قۇرالدارىنىڭ بٸرٸ. بٸزدٸڭ ماقساتىمىز – تٸپتٸ ەلٸمٸزدٸڭ ەڭ شالعاي جەرلەرٸندە دە ازاماتتارعا بەلگٸلەنگەن ۇيالى بايلانىستى, ينتەرنەتتٸ قولجەتٸمدٸ ەتۋ.
— 5G جەلٸسٸنە كٶشۋ تۋرالى ايتىپ بەرسەڭٸز? دايىندىق جۇمىستارى قالاي جٷرٸپ جاتىر?
— جالپى بٸزدە دايىندىق بار, وپەراتورلار دا دايىن. بٸز قازٸر جيٸلٸكتەردٸ بوساتتىق. بيىل ەلوردادا پيلوتتىق رەجيمدە 5G جەلٸسٸن ٸسكە قوسۋ جوسپاردا بار. 2022 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي 5G جەلٸسٸن رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالاردا ٸسكە قوسۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. 2025 جىلعا قاراي بارلىق وبلىس ورتالىقتارىن قامتۋ كٶزدەلگەن. بٸز ٶز تاراپىمىزدان 5G ٷشٸن جيٸلٸكتەردٸ كونكۋرستار نەمەسە اۋكتسيوندار ارقىلى بٶلۋگە مٷمكٸندٸك بەرەتٸن زاڭ جوباسىن ٸسكە قوستىق, بۇل نارىقتى ايتارلىقتاي ىرىقتاندىرادى جەنە بەسەكەلەس نەگٸزدە وپەراتورلارعا وسى جيٸلٸكتەردٸ ٶزارا الىپ, ولاردى پايدالانۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. سونىمەن قاتار جيٸلٸك لاتيفۋنديزمٸ بويىنشا كٷرەس نورمالارى بار — ياعني, بٸرەۋ جيٸلٸكتٸ ساتىپ الادى, ول ٷشٸن اقشا تٶلەيدٸ, بٸراق ونى پايدالانبايدى. ال جيٸلٸكتەر – تاۋسىلاتىن رەسۋرس. نورمالاردىڭ بٸرٸ جيٸلٸكتٸ الىپ, ونى 2 جىل بويى پايدالانباسا, بٸزدٸڭ ونى قولدانىستان شىعارۋىمىزدى بولجايدى. وپەراتورلار بۇل جەلٸلەردٸ تيٸمدٸ پايدالانادى دەپ ويلايمىز.
— سۇحبات بەرگەنٸڭٸز ٷشٸن العىس ايتامىز.
