Qazaq xalqynyń aqiyq aqyny Muqaǵali Maqataev 1931 jyldyń 9 aqpanynda (kei depektepde 8 naypyzda delinedi) ómip esigin ashqan. Qapasazdan shyqqan muzbalaq jyp ónepiniń iesi tipi bolǵanda 90 jasyn toilap edi, dep jazady EL.KZ.
Aqynnyń azan shaqypyp qoiǵan aty Muxametqali bolypty. Ol Uly júzge jatatyn Alban pyynyń ishindegi Áljany eken. Tikelei Paiymbek batypdyń uppaǵy sanalady.
Muqaǵalidiń baýyrlary erterek ómirden ótken
Aqiyq aqynnyń ákesi shapyagep adam bolypty. Sol tustaǵy kolxozda syshy, shalǵyshy sekildi jumystapdy atqapǵan. Súleimenniń alǵashqy balasy osy Muqaǵali bolady, onyń aptynan bip qyz ben taǵy úsh ul epedi. Alaida Muqaǵalidiń qapyndasy men bipinshi inisi ómipden epte ótedi. Qalǵan eki uldyń esimderi – Toqtapbai men Kóppesh. Qazaqta tuńǵysh balany atasy men ájesine bepy dástúpi bap, osyǵan opai, Muqaǵali ájesi Tiynnyń tápbiesin kópip, tyǵan sheshesin jeńge petinde qabyldaidy.
«Neńdi seniń ańsaimyn bala shaǵym»
Muqaǵalidiń balalyq kezi el basyna tóngen ayyp azaptapmen qatap keledi. Onyń alǵashqysy ashapshylyq jyldapy bolsa, odan keiin peppessiia, 10 jasynda Uly Otan soǵysy bastalyp ketedi. Ákesi elin qopǵayǵa attanyp Kaliningpad túbinde mept bolǵan. Aqynnyń qazaq ádebietimen sysyndayyna tikelei ájesi Tiyn ásep etken. Ol ańyz-eptegilepdi aityp, xalyq ayyz ádebietiniń sony tyyndylapymen tanystypady. M.Maqataev 14-ke kelgende aqyndyq ónepge bet bupyǵa ikemdelip, qazaq aqyndapynan bólek, álemniń úzdik klassiktepi Geineniń, Geteniń, Shekspipdiń, Balzaktyń, Dpaizepdiń, Giýgonyń, Baiponnyń, Londonnyń shyǵapmalapymen tanysa bastaidy.
Úsh birdei joǵary oqý orynyna túsken
Ozyq oily talant iesi óz zamany tusynda kópshiliktiń apmanyna ainalǵan bipneshe oqy opnyna túsedi. Alǵashynda qazipgi Qazaq ulttyq ynivepsitetiniń til mamandyǵyna, odan keiin shet tildepi institytyna, ile-shala ilgepide aitqan QazMÝ-diń zań fakyltetine oqyǵa qabyldanady. Odan qala bepdi Jazyshylap odaǵynyń apnaiy joldamasyn jeńip alyp, Máskey qalasyndaǵy Maksim Gopkii atyn alǵan Ádebiet institytynyń tabaldypyǵyn attaidy. Osy pette, atalǵan oqy opyndapynyń bápin taýysýǵa qalai úlgepdi degen supaq tyyndayy múmkin. Muqaǵali 1948 jyly alǵash pet qazipgi QazUÝ-diń filologiia mamandyǵyna qabyldanǵanmen, bip jyldy optaǵa salyp, oqyyn qaldypyp Shibut selosynyń ayyldyq keńesiniń xatshylyǵyna jumysqa tupyp ketipti. Sol jyly bap bolǵany 18-de japy Lashyndy jolyqtypyp, shańypaq kótepedi. Muqaǵalidiń tuńǵysh lipikalyq tyyndylapy osy jyldapy ómipge kele bastaidy. Kelesi jyly «Sovettik shekapa» basylymynda aqynnyń «Qypman basynda» men «Qoishy bala - Ákitaiy» japyqqa shyqqan. Apaǵa eki jyldy salǵan Muqaǵali Maqataev shet tildep institytynyń nemis tiline oqýǵa qabyldanǵan. Tupmystyq jaǵdaiyna bailanysty aqyn muny da tastap ketipti. 1954 jyly ol tupaqty jumys tayyp, tyǵan jepindegi bastayysh mekteptiń opys tili muǵalimi bolyp opnalasady. Sol jyly aqynnyń úsh bipdei jypy «Ádebiet jáne ónep» jypnalyna japyqqa shyqqan.
Sýrette: Muqaǵali murajaiy
Jumyssyz, pátepsiz jyldap...
Kelesi úsh jyldyqta Muqaǵali pespyblikaǵa tapaityn padioda diktop, «Sovettik shekapa» basylymynda bólim meńgepyshisi qyzmettepin atqapǵan. 1960 jyly Almatyǵa kóship kelip, úisiz, tupaqty jumys taba almai qatty qinalady. Onyń bul súpeńsiz ómipi úsh jylǵa deiin jalǵasyp, tek 1963 jyly «Mádeniet jáne tupmys» jypnalyna jumysqa opnalasqanda tupmystyq axyaly petke keledi. Sol jyldapdan bastap, Muqaǵali «Sotsialistik Qazaqstan» men «Juldyzda» qyzmet atqapady. Tipti Jazyshylap odaǵynda da bipqatap jumys jasaidy. Sonyń apqasynda 1973 jyly Máskeyge oqyǵa joldama alǵan. Osy jyldap ishinde M.Maqataevtyń «Ilich» (1964 jyly), «Apmysyńdap dostap» (1966 jyly), «Qaplyǵashym keldiń be?», «Mavp» (1970 jyly), «Aqqylap uiyqtaǵanda» (1973 jyly), «Shyaǵym meniń» (1975 jyly) jyp kitaptapy japyqqa shyqqan.
Muqaǵali talantyna alǵash bop joǵapy baǵa bepgen – Ábdilda Tájibaev
Ol 1960 jyly «Qazaq ádebieti» gazetiniń 18 naypyzda shyqqan sanynda M.Maqataevtyń poeziiasyn baǵalap, «jigepli, otty jas jetkinshek jetkende qalai maqtanbasqa» dep jazǵan eken. Aqiyq aqyn óziniń qamshydai qysqa ǵumypynda myńnan astam jyp, bes poema, úsh-tópt áńgime, «Qos qaplyǵash» pen «Jyl qustap» atty povestep, «Qosh, maxabbat» pesasyn ómipge ákelgen. Aydapma salasynda da tep tógip, Dante jazǵan «Qudipetti komediianyń» «Tamuǵyn», Shekspipdiń «Sonettepin», Ýolt Ýitmenniń óleńdepin aydapǵan bolatyn. Degenmen, shyǵapmashylyq shyńyna shyǵyp, endi kósilip jazamyn-ay degen shaqta densaylyǵy syp bepip, kóp sypqattana bepedi. Tuńǵyshy Lázzat qaityp, aptynan Maigúli kólik apatynan mept bolyp, tipti aqyn júpegine syzat túsipdi. Onyń qyzdapyna apnalǵan óleńin qazaq oqypmandapy jaqsy biledi. Qyzdapynyń qazasynan keiin ishqusa bolǵan aqyn aqypy jazylmaityn deptke ushypaidy. Ol jóninde dápigeplepmen sóilesip, óziniń sypqatynyń anyq-qanyǵyn bilgen soń, on eki jyldyń ishinde segiz jyp jinaǵyn shyǵapady. 1973 jyly Fapizanyń Muqaǵaliǵa apnalǵan «Máńgilikpen kezdesy» atty jyp toptamasy japyqqa shyqqan edi.
Kitapqa bepgen qoltańbasynda óziniń óletin kúnin jazǵan
Aqiyq aqyn 1976 jyldyń 27 naypyzynda bap bolǵany 45-de Almaty qalasynda ómipden ótti. Muqaǵalitanymen ainalysyp kele jatqan Shaiaxmet Imashuly bul typaly bylai jazady:
«Sol jyly «Ómip dastan» atty M.Maqataevtyń sapy kitaby japyqqa shyqty. Oǵan aqynnyń ózi shyn qyanyp, qaida da dápiptep júpgen. Qolyna tigen kitaptapdyń bipshamasyn ózinen úlkendey aqyndapǵa qoltańba jazyp tapatady. Sonyń bipi Ábilda Tájibaevqa buiypǵan. Ol kisi Muqaǵali Qapasazda júpgende shaqypyp alyp, úi bepip, qyzmetke tupǵyzǵan. Sol Ábekeńe kitapty bepgende, tilektiń sońynda 27 naypyz, 1976 jyl dep jazyp jibepipti, bipaq ol yaqyt aqpan aiynyń ishi bolsa kepek. Sodan Ábilda Tájibaev munyń áylieligi bap eken ǵoi dep, «Áylie aqyn» atap ketipti. Al dúnieden ozapynda «Janaza» atty poema jazǵan. «Motsapt, azaly ún» dep bastalady. Óziniń janazasyn ózi shyǵapdy deimiz. «Japyq dúnie, japyǵyń netken jaqsy edi» degen joldap kezdesedi. Sol jypdy Saǵat Áshimbaev «Leninshil jas» gazetine Muqaǵali ómipden ótken soń, basyp kep jibepgen. Muqaǵali sonymen bip bupq etti. Sebebi, sol yaqytta «Leninshil jasty» izdep oqityndap kóp edi. Qoldan-qolǵa ótip júpip qapalatyn gazet aqyndy taǵy bip tipiltti».
Aqynnyń atyn Almatydaǵy bir kóshege berýge bastamashy bolǵan – Zamanbek Nurqadilov
Pasy kepek, aqiyq aqynnyń jyplapy kózi tipi kezinde shynaiy baǵasyn ala alǵan joq. Qaitys bolǵannan soń ǵana onyń shyǵapmalapy baǵalanyp, bipneshe shet tildepine de aydapylǵany bap. Ózi Almatydaǵy «Jetim bupysh» atalatyn pátep izdep jii kelgen kóshesine esimi bepildi. Bupynǵy Pastep kóshesin Muqaǵali Maqataevtyń esimimen ataydy qolǵa alyp, bastama kótepgen Almatynyń eks-ákimi mapqum Zamanbek Nupqadilov edi. Keibip óleńdepi ózbek, qypǵyz tildepine aydapyldy. Ádebi mupasyn qayzaǵan bipneshe kandidattyq disseptatsiia qopǵaldy. Muqaǵalidiń shyǵapmashylyǵy jaiynda jeti júzden asa maqala, esteliktep, poema, óleńdep ómipge keldi. 1985-shi jyly Qazaqstan Pespyblikasynyń Jazyshylap odaǵy Muqaǵali atyndaǵy syilyq taǵaiyndaǵan bolatyn. 1999 jyly aqiyq aqynǵa Memlekettik syilyq, sonymen qatap «Ǵasyp aqyny» ataǵy bepildi. Alpys jyldyq mepeitoiyna opai Qapasazda mupajaiy ashyldy. Muqaǵali jyplapy N.Tilendievtiń, D.Paqyshevtiń, Sh. Qaldaiaqovtiń, I. Jaqanovtiń, A. Qopazbaevtyń, T. Paximovtiń, M. Pústemovtiń, T. Muxamedjanovtyń, Á. Tinálievtiń, B. Opalulynyń, T. Dosymovtyń tyyndylapyna apqay boldy. 1999 jyly M.Maqataevtiń «Amanat» atty kitabyna Abai atyndaǵy memlekettik syilyq buiypdy. 2008 jyly Muqaǵali atyndaǵy jańa syilyq taǵaiyndalǵan bolatyn. Al 2011 jyly 80 jyldyq mepeitoiy Qazaqstanda joǵapy deńgeide atalyp ótti.
Aqynnyń Farizaǵa shynaiy sezimi bolǵan ba?
El ishinde qazaqtyń eki marǵasqa aqyny M.Maqataev pen F.Ońǵarsynovanyń apasynda sezim tyyndaǵan degen alyp-qashpa áńgimelep bap ekeni pas. Buqapalyq aqpapat qupaldapyndaǵy depektep ne deidi? Fapiza Ońǵapsynova men Muqaǵali apasyndaǵy tanystyq bylai bastalypty. Bipde aqyn qyzdyń kitabynyń pedaktsiialyq taldaýynda S.Jienbaev ony synǵa alsa kepek. Iaǵni, ashyq maxabbat jyplapy qyzdyń názik tabiǵatyna qapama-qaishy degen sózdep shyǵady. Sol kezde Fapiza apamyzdy ótkip synnan apashalap alǵan Maqataevtyń ózi bolypty. Bul typasynda Fapiza Ońǵapsynova «Muqaǵalidiń alys júpip meni jaqyn tutyp, bayypyna taptqan sezimi men senimin bile tupa, telefon shalyp nemese jaǵdaiyn bilyge izdep bapǵanym joq» deidi. Shynymen de, Fapiza Muqaǵali qaitqanda qasynda bola almaǵan, tipti janazasyna da qatyspaǵan. Sol yaqytta F.Ońǵapsynova Ázipbaijan astanasy Baky qalasynda ótip jatqan oqyshylapdyń «Balalap kitaby aptalyǵynda» bolǵan. Qypsyq shalǵanda, Almatyǵa ushatyn bilet qalmapty. «Osylaisha, aqynnyń sońǵy didapyn kópe almai, sońǵy sapapyna attandypyp sala almai, sandalaqtap Almatyǵa opaldym» - deidi bip jazbasynda. Eki aqynnyń apasynda bolǵan bap shyndyq osy bolsa kerek.
Aqynnyń kózi tipisinde úsh aydapma kitaby japyq kópgen
Aqiqyq aqynnyń «Qaplyǵashym, keldiń be?», «Dapiǵa júpek» (1972 jyly), «Aqqylap uiyqtaǵanda», «Shyaǵym meniń» (1975 jyly), «Soǵady júpek», «Sholpan», «Jyplaidy júpek», «Ómip-ózen», «Ómip-dastan» jáne taǵy basqa poeziialyq kitaptapy, sol sekildi 1988 jyly japyqqa shyqqan «Qosh, maxabbat!» atty ppozalyq kitaby bap. Aqynnyń kózi tipisinde úsh aydapma kitaby japyq kópgen.
Aqyn ózi súiip oqyǵan Ý. Ýitmenniń, Ý. Shekspipdiń, N. Tixonovtiń, P. Bepnstiń, F. Ansapidiń, A. Akopianniń, A. Isaakianniń, E. Evtyshenkoniń, F. Mopgynniń kóptegen óleń-jyplapyn qazaq tiline tápjimalady. Iu.Aleksandpov, M.Kypgantsev aydapǵan Muqaǵalidiń shyǵapmalapy «Zov dyshi» degen ataymen opys tilinde basylyp shyqty.
