Foto: patch.com
Biyl qyrkúiekte Astana qalasynda páter jalǵa alý baǵasy 2023 jyldyń qyrkúiek aiymen salystyrǵanda 14 paiyz ósti. Jalǵa alý baǵasy ásirese 2024 jyldyń maýsym aiynan bastap qymbattaǵan. Ekonomister baǵaǵa áser etetin ishki jáne syrtqy birneshe faktor baryn aitady. Jyljymaityn múlik sarapshylary bolsa mundai ósimniń elordalyq stýdentterdiń qarjylyq jaǵdaiyna keri áseri bar dep topshylaidy.
18 jastaǵy Aiajan Tursynhan Maqsut Narikbayev University-de “Qonaqjailylyq” mamandyǵy boiynsha birinshi kýrsta oqidy. Astanaǵa nebári úsh ai buryn kelgen ol qyrkúiekte týysynyń úiinde turǵanyn aitady. Biraq keiin belgili bir sebeptermen ol jerden ketýge májbúr bolǵan. Sózinshe, nebári on eki saǵattyń ishinde shuǵyl túrde jańa baspana tabýyna týra kelgen.
“Úidi birneshe kriterii boiynsha izdedim. Nura jáne Esil aýdandaryna erekshe mán berdim. Sebebi páterdiń ýniversitetime jaqyn ornalasýyn qaladym. Biraq bul qiynǵa soqty, oqý ornyma jaqyn úi taba almadym”, – dedi ol.
Aiajan páteraqyny jalǵyz ózi tólei almaǵandyqtan, birlesip turatyn adam izdegen. Bóten adammen birge turýdyń túrli qiyndyǵy bar ekenin túsinse de, qarjylyq turǵydan tiimdi jol tańdaǵan.
“Ýaqyt tyǵyz bolǵandyqtan, ýniversitetimde úshinshi kýrsta oqityn stýdent qyzdyń usynysyna nazar aýdardym. Onyń óziniń páteri bar, sol sebepti birge turatyn qyzdar izdep júrgen eken. Sóitip men kelistim”, – deidi stýdent.
Páter úshin Aiajan aiyna 110 000 teńge tóleidi. Oqýymen qatar aptasyna eki kún jumys isteidi. Jalaqysy shamamen 130 000 teńge. Óziniń aitýynsha, turmystyq jaǵdaiy qiyndaǵan.
“Shyny kerek, úi jaldap, kúndelikti azyq-túlik alý maǵan qarjy turǵysynan aýyr tidi. Degenmen jalaqymnan tys shákirtaqym da túsip turady. Keide anam da kómektesedi”, – deidi ol.
Astanada páter jaldaý baǵasy qandai?
Ulttyq statistika biýrosy jyl basynan beri ár óńirde úi jalǵa alý quny qalai ózgergeni jóninde ai saiyn esep júrgizedi. Osy ashyq derekkózge sáikes, 2024 jyldyń qańtar aiynda elordada páter jaldaý quny bir sharshy metrge 4140 teńgeni quraǵan. Aqpan aiynda 4165 teńge, naýryzda 4184 teńge, sáýirde 4185 teńge bolsa, qyrkúiekte 4680 teńge, al qazanda 4623 teńgege jetken.
Jyljymaityn múlik saýdasymen ainalysatyn Krisha.kz saitynyń málimetinshe, 2024 jyldyń maýsym aiynan bastap Qazaqstanda úi jalǵa alý baǵasy ósken. Bul úderis shilde men tamyz ailarynda jalǵasyp, respýblika boiynsha orta eseppen 11,5 paiyz qymbattaǵan.
Biraq keiin qyrkúiekte páter jalǵa alý baǵasy azdap turaqtaǵan. Buǵan ishki faktorlar, iaǵni stýdentterge arnalyp jańadan salynǵan jataqhanalar men olarǵa kómek kórsetý ortalyqtarynyń ashylýy negiz bolǵan. Sonymen qatar Resei azamattarynyń aǵymy byltyrǵyǵa qaraǵanda birshama azaiǵany da áser etken.
Qazaqstan boiynsha qyrkúiekte úi jalǵa alýdyń ortasha baǵasy tamyz aiymen salystyrǵanda ózgermegen, iaǵni bir sharshy metr 3632 teńge bolyp qaldy. Eń qymbat páter jaldaý aqysy Almatyda bolsa (6000 teńge), eń arzan baǵa Aqtaýda tirkeldi (2800 teńge).
Al 2023 jyldyń qyrkúiek aiymen salystyrǵanda, Almaty qalasynda páter jaldaý baǵasy tórt paiyz arzandaǵan. Biraq basqa óńirlerde baǵa kerisinshe qarqyndy ósken. Petropavl men Shymkentte 21 paiyz, Atyraýda 16 paiyz, Astanada 14 paiyz jáne Oralda 11 paiyz qymbattaǵan. Orta eseppen bir jyl ishinde jalpy memleket boiynsha páter jaldaý baǵasy 8,2 paiyz ósken.
Datahub analitikalyq arnasynyń deregine sáikes, Astana qalasynda úi jalǵa alý baǵasy Almaty qalasymen salystyrǵanda arzanyraq. Qyrkúiek aiynda aiyrmashylyq 12,8 paiyzǵa jetti. Osy baǵa kórsetkishi boiynsha elorda sońǵy ret Almaty qalasynan 2022 jyldyń mamyr aiynda asqan.
Jyljymaityn múlik sarapshysy Tólegen Ómirzaqov Astana qalasynda úi jaldaý baǵasy úidiń sapasy men ornalasqan aýdanyna bailanysty qubylyp turady dedi.
“Orta eseppen búgin eloradada bir bólmeli páter jaldaý quny 100 000 men 170 000 teńgeniń arasynda bolsa, eki bólmeli úi jalǵa alý 180 000 men 250 000 teńgege deiin barýy múmkin”, – dep boljaidy sarapshy.
Krisha.kz saitynyń dereginshe, Astana qalasynda bir bólmeli úidi 200 000 teńgege, eki bólmeli úidi 280 000 teńgege jáne úsh bólmeli úidi 420 000 teńgege jaldaýǵa bolady. Bul – medianalyq kórsetkish.
Sarapshy, sondai-aq, páter baǵasy maýsymaralyq kezeńderde ózgeretinin tilge tiek etti.
“Ásirese jaz ailarynda, oqý jyly bastalar kezde stýdentter Astanaǵa kóptep kele bastaidy. Suranys úlken bolǵandyqtan, páter jaldaý quny da qymbattaidy”, – dedi Ómirzaqov.
Úi jaldaý baǵasynyń ósýine ne sebep?
Qarjyger-ekonomist Rasýl Rysmambetov Astana qalasynda páter jaldaý baǵasynyń ósý sebepterine qatysty birneshe faktordy keltirdi.
“Ishki faktorlarǵa toqtalsaq, kúz mezgilinde basqa qalalardan keletin stýdentter óte kóp. Bul ishki migratsiia qarqynynyń ósýine alyp keledi. Baspanaǵa suranys kóbeigenimen, usynys óte az bolyp tur. Ásirese sapasy jaqsy páterdi tabý stýdentter úshin qiynǵa soǵady”, – deidi ol.
Sonymen qatar qarjyger-ekonomist baǵaǵa áser etetin syrtqy faktorlardyń biri infliatsiia ekenine toqtaldy.
“Infliatsiia deńgeii ósken kezde, barlyq zat qymbattaidy. Naq osy jaǵdaida qurylystyń da, qurylys materialdarynyń da baǵasy qymbattaidy. Sondyqtan úi ieleri páterge jumsalǵan qarajatty qaitarý maqsatynda jaldaý qunyn ósiredi”, – dedi Rysmambetov.
Foto: bitkogan.com
Ulttyq statistika biýrosynyń dereginshe, 2024 jyldyń qazan aiyna qarai Qazaqstandaǵy infliatsiia deńgeii 8,5 paiyzǵa jetti. Bir jyl ishinde ortasha respýblikalyq deńgeiden asatyn infliatsiia on óńirde qalyptasqan. Olardyń ishinen eń joǵarǵylary – Astana qalasynda (10,2%), Mańǵystaý oblysynda (9,7%), Almaty qalasynda jáne Batys Qazaqstan oblysynda (9,4%-dan) anyqtaldy.
Al ekonomist Saparbai Jobaevtyń pikirinshe, páter jaldaý baǵasynyń qymbattaýyna bilik basynda otyrǵan adamdardyń tabysy tikelei áser etedi.
“Aqsha massasy kóbeigen. Biliktegi azamattardyń jalaqysy ósip jatyr, úlken kvazimemlekettik kásiporyndardyń da tabysy ósip jatyr. Bilik basyndaǵy adamdardyń qarajaty kóp bolǵandyqtan, olar úi jalǵa berý baǵasyn qymbattatýǵa áreket etedi. Keiin jalǵa berýshiler de ózge adamdarǵa qymbat baǵamen satady. Úi salýshylar men jalǵa berýshilerdiń arasynda oligarhtar kóptep kezdesedi, al olar óz múddesin, óz tabysyn oilaidy”, – deidi sarapshy.
Ekonomist Ǵalymjan Kerimbektiń aitýynsha, shetel azamattary elde kóp, olar uzaq merzimge keletindikten, qonaq úilerde emes, páter jaldaý arqyly turaqtaidy.
“Mysaly qurylys salasynda jumys isteýge Ózbekstan, Qyrǵyzstannan azamattar keledi. Sóitip suranys kóbeigen saiyn baǵa qymbattaidy. Sondai-aq basqa qalalardan bilim izdep kelgen jastardy aitýǵa bolady. Olardyń bárine jataqhanada oryn berile bermeidi. Sondyqtan olar jaldaýǵa páter izdei bastaidy. Solai baǵa da ósedi”, – deidi ekonomist.
Sondai jastardyń biri – Uljan Jangeldiqyzy. Ol Maqsut Narikbayev University-de aýdarma isi mamandyǵynda ekinshi kýrsta bilim alyp júr. Uljan birinshi kýrsta ýniversitet bergen jataqhanada turǵan. Alaida kelesi jyly ol jerden shyǵýyna týra keldi.
“Sebebi ekinshi kýrstarǵa tek belgili bir kvotalardyń kómegimen ary qarai tura berýge ruqsat beredi. Sondai-aq oryn sany shekteýli bolǵandyqtan, birinshi kýrstarǵa bólmelerdi bosatý kerek boldy. Jataqhanadan shyqqan soń, men ýniversitet beretin hostelge kóshtim”, – deidi ol.
Eger Uljan páter jaldaityn bolsa, ai saiyn kem degende 50 000 teńge tóleitin edi. Munyń ózi – kommýnaldyq tólemderdi eseptemei turǵandaǵy baǵa. Onyń ústine basqa adamdarmen birigip turý qajet bolady. Sózinshe, onyń turmystyq jaǵdaiy muny kótermeidi.
“Sondyqtan hostel men úshin eń utymdy nusqa boldy. Bul jerde adam sanyna qarai bólme tańdai aldym. Aiyna 40 000 teńge tóleimin jáne bul baǵaǵa bári kiredi: kommýnaldyq tólemder men internet. Onda bir, eki, úsh, tórt, bes adamǵa arnalǵan bólmeler bar. Eń bastysy ózimdi qaýipsiz sezinemin, sebebi hostel jan-jaqty qorshalǵan, kúzetshileri bar”, – dedi stýdent.
Foto: astanait.edu.kz
Elordada stýdentter úshin páter jaldaý qoljetimdi me?
Astana qalasynda jumys isteitin rieltorlardyń málimetinshe, jastar, ásirese stýdentter páterdi jii izdeidi. Kóbinese olar sol jaǵalaýdy, Esil men Nura, sonymen qatar, Almaty jáne Saryarqa aýdandaryndaǵy páterlerdi qarastyrady. Infraqurylymnyń jaqsy bolýyna ári qoǵamdyq kóliktiń qoljetimdiligine de mán beredi.
Rieltor Tólegen Ómirzaqovtyń aitýynsha, jaldaý baǵasy qymbat ári stýdentterdiń qosymsha tabysy az bolǵandyqtan, úi jaldaý olar úshin asa qoljetimdi emes. Kóbi jaldap júrgen páterlerinde birneshe adam bolyp birigip turady nemese qalanyń syrtqy jaqtarynan úi izdeýge májbúr bolady.
Mysaly 22 jastaǵy Aqtoty Zaǵyppar eki bólmeli páterde bir qyzben birge turady. Ol Nazarbaev ýniversitetinde magistratýrada oqidy. Mamandyǵy – joba menedjmenti. Páter jaldap júrgenine eki ai bolǵan. Aiyna árqaisysy 70 000 teńgeden tóleidi.
“Páter izdegende Esil aýdanynan, iaǵni ýniversitetime jaqyn aimaqtan izdedim. Negizi men úshin bul protsess óte qiyn boldy. Óitkeni OLX jáne Krisha.kz saittarynda úi ielerin tabý múmkin emes, ol jerde tek agenttikterdiń usynystary turady. Ótirik páterdiń sýretteri men ótirik baǵany qoiyp, solai adamdardy aldaidy eken. Ol jarnama úshin jariialanǵan páter dep, qazir sizge basqasyn taýyp beremiz dep, 5000-10000 teńge suraidy. Sosyn baǵasy eki ese qymbat, remonty joq páterler usynady. Munymen qosa baǵalar tym kóterilip ketken, páterdiń sapasyna múldem sáikes kelmeidi”, – deidi Aqtoty.
Ol magistratýra stýdenti bolǵandyqtan qosymsha jumys isteidi, páter tóleýge jáne kúndelikti tamaǵyna qarajaty jetedi. Degenmen jalaqysy úlken emes bolǵan soń, onyń shamamen jartysy úi jaldaýǵa ketedi.
Ekonomist Saparbai Jobaevtyń pikirinshe, jastardyń tabysy páter jaldap turýǵa múmkindik bermeidi.
“Jastar ádette 200000 teńgege jumys isteidi, páterge ailyǵynyń shamamen 60 paiyzyn jumsaidy. Bul májbúrlikten týyndap tur. Óitkeni óńirlerde jumys az, bári megapolisterde istep, oqyǵysy keledi. Memleket tarapynan muny retteýge bolar edi”, – deidi Jobaev.
Sarapshynyń sózinshe, elde bárin bir ortaǵa jiyp qoiý máselesi bar. Eger ózge óńirlerge kóbirek oqý oryndary men páterler salynǵanda, jastar bir qalada jinalmas edi dep esepteidi. Nátijesinde baǵa da qymbattamasyn tilge tiek etedi.
Al qarjyger Rasýl Rysmambetovtyń oiynsha, bul júie 2000-jyldardan beri áli ózgermegen. Iaǵni jastarǵa úi jaldaý aqysyn tóleý úshin kóp nárseden bas tartýǵa týra keledi.
Rieltor Kamila Maratqyzy stýdentter páter izdegen kezde birneshe qiyndyqqa tap bolady, deidi. Mysaly jalǵa berýshilerdiń senimine kirý qiyn.
“Kóp jaǵdaida páter ieleri jas jigitterge jalǵa bergisi kelmeidi. Olardyń oiynsha, ul balalar úidiń ishindegi jihazdy qurtyp, kórshilerge maza bermeitin bolady, sondai-aq qyzdarmen salystyrǵanda óte salaq bolady degen taptaýryndar qalyptasqan”, – deidi Maratqyzy.
Mundai jaǵdai Astana IT ýniversitetiniń ekinshi kýrs stýdenti Aian Qartqojaqovpen bolǵan. Ol birinshi kýrsta oqyp júrgende ýniversitet bergen jataqhanada turǵan. Aiyna 30 000 teńge tólegen. Biraq ekinshi kýrsta oryndy bosatý kerek bolǵan soń páter izdei bastaǵanyn aitady. Qazir dosymen birge páter jalǵa alyp turady.
“Aiyna 180 000 teńge tóleimiz. Páter izdeý barysynda birqatar qiyndyqtarǵa tap boldyq. Jalǵa berýshiler ádette jigitterge páter berýden jaltarady. Biz bir emes, eki jigit bolǵandyqtan, kóbi bizge úi bergisi kelmedi. Sonymen qatar óz jumysyna 50 000 teńgeden suraǵan rieltor-alaiaqtar da kóp boldy. Sóitip páterdi eki ai boiy izdep, áreń taptyq”, – dedi Aian.
Ol sabaq oqýmen qatar jumys isteidi, biraq jalaqysy 50000 teńge ǵana, sol sebepti ata-anasy kómektesedi.
Finprom.kz analitikalyq portalynyń aqparaty boiynsha, megapolisterde turatyn jastar úshin jergilikti ákimdikter satyp alý quqyǵynsyz jalǵa beriletin turǵyn úi baǵdarlamasyn ázirlegen. Oǵan Almatyda, Astanada nemese Shymkentte turaqty tirkelgen jáne aiyna keminde 40 AEK (nemese 147,7 myń teńge) jalaqy alatyndar ǵana qatysa alady. 35 jasqa deiingi jastar osy baǵdarlamaǵa qatysý arqyly úsh jyl boiy aiyna 15 myń teńgeden aspaityn jaldaý aqysyn tólep, ipoteka boiynsha bastapqy jarnany jinai alady.
“Memleket tarapynan kómek berilmeidi dep aita almaimyz. Biraq bul kómek ázirge tek tamshy esebinde bolyp tur. Baǵdarlamalar báribir jetispeidi. Sondyqtan bizge shet elderden úlgi alý kerek”, – deidi ekonomist Ǵalymjan Kerimbek.
Finprom.kz-tyń dereginshe, AQSh-ta 80 jyldan astam ýaqyt boiy “Section 8 housing” baǵdarlamasy jumys isteidi. Onyń sharttaryna sáikes, tabysy tómen otbasylar, qarttar men múgedektigi bar adamdar turǵyn úi vaýcherlerin ala alady jáne olardyń kómegimen jaldaý aqysyn tolyq nemese ishinara tólei alady. Ol úshin kezekke turyp, jalaqyǵa qatysty qujattardy ótkizý qajet.
Sol siiaqty Germaniiada da “Wohngeld” atty uqsas baǵdarlama iske qosylǵan. Bul – ailyq tabysy belgili bir deńgeige jetpegen jalǵa alýshylarǵa beriletin járdemaqy. Ol jaldaý baǵasynyń 50 paiyzyn tólep berýge baǵyttalǵan. Jylyna 600 myńnan astam adam mundai járdemaqy túrin paidalanady. Olardyń qatarynda stýdentter, qarttar, kópbalaly otbasylar men jalǵyzbasty ata-analar bar.
Dariǵa Asaniiazova
