Ótken ǵasyr qazaq halqyn synaýyndai-aq synapty. Aldymen, aq pen qyzyl, bai men kedei bolyp jiktelip, aǵa men ini, áke men bala bir-birine qarý alyp shaýypty. Sodan soń az ǵana qazaq saiyn dalaǵa syiysa almai, dúnieniń tórt buryshyna bytyrap jan saýǵalapty. Elde qalǵan bozdaǵyn satqan, atqan, qýdalaǵan. Aldyndaǵy malyn sypyryp alyp, aiadai aýyldarynda ash-jalańash teńseltip, qyryp salǵan. Endi es jidym degende soǵys bastalǵan. Taǵy sol qazaq, tolarsaqtan qan keship júrip orys pen ýkrainnyń jeri úshin jan tapsyrǵan. Al, odan keiin… Medal taǵyp aman kelgenderdiń bári shúbásiz qaharman emes edi. Jazyqsyz qýǵyn soǵystan keiin de jalǵasqan. Óitkeni, keńester elinde bilimdi bolý, tekti bolý qaýipti edi.
«Anaǵa aparar jol» keshegi, biraq, búgin umytyla bastaǵan tarihty buqaraǵa baiandap beredi. Bastaýysh synyptarda «mazmundama» degen tapsyrma bolýshy edi. Bul film HH ǵasyr tarihyna berilgen sondai mazmundamaǵa uqsaidy. Tipti, mektep baǵdarlamasynda tarih pánine qosymsha retinde qoldanylsa artyq emes. Biz munymen filmniń baǵasyn kemitkeli otyrǵan joqpyz. Jai ǵana, atalǵan dúnie qai rakýrsta qundy ekenin aitqymyz keledi. Aqan Sataevtyń tarihqa sondai bútindikpen qarai alǵany qýantady.
Filmdi alǵash ret resmi premerasyna deiin birinshi naýryzda, Alǵys kúnindegi jabyq kórsetilimde kórdik. Shynynda da, kinodan keiin Sataev taspalaǵan náýbettiń bárin bastan keshken, zamana tosqan zaýaldyń bárin «qyńq» demei kótergen ata-ájelerimizge tizerlep turyp alǵys aitqyń keledi. Ómirge shaǵyný, elińdi jamandaý sándi ǵoi búgin, biraq «Anaǵa aparar joldan» keiin bir ǵasyr buryn emes, dál osy kezeńde týylǵan bizdiń býyn qanshalyqty baqytty ekenin túisiner edińiz.
Sondyqtan da, bul týyndynyń jyldyń eń aitýly premerasy, múmkin, tipti Táýelsizdik jyldary túsirilgen eń mańyzdy filmderdiń biri retinde tanylýy oryndy. Buǵan deiin atalǵan tarihi kezeńder týraly «Amanai men Zamanai», «Jeruiyq», «Jat», «Amanat», «Kóshbasshy joly» siiaqty filmder boldy, biraq, ǵasyr taýqymetterin neǵurlym tolyq syidyra bilgen otandyq týyndynyń biri osy «Jol» boldy. Qulashty, qushaǵy keń shyǵarma, biz kútpegen bútindikpen ǵasyr oqiǵalarynyń bárin qamtidy.
Aqan Sataev janrlyq kinonyń tabysty úlgilerine jii úńiledi. Bandittik boevik, psihologiialyq triller, «qylysh pen qalqan dramasyn» da túsirdi. Árkez janrǵa ortaq shtamptardan alys ketken joq. Biraq, dál osy, ázirge sońǵy filminde sol shtamptardyń bárin qushaq jaia qarsy alýǵa daiyn boldyq. «Shtamp» dep neni aityp otyrmyz? Abaqty dálizderinde eki kúzetshiniń ortasynda súiretilip bara jatqan Iliiastyń beinesi. Appaq jaimalardyń arasynan júgirip kele jatqan qyz. Ashtyq jailaǵan dalada arbamen ketip bara jatqan birnesheý. Aspanǵa atylatyn oq. Bir qaraǵanda, eń bir kórkemdik utymdy bolýǵa tiis kórinister tym úirenshikti, jattandy bolyp shyǵady. Biraq, bul filmdi siz kórkemdik jańalyq úshin emes, oqiǵanyń ózi úshin qaraisyz. Qazirgi ekranǵa qarańyzshy! Qazaq tarihynda mundai kóp kino túsirilgen ýaqyt buryn-sońdy bolǵan emes. Biraq, dál qazirgi ekranda adam men onyń taǵdyryna degen tapshylyq seziledi. Keiipkerler usaqtalyp, ketti, kinoǵa arqaý bolatyn olardyń problemalary da usaq. Al, «Anaǵa aparar jolda» taǵdyr bar. Sol úshin de ol nazarǵa laiyq. Siýjettik turǵyda – myqty, ideialyq turǵyda qundy. Qalaisha myqty, nesimen qundy?
Aldymen, bas keiipkerler Ana men Bala. Demek, Ana – Otan, Atameken, týǵan jer. Bala – perzent, halyq, qazaq. Anasyna asyqqan Iliias arqyly týǵan jerge bailanǵan qazaq týraly aitady. Ekeýiniń basyndaǵy talaily taǵdyr qatar óriledi, parallel sipattalady. Sol arqyly bútin bir dáýirdiń portreti shyǵady. Film birneshe tarihi kezeńge bólingen.
Alǵashqysy. Jiyrmasynshy jyldar. Muqan men Máriiamnyń otbasynda (E.Daiyrov, A.Nógerbekova) ul bala dúniege keledi. «Mynandai borandy kúnde dúniege kelgen bala minezdi bolady». Iliias es bilip qalǵanda, olardyń otbasyna Muqannyń aǵasy Luqpan (B.Aitjanov) qonaq bolady. Áke men aǵanyń áńgimesinen eldiń jaiy belgili. Hamit (A.Satybaldy) selsovet bolyp sailanǵan, halyqty kolhozdastyryp jatyr, Ersaiyn bai (B.Ábdilmanov) shekara aspaq. «Hamit kim, Ersaiyn kim? Jut kezinde halyqty ashtyqtan aman alyp qalǵan Ersaiyn emes pe edi?» deidi aǵa. «Halyqtan bólinip qaida baramyz» deidi ini. Kelesi bir kórinisterde Ersaiyn, kolhozǵa dep kámpeskelengen malyn qaityp alýǵa keledi. Aǵa men ini bir-birine qarsy shyǵady. Oq atylady, ini qaza bolady. Ekeýi de er edi. Ekeýinde de kiná joq. Kinárat zamanda ǵana.
Ekinshi kezeń. Eldegi ashtyq. Sheteldegi kóshi-qon. Ersaiyndar jan saýǵalap ketpepti, jurtta qalsa qoidan jýas jurtty qandai bolashaq kútip turǵanyn bilip ketken eken. «Indýstrialandyrý qandai baǵamen kelgenin Máriiam biletin edi» deidi avtorlyq daýys. Ersaiyn da bilgen. Qyzyl terrordyń qaida aparatynyn boljaǵan. Olar shetel asqanda da eshkim bal jaǵyp kútip otyrmapty. Bir úzim nan úshin aýyr eńbek etken. Al, aýylda ashtyq jailaǵan. Muǵalim Janseiitti (A.Seitmetov), sol kezdegi kez kelgen kózi ashyq azamatty siiaqty, jazyqsyz atyp tastaidy. Janseiittiń áieli, ol kóz jumady. Jalǵyz qalǵan Máriiam olardyń qyzy Úmitti baýyryna basady. Shynynda da barynan aiyrylǵan eldiń úmitten basqa eshteńesi qalmap edi.
Úshinshi kezeń. Iliias, Ýkraina. Máriiam, qala. Tórtinshi kezeń. Soǵys. Besinshi kezeń. Soǵystan keiingi jyldar. Sońy.
Sonyń bárinde bas keiipker Iliias azamattyq abyroiyn biik ustaidy. Dir etkenin kórmeisiń. Bala kezinde qyzdyń namysyn qorǵaidy. Kósh kezinde áskerlerdiń kele jatqanynan belgi beredi. Túrkiiada jeńgesine kómektesedi. Ýkrainada Mishany qorǵaidy. Soǵysta erlik kórsetedi. Qaitar jolda burynǵy ustazy, David Shlomovichti qorǵaidy. Aidaýda álsiz túrmelesin qorǵaidy. Ylǵi da ózgeni qorǵaimyn dep, ózi bálege qalady. Biraq, ómir úshin, jaqsylyq úshin kúrese beredi. Onyń bir ǵana kemshiligi bar. Ol – kemshiliginiń joqtyǵy. Kinony gollivýdtyq ólshemmen baǵalaityn kórermendi bas keiipkerlerdiń ertegi batyryndai bolǵany tosyltýy múmkin. Kemshiligi joq. Keńes kezindegi oqýlyqtardyń betinen túse qalǵandai. Biraq, qalai da Ádil Ahmetovpen birge ekranymyzǵa «janym arymnyń sadaǵasy» deitin adamgershilik oraldy. Jyltyr bet jigitter qaptaǵan ýaqytta Ádil Ahmetovtiń qazaqylyq pen azamattyqtyń belgisindei bolyp kinomyzǵa kelgeni qýantady.
Altynai Nógerbekovany kór-gende «Ámina Ómirzaqova ólmepti» dedik. Ómirzaqova tirilip kelmese de, uly aktrisa somdaǵan kesek-kesek analar obrazynyń elesin kórdik. Ásirese, Máriiamnyń (A.Nógerbekova) Iliiasty áketkendegi «Qaitaryńdar balamdy!» dep shyryldaǵany esten ketpeidi. Nemese namaz oqyp otyryp Alladan duǵa tileitin sátin eske alyńyz.
Altynai Nógerbekova Iliiasty bosanatyn alǵashqy kórinisten balasyn qushaqtap otyra ketetin sońǵy kórinisine deiin aqyldy kózderimen, júzinen tógilgen meiirimimen filmdi jylytyp turdy. Onyń bárimizge balalyq shaqtan tanys siiaqty kórinetin bet-álpeti, ishki jaryǵy bar qoi kózderi osy rólge quiyp qoiǵandai jáne oǵan qosa, kásipqoi maman retinde rólin seziný qabileti tań qaldyrady. Onyń Máriiam bolyp kúizelýi men qaiǵyrýy, úmittenýi men shattanýy, momyndyǵy men qaisarlyǵy biz biletin qazaq áieliniń idealyn eske túsiredi. Grimerdiń joqtyǵynan jas qyzǵa eresek aktrisanyń daýsyn salyp-aq «qartaityp» júrmiz ǵoi. Sol ólshemmen alǵanda Altynaidyń «qartaiýy» tolyq senimdi bolmasa da, osyǵan deiingi kinolardan táýirleý shyǵypty. Arýjan Jazylbekovadan qazaq qyzyna tán náziktik pen tazalyqty baiqadyq. Ol asa emotsionaldy emes, biraq, eń bir sheshýshi tustarda betin kólegeilei alady. Oramal, aqjaima ol úshin «jumys isteidi». Berik Aitjanov, Bolat Ábdilmanovtar bostandyǵyn biik qoiǵan batyr qazaqtardyń rólin somdady. Aǵa men ini, Luqpan (B.Aitjanov) men Iliiastyń arasyndaǵy únsiz qaqtyǵystar da qyzyqty. Jáne kóbinde kózderi sheshen Berik Aitjanovtyń arqasynda. Ol Iliiasty jelkesinen alyp, atynyń aldyna salǵanda, balany anasynan aiyrǵan ozbyrlyqty emes, «meniń qanym» degen týystyq jaýapkershilikti kóresiz. Ol Iliiasty parohodqa otyrǵyzyp, jyrtyq shalbarymen qol bulǵap turǵanda qimastyq pen tozyp ketken azamattyq abyroidy kóresiz. Bolat Ábdilmanovtyń daýsyndaǵy teatraldy dramatizm bul kinoda jarasymdy. Epizodtaǵy (E.Daiyrov, A.Satybaldy, N.Sádibekov, t.b.), massovkadaǵy keiipkerler de barynsha shynaiy, film atmosferasynan shyǵyp ketip jatqan joq.
Osyǵan deiin de Timýr Jaqsylyqov jazǵan «Jaýjúrek myń balanyń» tilinde kedir-budyrlyqtar kóp edi, «Anaǵa aparar jolda» stsenarist qazaqsha erkin kósiledi. Tabiǵi da shynaiy. Rejisserlik turǵyda filmniń «qalai» emes, «neni» aityp otyrǵany mańyzdyraq bolyp tur. «Anaǵa aparar jol» kúrdeli kezeńniń oqiǵalaryn oipań-toipańsyz, nanymdy baiandap shyǵýǵa jarap tur, sol úshin de rahmet. Ásirese, shaiqasta pirotehnikany barynsha paidalanǵan epizod («Qatardaǵy Reindi qutqarý»), kórermen úshin qyzyq boldy. Basqa kezeńderde de, detaldarǵa barynsha mán berilgen. Ásirese, qaǵaz, anyqtama, qol qoiý… iri planda jii kórsetiledi. Aryzdar men qaýlylardyń zamany bolǵan keńes dáýiriniń simvoly bolýǵa jarap tur. Filmde kóbinese salqyn túster paidalanylady, sol zamannyń minezine silteme dep túsindik. Qazaq jeri de jainap turǵan jasyl jelek emes, asharshylyqty kórgen, qýǵyn-súrgindi ótkerip jatqan qunarsyz, baqytsyz dala bolyp kórsetiledi. Tasty jaryp shyqqan gúl – filmdegi eń basty obrazdyń biri. Bul – Iliiastyń, ne onyń sheshesiniń ǵana sipaty emes. Bul – búkil qazaq halqynyń sipaty. Dúnie qandai qatygez, qatal bolsa da, ómirdi súigen, tazalyǵynan, ańqyldaqtyǵynan ajyramaǵan eldiń sipaty. Tehnikalyq turǵyda munda bári de eseptelgen. Joǵaryda aitqandai, qazaq kinosynda sirek kezdesetin qubylys – grimerlerdiń jumysy bar. Arnaiy áserler, vizýaldyq effektiler, montaj, kompozitorlyq, operatorlyq jumys – bári de kóńil tolatyn deńgeide.
Ne kerek, Sataev birneshe salmaqsyz jobalarynan keiin shyndap kirisse el súisintetin shyǵarma túsire alatynyn kórsetken siiaqty. Bul – ana men balanyń arasyndaǵy taýsylmaityn, túgesilmeitin, eshteńege moiynsunbai, jaqsylyqtan úmittenetin saǵynysh týraly film. Bul – qazaq balasyn týǵan jerimen jalǵap turǵan qasietti bailanysty kózge kórsete bilgen kino. Bul – qandai qiyndyq kórse de adamgershilikten qiia baspaǵan, azamattyq aryna kóleńke túsirmegen Iliias obrazy arqyly aǵa býynǵa degen bizdiń urpaqtyń taǵzymy. Sondyqtan, «Anaǵa aparar jol» úlken tabys, ulttyq tanym, tarihi sanamyzdyń oianýyna qosylǵan súbeli úles dep túsiný lázim. Aqan Sataevtyń gýmanistik manifesi, azamattyq lebizi dep qabyldaýǵa da bolady.
P.S. Filmniń sońyna qarai kórermen zalynda kóziniń jasyn súrtpegen, ahylap- úhilemegen adam qalmaidy. Óitkeni, bul bizdiń ishimizde qainap jatqan, qashannan beri ekranǵa suranyp júrgen ulttyq tragediiamyz emes pe?!
Ásiia Baǵdáýletqyzy,
atr.kz
